Το μυστήριο των ηχητικών και κινηματογραφικών ντοκουμέντων της τέχνης της πριμαντόνας τα οποία δεν εκδόθηκαν ποτέ
Είναι γνωστό πως η Κάλλας από πολύ νωρίς έδειξε την αγάπη της για τη μουσική, άρχισε δε τις σπουδές της από το 1935, όντας ακόμη στη γενέτειρά της, στη Νέα Υόρκη. Μοναδικό ντοκουμέντο από την πρώτη της εκείνη επαφή με τη μουσική θεωρείται μια μαγνητοταινία, όπου η Κάλλας, με το ψευδώνυμο Νίνα Φορέστι, στα πλαίσια ενός διαγωνισμού τραγουδιού, μιλάει και κατόπιν τραγουδάει την άρια «Un bel di vedremo» από τη «Μαντάμα Μπατερφλάι» του Πουτσίνι. Δεν είμαστε καθόλου σίγουροι αν πράγματι η Φορέστι είναι η Καλογεροπούλου των 12 χρόνων: άλλωστε η φωνή δεν έχει το γνωστό ηχόχρωμα της Κάλλας. Η ΕΜΙ, η δισκογραφική εταιρεία της καλλιτέχνιδος, ίσως δεν έπρεπε να συμπεριλάβει την ηχογράφηση αυτή στα φετινά επετειακά της αφιερώματα, παρ’ ότι υπάρχουν μελετητές της τέχνης της Κάλλας, όπως ο John Ardoin, που ταυτίζουν τη Φορέστι με την κορυφαία ελληνίδα υψίφωνο.
Αντίθετα από την αμφισβητούμενη «Μπατερφλάι», για την ηχογράφηση του 1939, όπου η νεαρή Κάλλας ερμηνεύει την άρια της Λαουρέτα «Oh mio babbino caro» από τον «Τζάνι Σκίκι» του Πουτσίνι, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία. Η φωνή μάς είναι οικεία. Η ταινία αυτή βρέθηκε στο σπίτι της Κάλλας, μετά τον θάνατό της, και την ακούσαμε στην έκθεση για τη μνήμη της που διοργάνωσε ο Δήμος του Παρισιού το 1979, στο Μουσείο «Καρναβαλέ». Από τότε δεν έχει ξαναβρεθεί κανένα ίχνος της ηχογράφησης αυτής, που πρόκειται σίγουρα για το πρώτο ντοκουμέντο της τέχνης της Κάλλας.
Πολλοί πιστεύουν πως ορισμένες από τις «αθηναϊκές» παραστάσεις της Κάλλας σώζονται ηχογραφημένες! Οι Γερμανοί συνήθιζαν να διασώζουν ντοκουμέντα σε ταινίες της εποχής, τις οποίες μετά την απελευθέρωση πήραν μαζί τους στη Γερμανία. Ετσι εικάζεται πως κάπου στα αρχεία της Ραδιοφωνίας του «Ανατολικού» Βερολίνου υπάρχει ο «Φιντέλιο» από το Ηρώδειο του ’44 (όπως και η «Εκάβη», της ίδιας χρονιάς, με την Παπαδάκη). Η Γερμανική Ραδιοφωνία όμως δεν είναι η… ΕΡΤ. Αν υπήρχε κάτι τέτοιο δεν θα είχε γίνει γνωστό; Οσο και αν η ιδέα μάς είναι αρεστή, το σύστημα και η τάξη των Γερμανών μάλλον μας αποτρέπουν από κάθε ονειροπόληση.
Και ερχόμαστε στα πρώτα χρόνια της διεθνούς καριέρας της ντίβας: μετά την «Τζιοκόντα» της Βερόνας (1947), που σηματοδοτεί το ντεμπούτο της στην Ιταλία, είναι γνωστό πως ανέθεσαν στην Κάλλας ρόλους του Βάγκνερ, στους οποίους πίστεψαν πως ταιριάζει η «ανοίκεια» φωνή της. Ετσι την Τζιοκόντα ακολούθησε, μεταξύ άλλων, η Ιζόλδη και η Μπρουνχίλντε. Και για τις δύο αυτές ηρωίδες ακούστηκε κατά καιρούς πως υπάρχουν ηχητικά ντοκουμέντα. Τίποτα όμως δεν κυκλοφόρησε ως σήμερα. Το σιγουρότερο είναι πως δεν υπάρχουν καν.
