Αδιαμφισβήτητα, η τεχνητή νοημοσύνη συνιστά έναν από τους πλέον καθοριστικούς παράγοντες εξέλιξης της επιστήμης και της τεχνολογίας σε παγκόσμιο επίπεδο. Η ενσωμάτωσή της στα διαθέσιμα εργαλεία των μηχανικών έχει συμβάλει και συνεχίζει να συμβάλλει ουσιαστικά και δυναμικά στον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται, αναλύονται και λειτουργούν σύνθετα τεχνικά συστήματα, ιδίως σε περιβάλλοντα αυξημένης πολυπλο κότητας και αβεβαιότητας.
Στον πυρήνα της, η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί σύνολο υπολογιστικών μεθόδων που επιτρέπουν την ανάλυση μεγάλων και πολυσύνθετων δεδομένων, τη δημιουργία προγνωστικών μοντέλων και τη βελτιστοποίηση διαδικασιών. Στις επιστήμες των μηχανικών, οι δυνατότητες αυτές αξιοποιούνται ευρέως σε τομείς στους οποίους δραστηριοποιούνται δυναμικά οι ερευνητικές ομάδες του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου. Ενδεικτικά και μόνο αναφέρονται η παρατήρηση γης, η κυβερνοασφάλεια, η συγκοινωνιακή τεχνική και οι μεταφορές, η παραγωγή και η διαχείριση ενέργειας, ο αυτόματος έλεγχος, η βιοϊατρική και η βιοπληροφορική, ενώ υπάρχει πληθώρα άλλων εφαρμογών με άμεσο κοινωνικό και οικονομικό αντίκτυπο. Η συμβολή της τεχνητής νοημοσύνης είναι ιδιαίτερα εμφανής σε περιπτώσεις όπου τα παραδοσιακά αναλυτικά εργαλεία αδυνατούν να διαχειριστούν τον όγκο, την ετερογένεια και τη δυναμική φύση των σύγχρονων δεδομένων.
Πέραν των επιμέρους εφαρμογών, η τεχνητή νοημοσύνη μετασχηματίζει σταδιακά την ίδια την επιστημονική διαδικασία, καλύπτοντας όλα τα στάδια της έρευνας: από τη διατύπωση υποθέσεων και τον σχεδιασμό πειραμάτων έως την ανάλυση δεδομένων, την αξιολόγηση αποτελεσμάτων και τη διάχυση της γνώσης. Σε πολλούς ερευνητικούς τομείς, η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης επιταχύνει την ανακάλυψη, διευκολύνει τη διεπιστημονική συνεργασία μέσω κοινών υπολογιστικών εργαλείων και μπορεί, υπό κατάλληλες μεθοδολογικές προϋποθέσεις, να ενισχύσει τις δυνατότητες αναπαραγωγής των αποτελεσμάτων. Οι εξελίξεις αυτές συνάδουν με τη στρατηγική κατεύθυνση της Ευρωπαϊκής Ενωσης για ευρύτερη διάθεση εργαλείων και υποδομών τεχνητής νοημοσύνης, με στόχο την ενίσχυση της έρευνας σε τομείς στρατηγικής σημασίας, όπως η κλιματική αλλαγή, η υγεία και οι καθαρές τεχνολογίες.
