Φεβρουάριος του 1986. Στη Γη ο κόσμος είναι ακόμα χωρισμένος στα δύο, αν και το Σιδηρούν Παραπέτασμα έχει αρχίσει πια να μοιάζει ελέω διαπερατότητας με ελβετικό τυρί.
Παρά τη διαφαινόμενη άμβλυνση ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ρόναλντ Ρίγκαν και ο πρόεδρος της ΕΣΣΔ Μιχαήλ Γκορμπατσόφ εξακολουθούν να ακονίζουν τις ικανότητές τους στο σκάκι. Με πιόνια τους πυρηνικές κεφαλές.
Είναι η εποχή που στα ραδιόφωνα των ΗΠΑ τρεντάρει το τραγούδι «Rock Me Amadeus», την ώρα που η χώρα ακόμα προσπαθεί να συνέλθει από τη νωπή ακόμα ανάμνηση της τραγωδίας του διαστημικού λεωφορείου Challenger.
Η καταστροφή και μάλιστα σε ζωντανή τηλεοπτική μετάδοση, εκτός από τις καρδιές των πολιτών, έχει παγώσει και το όνειρο της NASA για την κατάκτηση του διαστήματος.
Ακριβώς σε εκείνη τη δυσοίωνη για τους Αμερικανούς στιγμή, οι Σοβιετικοί αποφασίζουν να προχωρήσουν με τη δική τους προγραμματισμένη από καιρό εκτόξευση, κάνοντας μια συμβολική επίδειξη ισχύος.
Ο Mir παρέμεινε στο διάστημα συνολικά 3.644 ημέρες
3, 2, 1, απογείωση
Στις 20 Φεβρουαρίου 1986, 23 μόλις ημέρες μετά τη συντριβή του αμερικανικού διαστημικού λεωφορείου, ένας πύραυλος από τη βάση του Μπαϊκονούρ απογειώνεται με μοναδική αποστολή να κατακτήσει το διάστημα. Εντάξει, και να είναι σε τροχιά εγκαίρως για να συμπέσει με την 27η σύνοδο του σοβιετικού κομμουνιστικού κόμματος.
Δεν κουβαλά μόνο τις ελπίδες των πολιτών και κυρίως των αξιωματούχων της ΕΣΣΔ. Μεταφέρει στο διάστημα ένα σπίτι. Το παρθενικό κομμάτι του Mir, του πρώτου αρθρωτού διαστημικού σταθμού που θα καταγραφεί στην ιστορία για σωστούς αλλά και λάθος λόγους, μπαίνει σε τροχιά.
Κανείς βεβαίως τότε δεν μπορούσε να εικάσει ότι εκείνο το μεταλλικό κομμάτι που έφευγε με φρενήρη ταχύτητα από την επιφάνεια της Γης θα εξελισσόταν σε σκηνικό για το πιο παράδοξο, ηρωικό αλλά και – κατά κυριολεξία- βρόμικο reality show στην ιστορία της ανθρωπότητας.
Οι κοσμοναύτες Λεονίντ Κιζίμ και Βλάντιμιρ Σολόγεφ. Ή αλλιώς οι πρώτοι ένοικοι του Mir για 125 ημέρες
Κι ας βρισκόταν σε τροχιά εκατοντάδων χιλιομέτρων γύρω από τον πλανήτη μας.
Ο διαστημικός σταθμός Mir, λέξη που στα ελληνικά μεταφράζεται ως ειρήνη αλλά και ως κόσμος, έγινε ισοδύναμο ενός τυπικού σοβιετικού διαμερίσματος που λίγα χρόνια μετά την απογείωσή του ξέμεινε στα αστέρια, ήταν γεμάτο μπαλώματα και λύσεις ανάγκης και στα σπλάχνα του φιλοξένησε ανθρώπινες ιστορίες από εκείνες που καμία ταινία επιστημονικής φαντασίας δεν είχε καταγράψει έως τότε.
Η αρχιτεκτονική του χάους
Ο Mir ήταν ένα θαύμα της μηχανικής. Ήταν όμως και η επιτομή της σοβιετικής λογικής που υπαγόρευε πως εάν κάτι δούλευε, δεν υπήρχε κανένας λόγος να το αλλάξεις ή να το πειράξεις.
Επρόκειτο για τον πρώτο συναρμολογούμενο διαστημικό σταθμό. Φανταστείτε ένα γιγαντιαίο αιωρούμενο LEGO που με τα χρόνια μεγεθυνόταν. Ώσπου έφτασε να μοιάζει με λαβύρινθο.
Εκτός από τετραγωνικά στην πλάτη του κουβαλούσε και χρόνια. Και κατά πως φαίνεται το αλλοτινό καμάρι των Σοβιετικών γερνούσε και γρήγορα και άσχημα.