Πρόσφατα διάβασα πως ο «Σικελικός Εσπερινός», με τον οποίο άνοιξε η περίοδος 1951-52 στη Σκάλα, βρέθηκε ηχογραφημένος. Ως τώρα γνωρίζαμε την ηχογράφηση της ίδιας χρονιάς από τη Φλωρεντία. Μάλιστα το άρθρο ανακοίνωνε πως η ηχογράφηση της Σκάλα θα κυκλοφορούσε από την ΕΜΙ. Νομίζω πως και αυτή η είδηση είναι ψευδής. Κανένας μελετητής, και ο πιο ενημερωμένος, δεν γνωρίζει τίποτα για την ηχογράφηση αυτή, η δε ΕΜΙ είναι σχεδόν σίγουρο πως θα κυκλοφορήσει τη φλωρεντινή παράσταση. «Ανθρακες» λοιπόν κι εδώ «ο θησαυρός»…
Στο περίφημο τεύχος νούμερο 44 του περιοδικού «Avant – scene», αφιερωμένου στην Κάλλας, υπάρχει ένα άρθρο – συζήτηση προσωπικοτήτων της δισκογραφίας με θέμα τις ηχογραφήσεις της Κάλλας. Εκεί λοιπόν αναφέρεται πως υπάρχει στα αρχεία μια ηχογράφηση της «Τραβιάτα» του ’55 από τη Σκάλα, προερχόμενη από το ίδιο το θέατρο και όχι από τη ραδιοφωνική αναμετάδοση, κύρια πηγή όλων των δισκογραφικών εκδόσεων. Φαίνεται όμως πως και η ύπαρξη αυτού του ντοκουμέντου είναι ένας μύθος.
Μια χρονιά αργότερα, το 1956, η Κάλλας εμφανίστηκε, για πρώτη φορά στην καριέρα της, στη Μητροπολιτική Οπερα της Νέας Υόρκης. Τραγούδησε τρία έργα, τη «Λουτσία», τη «Νόρμα» και την «Τόσκα». Η «Λουτσία» ηχογραφήθηκε για το ραδιόφωνο, μέρη της «Τόσκα» μαγνητοσκοπήθηκαν για την αμερικανική τηλεόραση. Για τη «Νόρμα» κανένα ίχνος. Εν τούτοις, γύρω στο ’80, η Βάσω Δεβετζή, υπεύθυνη τότε για το «Ιδρυμα Κάλλας» στο Παρίσι, είπε σε εμένα τον ίδιο πως η Κάλλας αγαπούσε πολύ την ηχογράφηση αυτής της παράστασης, την άκουγε δε συχνότατα από ταινίες που είχε σπίτι της! Η Δεβετζή πέθανε, το αρχείο ήρθε σε άλλα χέρια, αυτή η «Νόρμα» όμως δεν βρέθηκε ποτέ!
Την ίδια χρονιά, 1956, η Κάλλας τραγουδούσε στη Σκάλα, για πρώτη και τελευταία φορά στην καριέρα της, τη «Φεντώρα» του Τζορντάνο. Ηταν μια μεγαλειώδης παράσταση, με έξοχα σκηνικά (του Μπενουά) και έξοχο παρτενέρ (τον Κορέλι). Η παράσταση δεν μεταδόθηκε από το ραδιόφωνο, ως εκ τούτου δεν ηχογραφήθηκε επισήμως! Ωστόσο υπάρχει έντονη η φήμη πως μέρη από το έργο σώζονται ηχογραφημένα χάρη στην κυρία Κορέλι.
Το 1957 η Κάλλας και η Σκάλα περιόδευσαν στη Γερμανία και στη Σκωτία με την «Υπνοβάτιδα» του Μπελίνι, άλλη μια θρυλική παράσταση του Βισκόντι. Οι παραστάσεις στην Κολωνία και στο Εδιμβούργο ηχογραφήθηκαν, λέγεται δε πως η παράσταση στο Εδιμβούργο μαγνητοσκοπήθηκε κιόλας για την τηλεόραση. Θα ήταν θαυμάσιο κάτι τέτοιο, θα ήταν μοναδικό ντοκουμέντο τόσο για την Κάλλας όσο και για τον Βισκόντι. Μάλλον όμως πρόκειται για μία ακόμη φήμη, γιατί είναι γνωστή η αντίρρηση του Βισκόντι στο να φιλμάρονται οι παραστάσεις του. Πίστευε πως το θέατρο δεν περνάει στο φιλμ όπως πρέπει. Είχε άδικο;
Τις προάλλες η γνωστή μεσόφωνος Κική Μορφονιού μου τηλεφώνησε συγκινημένη αλλά και ταραγμένη: κάποιος της έβαλε να ακούσει από το τηλέφωνο ένα απόσπασμα από τη «Νόρμα». Αναγνώρισε τη φωνή της, αλλά και τη φωνή της Κάλλας! Ο άγνωστος δεν αποκάλυψε το όνομά του και αμέσως της έκλεισε το τηλέφωνο, αφήνοντας τη Μορφονιού να πιστεύει πως άκουσε ένα μέρος από τη «Νόρμα» του ’60, στην Επίδαυρο, όπου η νεαρή τότε μέτζο τραγούδησε δίπλα στην Κάλλας. Λίγο αργότερα, ο Σπύρος Αργύρης, φίλος της Μορφονιού, της αποκάλυψε πως έχει τη «Νόρμα» του ’60 στη Γερμανία, σε δίσκους που αγόρασε στην Αφρική. Ο Αργύρης «έφυγε» προτού προλάβει να δείξει στη Μορφονιού τους δίσκους. Μήπως η «Νόρμα» αυτή ουδέποτε ηχογραφήθηκε; Και από την άλλη, η Μορφονιού τόσο πολύ γελάστηκε;
Αυτό που σίγουρα υπάρχει σε φιλμ είναι η «Τραβιάτα» της Λισαβόνας, στα αρχεία μάλιστα του ίδιου του θεάτρου. Η λήψη όμως έγινε από μακριά, χωρίς ούτε ένα κοντινό πλάνο. Δώρον άδωρον! Το ίδιο δυστυχώς συνέβη και με τη «Μήδεια» του ’59 στο Κόβεντ Γκάρντεν.