Για τον λόγο αυτό, η εκπαίδευση στο ΕΜΠ στις περιοχές της τεχνητής νοημοσύνης, της αναλυτικής μεγάλων δεδομένων και των εφαρμογών τους, ενισχύεται σημαντικά τα τελευταία χρόνια, με την εισαγωγή εξειδικευμένων μαθημάτων στα προπτυχιακά προγράμματα σπουδών όλων των Σχολών, την ανάπτυξη νέων, ιδιαίτερα ανταγωνιστικών διατμηματικών μεταπτυχιακών προγραμμάτων σπουδών και την προσαρμογή των υφιστάμενων προγραμμάτων μεταπτυχιακού επιπέδου, ώστε να ανταποκρίνονται στις σύγχρονες επιστημονικές και τεχνολογικές απαιτήσεις. Ταυτόχρονα είναι σαφής η τάση εκπόνησης διδακτορικών διατριβών σε αντικείμενα που εμπλέκουν τη χρήση μεθόδων της τεχνητής νοημοσύνης. Το Πολυτεχνείο, επενδύοντας στο μέλλον, ενισχύει τις υποδομές του αναγνωρίζοντας τις αυξημένες ανάγκες σε υπολογιστική ισχύ που η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης επιβάλλει. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται η εγκατάσταση του νέου υπερυπολογιστή του Ιδρύματος, ο οποίος πολύ σύντομα θα τεθεί σε πλήρη λειτουργία. Επιπρόσθετα, θα πρέπει να υπογραμμιστεί η συμμετοχή του ΕΜΠ στο εμβληματικό έργο PHAROS, το «εργοστάσιο τεχνητής νοημοσύνης» το οποίο στοχεύει στην ανάπτυξη πληθώρας μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης με έμφαση στην αειφορία, στη γλώσσα και τον πολιτισμό και στην υγεία. Το PHAROS AI FACTORY θα υλοποιηθεί με πυρήνα τον «ΔΑΙΔΑΛΟ» τον νέο ισχυρότατο υπερυπολογιστή του Εθνικού Δικτύου Τεχνολογίας και Ερευνας (ΕΔΥΤΕ – GRNET) ο οποίος θα εγκατασταθεί στο Τεχνολογικό και Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρίου του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου. Παρά τα σημαντικά οφέλη, θα πρέπει να επισημανθεί ότι τα αλγοριθμικά συστήματα λειτουργούν βάσει δεδομένων, υποθέσεων και στόχων που καθορίζονται από τον άνθρωπο. Ως εκ τούτου, η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης σε κρίσιμα τεχνικά και επιστημονικά πεδία απαιτεί αυξημένη επιστημονική ευθύνη και θεσμική εποπτεία. Ο ρόλος του μηχανικού παραμένει κεντρικός, κυρίαρχος και αναντικατάστατος. Η ορθή αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης προϋποθέτει βαθιά γνώση των θεμελιωδών αρχών της μηχανικής, ικανότητα διατύπωσης σαφών και επιστημονικά τεκμηριωμένων ερωτημάτων, καθώς και κριτική αξιολόγηση των αποτελεσμάτων. Η τεχνολογία αυτή δεν αναιρεί την ανάγκη για επιστημονική κρίση. Αντίθετα μάλιστα, την καθιστά ακόμη πιο απαραίτητη. Η άκριτη εξάρτηση από αυτοματοποιημένα εργαλεία ενέχει τον κίνδυνο σταδιακής αποδυνάμωσης της αναλυτικής και κριτικής σκέψης, στοιχείο που αποτελεί θεμέλιο της επιστημονικής εκπαίδευσης και των πρακτικών των επιστημών των μηχανικών.
Συμπερασματικά, η τεχνητή νοημοσύνη συνιστά ένα εξαιρετικά ισχυρό εργαλείο για τις επιστήμες των μηχανικών και τους συναφείς διεπιστημονικούς τομείς. Η αξιοποίησή της, ωστόσο, οφείλει να γίνεται με επιστημονική επάρκεια, θεσμική υπευθυνότητα και σαφή επίγνωση των ορίων της. Μόνο υπό αυτές τις προϋποθέσεις μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης βιώσιμης επιστημονικής και τεχνολογικής προόδου και να προσφέρει ουσιαστικό όφελος στην κοινωνία.
*Ο Ιωάννης Κ. Χατζηγεωργίου είναι Πρύτανης του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου και Καθηγητής Σχολής Ναυπηγών Μηχανολόγων Μηχανικών