Δε χρειαζόταν μάλιστα να δεις τη φθορά για το καταλάβεις. Μπορούσες να τη μυρίσεις.
Το πρώτο πράγμα που ανακαλούν οι 125 κοσμοναύτες και αστροναύτες από 12 χώρες που εργάστηκαν στον Mir ήταν η οσμή του
Αυτό τουλάχιστον μετέφεραν οι Αμερικανοί αστροναύτες οι οποίοι τη δεκαετία του ‘90 είχαν το προνόμιο, μα κυρίως την ατυχία να φιλοξενηθούν στον Mir.
Ενώ θα περίμενες οι αφηγήσεις τους να μιλούν για τη θέα της Γης ή για τα πειράματα και τις μελέτες που πραγματοποιούνταν στο διαστημικό σταθμό, εκείνοι το πρώτο πράγμα που ανακαλούσαν ήταν η οσμή.
Ήταν σαν ένα ανδρικό αποδυτήριο λυκείου, όπου είχαν ξεχαστεί βρεγμένες πετσέτες και ανδρικά αθλητικά παπούτσια για χρόνια, όπως αφηγούνταν. Μια απόκοσμη μυρωδιά που γινόταν ακόμα χειρότερη όσο ανακατευόταν με την οσμή των μηχανόλαδων και του αντισηπτικού.
1995. Ρώσοι κοσμοναύτες και Αμερικανοί αστροναύτες συνυπάρχουν στον MIR στο πλαίσιο του προγράμματος Shuttle-Mir
Ο αέρας στον Mir δεν ανανεωνόταν ποτέ πλήρως. Ανακυκλωνόταν. Και η υγρασία ήταν ο μόνιμος εχθρός. Συμπυκνωνόταν πίσω από τα πάνελ των οργάνων, δημιουργώντας τεράστιες, αιωρούμενες φούσκες νερού που έπρεπε να κυνηγήσουν οι κοσμοναύτες με πετσέτες.
Η μούχλα, η υγρασία και η φθορά είχαν αρχίσει να επηρεάζουν ακόμα και τον εξοπλισμό. Ο Mir ήταν ένας ζωντανός οργανισμός που έμοιαζε να παλεύει να αποβάλλει τους ίδιους τους ενοίκους του.
Ο τελευταίος Σοβιετικός πολίτης
Ή μάλλον όλους τους ενοίκους του, εκτός από έναν. Τον θρυλικό Σεργκέι Κρικάλεφ. Τον Μάιο του 1991 ο 33χρονος κοσμοναύτης από την Αγία Πετρούπολη μπήκε σε ένα Soyuz και πήρε το δρόμο για τον Mir.
Στο στήθος της στολής του έφερε το σφυροδρέπανο και στην τσέπη του είχε το διαβατήριο της ΕΣΣΔ. Η αποστολή του ήταν προγραμματισμένη να διαρκέσει πέντε μήνες.
Ο τελευταίος Σοβιετικός κοσμοναύτης Σεργκέι Κρικάλεφ
Η ζωή και ο υπαρκτός σοσιαλισμός είχαν άλλα σχέδια. Όσο ο έμπειρος κοσμοναύτης έκανε κύκλους γύρω από τη Γη με μέση ταχύτητα 27 χιλιάδων χιλιομέτρων την ώρα, η χώρα του αποδομούνταν.
Τα νέα για την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης τον βρήκαν στο διάστημα. Και μάλιστα με χρονοκαθυστέρηση. Χειρότερο όμως και από τις σεισμικές αλλαγές στην πατρίδα του ήταν το μήνυμα που έλαβε από το κέντρο ελέγχου, το οποίο συνοψιζόταν χοντρικά στα εξής:
«Σεργκέι, έχουμε ένα πρόβλημα. Η χώρα που σε έστειλε δεν υπάρχει πια. Το κοσμοδρόμιο του Μπαϊκονούρ ανήκει πλέον στο Καζακστάν και ζητούν πολλά λεφτά. Δεν έχουμε προϋπολογισμό για πύραυλο επιστροφής. Μπορείς να κάτσεις λίγο ακόμα;».
Ο Κρικάλεφ δεν είχε πολλές διαθέσιμες επιλογές. Αλλά, όπως είπε εκ των υστέρων, δεν ήθελε και να εγκαταλείψει το διαστημικό σταθμό, ο οποίος χωρίς εκείνον θα καταστρεφόταν.
Σεργκέι Κρικάλεφ. Μόνος με τον Mir
Πέρασε 311 ημέρες στο διάστημα, χρόνο διπλάσιο από τον προγραμματισμένο που τον κατέταξε τέταρτο στη λίστα των ανθρώπων με τη μακρότερη διάρκεια παραμονής στο διάστημα – συνολικά έζησε 803 ημέρες, 9 ώρες και 39 λεπτά εκτός Γης.
