Η Συλλογή Κωστάκη ξανά στην Εθνική Πινακοθήκη – Πώς άλλαξε το μουσειακό τοπίο στην Ελλάδα

Συνδυάζοντας την ιστορική αναδρομή, τις αναζητήσεις ενός πρωτοποριακού καλλιτεχνικού ρεύματος και τον σύγχρονο μουσειακό σχεδιασμό, η Εθνική Πινακοθήκη παρουσιάζει από τις 15 Απριλίου την επετειακή έκθεση με τίτλο «Ο Κόσμος της Πρωτοπορίας. Πόλη, Φύση, Σύμπαν, Άνθρωπος», η οποία σηματοδοτεί τη συμπλήρωση τριάντα ετών από την πρώτη μεγάλη παρουσίαση της Συλλογής Κωστάκη στην Ελλάδα.

Πρόκειται για μια έκθεση που συνδέει το παρελθόν με το παρόν, αναδεικνύοντας τόσο το καλλιτεχνικό όσο και το πολιτισμικό κεφάλαιο που έχει δημιουργηθεί στη χώρα μας γύρω από τη Συλλογή τα τελευταία 30 χρόνια.

«Δυναμική πόλη»

Η εισαγωγή στα εκθέματα έχει την εξής συλλογιστική: ο χώρος των έργων και οι επιμέρους ενότητες αναπτύσσονται μπροστά μας σε ένα περίκλειστο —αν και όχι απολύτως— περίπτερο-διαδρομή, εμπνευσμένο από τα μοντερνιστικά περίπτερα του Μεσοπολέμου αλλά και από την αρχιτεκτονική της ρωσικής αγοράς. Οι αρχιτέκτονες Nadja Korbut και Kiril Ass εκπόνησαν τη μουσειογραφική μελέτη και σχεδίασαν αυτό το ανοιχτό περίπτερο, το οποίο λειτουργεί αμφίπλευρα —τόσο προς το εσωτερικό όσο και προς το εξωτερικό—, εισάγοντάς μας σε μια αντίληψη που συνδέει το «μέσα» με το «έξω», διατηρώντας ταυτόχρονα τη δική του αυθύπαρκτη οντότητα.

Μπροστά μας βρίσκονται η «Δυναμική Πόλη», ένα εμβληματικό έργο του Λετονού κονστρουκτιβιστή καλλιτέχνη Γκούσταβ Κλούτσις, το οποίο δημιουργήθηκε μεταξύ 1919 και 1921 και το «Μνημείο στη Ρόζα Λούξεμπουργκ» του Ελ Λισίτσκι. «Πρόκειται για δύο έργα που αγαπάμε ιδιαίτερα και τα οποία επιλέξαμε να λειτουργούν ως είσοδος: ως η πρώτη εικόνα που συναντά ο επισκέπτης σε σχέση με τα έργα της Συλλογής Κωστάκη», μας λέει στην ξενάγηση που πραγματοποιείται για τους δημοσιογράφους η Συραγώ Τσιάρα, διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης και συνεπιμελήτρια της έκθεσης με την Μαρία Τσαντσάνογλου, καλλιτεχνική διευθύντρια του MOMUS, Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης.

Απέναντι, επιβεβαιώνοντας αυτή τη διπλή λειτουργία του χώρου, προβάλλεται η πρώτη ταινία που συναντά ο επισκέπτης: ένα φιλμ-σταθμός στην κινηματογραφική ιστορία, τόσο για το περιεχόμενό του όσο και για την τεχνική και τη σκηνοθεσία του Τζίγκα Βερτόφ, «Ο άνθρωπος με την κινηματογραφική μηχανή». «Μια από τις πρώτες κινηματογραφικές αποτυπώσεις της καθημερινότητας στη σοβιετική συνθήκη, μέσα από έναν φακό που αγαπά τις γωνίες, τις εναλλαγές, την κίνηση, τις οπτικές τομές».

Πώς γεννήθηκαν δύο Μουσεία Σύγχρονης Τέχνης

Δύο χρόνια χρειάστηκαν για την προετοιμασία της έκθεσης «Ο Κόσμος της Πρωτοπορίας. Πόλη, Φύση, Σύμπαν, Άνθρωπος» με τα πιο αντιπροσωπευτικά δείγματα της Συλλογής Κωστάκη, η οποία αριθμεί πάνω από 2000 πολύτιμα αντικείμενα (χειρόγραφα, εκδόσεις, φωτογραφίες, αφίσες, τετράδια καλλιτεχνών, ζωγραφικά σχέδια, κ.ά.) εκ των οποίων τα 1277 είναι έργα τέχνης. Από αυτό το πλούσιο υλικό, περίπου 300 έργα και αντικείμενα της Συλλογής αφενός τοποθετούνται σε ένα νέο θεματικό πλαίσιο, αφετέρου  αναγνωρίζεται μέσα από την προβολή τους, το πολιτισμικό τους αποτύπωμα στην Ελλάδα.