Για χρόνια το προσωνύμιό του ήταν ο άνθρωπος που ξέχασε η ιστορία. Ευτυχώς τον θυμήθηκαν οι συμπατριώτες του.
Το Μάρτιο του 1992 ο Κρικάλεφ προσγειώθηκε στις στέπες του Καζακστάν. Ήταν χλωμός και αδύνατος. Στο χέρι του κρατούσε τη σημαία μιας χώρας που δεν υπήρχε πια και μια από τις πρώτες πληροφορίες που έμαθε ήταν πως ο μισθός του δεν αρκούσε πλέον ούτε για ένα καρβέλι ψωμί.
Καταραμένο 1997
Πραγματικά ήταν δύσκολο να αποφασίσει κανείς πού ήταν καλύτερα να ζει. Σε μια χώρα σε μετάβαση που αναζητούσε μια καινούργια ταυτότητα ή σε έναν διαστημικό σταθμό σε αποδρομή;
Μόνο περίπατος δεν ήταν ο διαστημικός περίπατος στον Mir
Ίσως την απάντηση δίνει η παρολίγον τραγωδία του 1997. Το Φεβρουάριο εκείνης της χρονιάς μια γεννήτρια οξυγόνου που είχαν στη διάθεσή τους οι κοσμοναύτες αντί για οξυγόνο άρχισε να ξερνά πύρινες μπάλες – στο διάστημα η φωτιά δεν συμπεριφέρεται όπως στη Γη, αλλα γίνεται μια πύρινη σφαίρα που καταβροχθίζει τα πάντα.
Ο σταθμός γέμισε πυκνό τοξικό καπνό. Οι συναγερμοί ούρλιαζαν.
Ο Αμερικανός αστροναύτης Τζέρι Λίνεγκερ έβλεπε εμβρόντητος τους Ρώσους συναδέφλους του να προσπαθούν με παροιμιώδη, ολύμπια ψυχραιμία να κατασβέσουν τη φωτιά. Θυμόταν ακόμα ότι οι μάσκες οξυγόνου που χρησιμοποιούσαν ήταν τόσο φθαρμένες ώστε δεν εφάρμοζαν καλά. Κανένα πρόβλημα.
Χρειάστηκαν 14 λεπτά που είχαν αίσθηση ανάλογη αιωνιότητας ώστε η φλόγα να τεθεί υπό έλεγχο.
Στα 80s η Σοβιετική Ένωση ήταν ηγέτιδα δύναμη στην κατάκτηση του διαστήματος και αυτό έβγαινε στις αφίσες της προπαγάνδας
Η παραπάνω περιπέτεια θα φάνταζε ως πταίσμα πέντε μήνες αργότερα, όταν ένα σκάφος ανεφοδιασμού, βαρύ και γεμάτο σκουπίδια, συγκρούστηκε με τον διαστημικό σταθμό.
Μετά από ένα βίαιο τράνταγμα και έναν εκκωφαντικό θόρυβο η πίεση άρχισε να πέφτει.
Μέσα στο απόλυτο σκοτάδι και τον πανικό, οι κοσμοναύτες έπρεπε να απομονώσουν την τρυπημένη μονάδα. Τα καλώδια όμως εμπόδιζαν την πόρτα να κλείσει. Ήταν κατά κυριολεξία ζήτημα ζωής ή θανάτου.
Δημοσίευμα του ΒΗΜΑτος από το 1986 για τις προσδοκίες που γεννούσε εκείνη την εποχή ο Mir
Τελικά με όπλα τους μαχαίρια κουζίνας και ψαλίδια απενεργοποίησαν κρίσιμα συστήματα, κατάφεραν να σφραγίσουν την μπουκαπόρτα και να απομονώσουν το σταθμό δευτερόλεπτα πριν λιποθυμήσουν από έλλειψη οξυγόνου.
Κονιάκ και συμπάθεια
Η επιβίωση σε ένα διαστημικό σταθμό κάθε άλλο παρά απλή υπόθεση ήταν, ακόμα και όταν μετά το 1992 οι ρωσικές υπηρεσίες ξεκίνησαν να συμπράττουν με τις ΗΠΑ στο πλαίσιο του προγράμματος Shuttle-Mir. Πόσο μάλλον σε έναν διαστημικό σταθμό σαν τον Mir.
Η τελευταία αποστολή Σοβιετικών κοσμοναυτών στον Mir το 1991
Οι κοσμοναύτες εκτός από εκπαίδευση, ανθεκτικότητα στην κακουχία και τη μοναξιά, αντοχή στις 16 ανατολές και δύσεις ηλίου που βίωναν καθημερινά, θάρρος, αυταπάρνηση αλλά και χιούμορ χρειάζονταν πότε πότε και μια τονωτική ένεση ηθικού.