Για όσους δεν το γνωρίζουν, η πρώτη σημαντική έκθεση για τη Ρωσική Πρωτοπορία στην Ελλάδα, με επίκεντρο τη Συλλογή Κωστάκη, είχε πραγματοποιηθεί στην Εθνική Πινακοθήκη τον Δεκέμβριο του 1995 και ολοκληρώθηκε την άνοιξη του 1996. Τότε, υπό την επιμέλεια της Άννας Καφέτση και τη διεύθυνση της Μαρίνας Λαμπράκη-Πλάκα, η έκθεση αποτέλεσε ορόσημο στην ιστορία της ελληνικής μουσειακής πρακτικής και στην παρουσίαση της μοντέρνας τέχνης στη χώρα.

«Εκείνη η έκθεση υπήρξε θρυαλλίδα εξελίξεων», λέει η Συραγώ Τσιάρα. «Μετά αποφασίστηκε η αγορά της Συλλογής Κωστάκη από το Ελληνικό Δημόσιο και η δημιουργία δύο μουσείων: του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στη Θεσσαλονίκη και του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στην Αθήνα, δίνοντας διπλή απάντηση στο αίτημα της καλλιτεχνικής κοινότητας ήδη από τη δεκαετία του ’60 και του ’70 για δημιουργία Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης με την πρωτοβουλία και την πολιτική απόφαση του τότε υπουργού Πολιτισμού Ευάγγελου Βενιζέλου».

Η Μαρία Τσαντσάνογλου, καλλιτεχνική διευθύντρια του MOMUS Θεσσαλονίκης, προσθέτει: «Η δουλειά που έγινε εκείνη την εποχή, αλλά και όλα αυτά τα χρόνια, δημιούργησε ένα σημαντικό πολιτισμικό κεφάλαιο. Η συλλογή δεν έμεινε ακίνητη· ταξίδεψε διεθνώς, συμμετείχε σε συμπαραγωγές και συνέβαλε στην εξέλιξη της οπτικής κουλτούρας στην Ελλάδα και στο εξωτερικό».

Για αυτό το λόγο στο πίσω μέρος της έκθεσης αναπτύσσεται ο δεύτερος πυρήνας της, η «καρδιά» της, απ’ όπου ουσιαστικά ξεκινά και η αφήγησή της. Πρόκειται για το αφιέρωμα στην έκθεση του 1995, όπου ο επισκέπτης θα βρει πλούσιο φωτογραφικό υλικό,  ντοκουμέντα από τον Τύπο και τις εκπομπές στην τηλεόραση, που σήμερα έχουν αποκτήσει ιδιαίτερη ιστορική και αρχειακή αξία, καθώς και εικόνες από το αφιέρωμα που είχε πραγματοποιηθεί τότε.

Η θεματική δομή της νέας έκθεσης

Μέσα στην έκθεση για τη Ρωσική Πρωτοπορία, οι επισκέπτες δεν βρίσκονται στον κόσμο μιας «εγκυκλοπαιδικής» παρουσίασης των κινημάτων της με αυστηρά χρονολογική σειρά (κυβισμός, κονστρουκτιβισμός, φωβισμός κλπ), αλλά εισέρχονται στο όραμα των καλλιτεχνών της περιόδου για ουσιαστική αναμόρφωση-αλλαγή της αισθητικής της καθημερινής ζωής.

Η Συλλογή Κωστάκη επανεξατάζεται μέσα από το πρίσμα της σχέσης ανθρώπου και περιβάλλοντος, μια θεματική που στη Ρωσία των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα αποτέλεσε κρίσιμο πεδίο καλλιτεχνικής έρευνας. Η έκθεση αναδεικνύει, μέσα από τρεις θεματικές και επιλογή έργων από τη Συλλογή και το αρχείο Κωστάκη, τη μετάβαση από τον κανόνα στο πείραμα, από τη σύμβαση στην ουτοπία, καθώς η τέχνη συνομιλεί με τις πολιτικές, ιδεολογικές και αισθητικές αναζητήσεις της εποχής, σαφώς επηρεασμένες από το έντονο επαναστατικό κλίμα.

Οι βασικοί άξονες είναι τέσσερις: φύση, σύμπαν, πόλη και άνθρωπος. Κάθε ενότητα προσεγγίζει διαφορετικές πτυχές της ρωσικής πρωτοπορίας και του ουτοπικού οράματος των καλλιτεχνών της περιόδου.

Φύση

Στην ενότητα της φύσης, οι επισκέπτες θα συναντήσουν έργα που διερευνούν τη σχέση της τέχνης με τα φυσικά φαινόμενα και τις επιστημονικές παρατηρήσεις της εποχής. Η χρήση γεωμετρικών σχημάτων, χρωμάτων και μηχανικών συστημάτων αποκαλύπτει μια ενδιαφέρουσα «εισβολή» των μηχανημάτων στη ζωγραφική, ενώ οι καλλιτέχνες συνδέουν τη μουσική με τη φυσική, δημιουργώντας έργα που είναι ταυτόχρονα αισθητικά και επιστημονικά.

Σύμπαν

Στην ενότητα του σύμπαντος, οι θεματικές επεκτείνονται σε μια πιο αφηρημένη, κοσμολογική διάσταση. Ο επισκέπτης αντιλαμβάνεται τη ρωσική πρωτοπορία ως μια ολότητα που συνδέει τον μικρόκοσμο με τον μακρόκοσμο, μέσω αφηρημένων μορφών και κινητικότητας των στοιχείων.

Πόλη

Η ενότητα της πόλης είναι ίσως η πιο εντυπωσιακή για τους επισκέπτες. «Εδώ συνδέουμε την αστική ζωή με τον κονστρουκτιβισμό και τα αρχιτεκτονικά σχέδια», εξηγεί η Τσιάρα. «Τα έργα δείχνουν πώς οι καλλιτέχνες επηρεάζουν την αισθητική της καθημερινής ζωής μέσα από τη ζωγραφική, τα φωτιστικά, τα πορτατίφ, ακόμη και τα σχέδια για γέφυρες και πορσελάνες».

Άνθρωπος

Η ενότητα του ανθρώπου λειτουργεί ως κέντρο του ουτοπικού οράματος των καλλιτεχνών, καθώς ο άνθρωπος είναι το επίκεντρο όλων των αλλαγών και της κοινωνικής ανασυγκρότησης που επιχειρεί η τέχνη. Η κινητικότητα των μορφών, οι δυναμικές συνθέσεις και η χρήση υλικών όπως τσιμέντο και ρινίσματα σιδήρου δημιουργούν ένα αίσθημα «ουτοπικής πραγματικότητας», όπου η τέχνη μπορεί να επηρεάσει τον κόσμο γύρω της.

Πορσελάνες, υφάσματα και γραφιστική

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στην εφαρμοσμένη τέχνη της περιόδου. Σχέδια για πορσελάνες, υφάσματα και γραφιστικά αντικείμενα αποκαλύπτουν πώς οι καλλιτέχνες μετέτρεψαν την καθημερινή ζωή σε καλλιτεχνικό πεδίο (Λιουμπόφ Ποπόβα, Ξένια Έντερ, Κάρελ Γιόγκανσον).

Συναρπαστικές είναι οι «πορσελάνες της Επανάστασης» που προέρχονται από το πρώην τσαρικό, κρατικό εργοστάσιο πορσελάνης και αρχικά βρέθηκαν λευκές, αδιακόσμητες. Στη συνέχεια, οι καλλιτέχνες τις μετέτρεψαν σε φορείς αφήγησης, διακοσμώντας τες με εικόνες που αποτυπώνουν τις ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες της νέας εποχής, με λίγα λόγια όλες τις δυναμικές που ενεργοποίησε η Οκτωβριανή Επανάσταση. Έχει ιδιαίτερη γοητεία το εξής: στην κάτω πλευρά αυτών των αντικειμένων – πρόκειται για τα σουπρεμαστικά σερβίτσια του Νικολάι Σουέτιν – υπάρχει η σφραγίδα του αυτοκρατορικού, τσαρικού εργοστασίου πορσελάνης και, ακριβώς δίπλα, το σοβιετικό έμβλημα με το σφυροδρέπανο. Στο ίδιο αντικείμενο συνυπάρχουν έτσι δύο εποχές – το πριν και το μετά, η Ρωσική Αυτοκρατορία και η επανάσταση.

Απαραίτητοι σταθμοί στην περιήγηση των επισκεπτών στην έκθεση, τα έργα της Λιουμπόβ Ποπόβα («Η γυναίκα που ταξιδεύει»), τα σχέδια του Σόλομον Νικρίτιν για την ανθρώπινη μορφή, τα έργα του Καζιμίρ Μάλεβιτς («Γυναίκα που γεννά», το μαύρο του ορθογώνιο που κρύβει έναν άλλο πίνακα από κάτω, της προηγούμενης περιόδου του, που αναφέρεται στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο).

Ποιος ήταν ο Γιώργος Κωστάκης

Ο Γιώργος Κωστάκης γεννήθηκε στη Μόσχα το 1913. Ο πατέρας του ήταν έμπορος από τη Ζάκυνθο και είχε εγκατασταθεί οικογενειακώς στη Μόσχα. Έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στη ρωσική πρωτεύουσα και εργάστηκε ως οδηγός στην ελληνική πρεσβεία μέχρι το 1940.