Λέγεται πως είχαν βρει το ιδανικό φίλτρο σε μερικές γουλιές κονιάκ, το οποίο, όπως υποστήριζαν οι Σοβιετικοί γιατροί, είχε αγγειοδιασταλτικές ιδιότητες.
Αν και επισήμως το αλκοόλ απαγορευόταν ρητά στον Mir, ήταν κοινό μυστικό πως οι ταξιδιώτες του διαστήματος είχαν εφεύρει τρόπους να το μεταφέρουν χωρίς να γίνονται αντιληπτοί.
Έκρυβαν μπουκάλια μέσα σε κούφια βιβλία που έμοιαζαν εξωτερικά με τεχνικά εγχειρίδια, το έβαζαν σε σακούλες που έραβαν στη φόδρα των στολών τους, το ανακάτευαν σε συσκευασίες χυμών.
Ο ιστορικός επαναπατρισμός του Κρικάλεφ μετά από 311 ημέρες στο διάστημα
Στα πάρτι γενεθλίων εκεί ψηλά, οι κάψουλες με το κονιάκ αιωρούνταν σαν μικρές κεχριμπαρένιες σφαίρες, τις οποίες οι κοσμοναύτες έπιαναν με το στόμα.
«Βοηθάει να κοιμηθείς όταν ακούς τους ανεμιστήρες να βουίζουν σαν τρυπάνια όλο το βράδυ», ομολόγησε χρόνια μετά ένας βετεράνος κοσμοναύτης.
Το τέλος ενός θρύλου
Όμως όλα τα ωραία κάποτε τελειώνουν. Στις 23 Μαρτίου 2001, η ρωσική κυβέρνηση, μην μπορώντας πλέον να συντηρήσει τον γερασμένο γίγαντα, αποφάσισε να τον ρίξει.
Η επάνοδος του Mir στην ατμόσφαιρα ήταν ένα παγκόσμιο γεγονός. Συντρίμμια βάρους 1.500 κιλών, φλεγόμενα σαν μετεωρίτες, έπεσαν στον Νότιο Ειρηνικό, κοντά στα νησιά Φίτζι.
Ο ιστορικός διαστημικός σταθμός έπεσε στη Γη τον Μάρτιο του 2001
Χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, στο Κέντρο Ελέγχου της Μόσχας, σκληροτράχηλοι στρατηγοί έκλαιγαν. Όχι μόνο για τα σίδερα αλλά για το οριστικό τέλος της εποχής που η Ρωσία ήταν η αδιαφιλονίκητη ηγέτιδα δύναμη του διαστήματος.
Στις ΗΠΑ ο «επαναπατρισμός» του Mir στη Γη έγινε μια ευκαιρία για πάρτι – και μάρκετινγκ. Η αλυσίδα Taco Bell είχε τοποθετήσει έναν πλωτό στόχο 12 επί 12 μέτρων με την επιγραφή «Free Taco Here» στον Ειρηνικό.
Εάν κάποιο κομμάτι του Mir πετύχαινε τον στόχο, η εταιρεία είχε δεσμευτεί να κεράσει tacos όλη την Αμερική. Ο Mir αστόχησε, η αλυσίδα ταχυφαγείων απέφυγε την πτώχευση και οι Αμερικανοί πολίτες έμειναν με την όρεξη.
Η κληρονομιά του ΜIR
40 χρόνια μετά την εκτόξευσή του και 25 χρόνια μετά την καταστροφή του Mir κανείς δεν μπορεί να παραγνωρίσει τη συνεισφορά του στη γνώση μας για το διάστημα.
Τα μαθήματα που έδωσε ο MIR στα 25 χρόνια της λειτουργίας του έγιναν μπούσουλας για τη δημιουργία του σημερινού Διεθνούς Διαστημικού Σταθμού
Ο σημερινός Διεθνής Διαστημικός Σταθμός (ISS) χτίστηκε πάνω στα μαθήματα – και τα παθήματα – του Mir. Οι Ρώσοι έμαθαν στους Αμερικανούς πώς να επιβιώνουν στο διάστημα μακροχρόνια, πώς να επισκευάζουν τα πάντα με το τίποτα, πώς να διαχειρίζονται την ψυχολογία της απομόνωσης.
Ο Mir ήταν βρώμικος, ενίοτε επικίνδυνος και συχνά δυσλειτουργικός. Αλλά ήταν το πρώτο μας αληθινό σπίτι μακριά από τη Γη.
Μπορεί να μην ήταν το πιο τέλειο μηχάνημα που έστειλε ποτέ ο άνθρωπος στο διάστημα. Ήταν όμως το πιο ανθρώπινο. Ένα πείραμα αντοχής, μοναξιάς και επιβίωσης που απέδειξε πως η Ιστορία δεν γράφεται μόνο στη Γη — απλώς εκεί καταλήγουν μοιραία τα συντρίμμια της.