Όταν η ελληνική πρεσβεία λόγω του πολέμου έκλεισε, ο Γιώργος Κωστάκης συνέχισε να εργάζεται στην καναδική πρεσβεία. Στα πλαίσια των επαγγελματικών του καθηκόντων συνόδευε ξένους διπλωμάτες στις επισκέψεις τους σε παλαιοπωλεία και οίκους τέχνης.

Χωρίς να έχει ιδιαίτερη καλλιτεχνική παιδεία και επαφή με τη μοντέρνα τέχνη, προικισμένος όμως με ένα σπάνιο ένστικτο, εντυπωσιάστηκε όταν αντίκρισε το 1946 έναν πίνακα της Ολγκα Ροζάνοβα. Από τότε άρχισε να ενδιαφέρεται για τη ρωσική πειραματική τέχνη των αρχών του 20ού αιώνα. Ήρθε σε επαφή με τις οικογένειες και τον στενό κύκλο των καλλιτεχνών καθώς και με όσους καλλιτέχνες βρίσκονταν ακόμη στη ζωή και για τρεις τουλάχιστον δεκαετίες συγκέντρωνε μεθοδικά έργα «ρωσικής πρωτοπορίας» δημιουργώντας μια περίφημη συλλογή, η οποία διέσωσε από την καταστροφή και τη λήθη αυτό το εξαιρετικά σημαντικό τμήμα της ευρωπαϊκής τέχνης του 20ού αιώνα. Σε πολλές περιπτώσεις αντιμετώπισε ιδιαίτερες δυσκολίες, διότι το σταλινικό καθεστώς είχε θέσει σε απαγόρευση τα έργα της ρωσικής πρωτοπορίας, επιβάλλοντας στην τέχνη το δόγμα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Ο ίδιος πίστευε ότι η παραγνώριση της τέχνης της «ρωσικής πρωτοπορίας» ήταν ένα τραγικό λάθος και ότι «οι άνθρωποι θα την χρειάζονταν και θα την εκτιμούσαν κάποια μέρα».

Το διαμέρισμα του Γιώργου Κωστάκη στη Μόσχα ήταν στις δεκαετίες 1960 και 1970 άμεσα συνδεδεμένο με την απαγορευμένη τέχνη της πρωτοπορίας και λειτουργούσε σαν ένα ανεπίσημο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης.

Το 1977 ο Κωστάκης έφυγε από τη Μόσχα με τη συλλογή, αφήνοντας στην Πινακοθήκη Τρετιακόφ ως δωρεά 834 έργα. Μετά την πρώτη έκθεση της συλλογής του στο Kunstmuseum Düsseldorf το 1977 και ιδίως μετά την έκθεση στο μουσείο Guggenheim της Νέας Υόρκης το 1981, η συλλογή του περιόδευσε σε εκθέσεις στα σημαντικότερα μουσεία της Ευρώπης, των ΗΠΑ και του Καναδά. Ο Γιώργος Κωστάκης πέθανε στην Αθήνα το 1990.

Τον Δεκέμβριο του 1995 πραγματοποιήθηκε στην Εθνική Πινακοθήκη – Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου η πρώτη έκθεση της συλλογής Κωστάκη στην Ελλάδα, σε επιμέλεια της Άννας Καφέτση, γεγονός που αποτέλεσε θρυαλλίδα εξελίξεων για την ιστορία των μουσειακών θεσμών στην Ελλάδα.

1277 έργα

Η αγορά 1.277 έργων της Συλλογής Κωστάκη, της σημαντικότερης συλλογής στο είδος της εκτός Ρωσίας, ολοκληρώθηκε από το ελληνικό δημόσιο τον Μάρτιο του 2000 και με απόφαση του Υπουργείου Πολιτισμού περιήλθε στο νεοϊδρυθέν τότε Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Θεσσαλονίκης, το οποίο τον Νοέμβριο του 2018 μετεξελίχθηκε στον Μητροπολιτικό Οργανισμό Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης (MOMUS). Μετά την ολοκλήρωση της αγοράς, η οικογένεια του Γιώργου Κωστάκη δώρισε στο μουσείο το αρχείο του συλλέκτη που αποτελείται από περισσότερα από 2.000 πολύτιμα αντικείμενα (χειρόγραφα, εκδόσεις, φωτογραφίες, αφίσες, τετράδια καλλιτεχνών, ζωγραφικά σχέδια, κ.ά.)

INFO Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΣ. ΠΟΛΗ, ΦΥΣΗ, ΣΥΜΠΑΝ, ΑΝΘΡΩΠΟΣ -Έργα από τη Συλλογή Κωστάκη του MOMUS. Εγκαίνια: Τετάρτη 15 Απριλίου Εθνική Πινακοθήκη – Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου. Διάρκεια Έκθεσης: 15 Απριλίου – 27 Σεπτεμβρίου 2026