Κι ερχόμαστε στο 1964. Παρίσι, Κάλλας, Τζεφιρέλι και Νόρμα. Και από την παράσταση αυτή δεν σώζεται τίποτα σχεδόν, παρά λίγα δευτερόλεπτα φιλμ από την είσοδο της ηρωίδας, κάποιες κακές ηχογραφήσεις «live» και αρκετές φωτογραφίες. Κάποιος γνωστός μου, όμως, φανατικός λάτρης της Κάλλας, διατείνεται πως δίπλα του, στην Οπερα στο Παρίσι, κάποιος Γιαπωνέζος με μια μικροσκοπική κάμερα φιλμάρισε ολόκληρη την παράσταση! Πού να βρίσκεται άραγε αυτό το φιλμ; Το ίδιο άλλωστε δεν συνέβη και με τη «Μήδεια» της Επιδαύρου του 1961; Η παρουσία μικροφώνων, εμφανής στις φωτογραφίες από τις πρόβες και την παράσταση, δηλώνει σαφώς πως η «Μήδεια» ηχογραφήθηκε από την ΕΡΤ. Τι έγινε αυτή η ηχογράφηση; Δυστυχώς η απάντηση είναι σαφής: Σβήστηκε για να γραφτεί κάποιος ποδοσφαιρικός αγώνας. Ουδέν σχόλιον.
Το 1965, λίγο πριν από τις τελευταίες παραστάσεις της «Νόρμα» στο Παρίσι, λίγο πριν από τις τελευταίες της εμφανίσεις γενικώς στη σκηνή, η Κάλλας έλαβε μέρος σε μια τηλεοπτική εκπομπή στο Παρίσι. Ωραία όσο ποτέ, ευτυχισμένη από τη ζωή της, απαστράπτουσα, μίλησε στους δημοσιογράφους και τραγούδησε υπό τη διεύθυνση του Ζορζ Πρετρ ολόκληρη τη σκηνή της υπνοβασίας από την «Υπνοβάτιδα» του Μπελίνι και την άρια «Adieu notre petite table» από τη «Μανόν» του Μασνέ. Ντοκουμέντο έξοχης ευαισθησίας, υπόδειγμα ερμηνείας. Εκτός όμως από αυτά η Κάλλας στο στούντιο ερμήνευσε και το τραγούδι του Duparc «Invitation au voyage». Μαρτυρία πολύτιμη γιατί ουδέποτε άλλοτε η καλλιτέχνις είχε ασχοληθεί με το είδος αυτό. Τι απέγινε; Ουδείς γνωρίζει. Το πιο πιθανό (επειδή, λόγω περιορισμένου χρόνου, δεν συμπεριελήφθη στην εκπομπή) είναι να σβήστηκε. Λίγο ως πολύ οι υπόλοιπες ηχογραφήσεις, μαγνητοσκοπήσεις της καλλιτέχνιδος είναι πια γνωστές. Αφιερώματα, εκδόσεις δίσκων αλλεπάλληλες, τηλεοπτικές εκπομπές έχουν εξαντλήσει το θέμα προ πολλού (αν ένα τέτοιο φαινόμενο εξαντλείται ποτέ). Εν τούτοις υπάρχουν κάποιες ηχογραφήσεις του 1972 που, αν και γνωρίζουμε την ύπαρξή τους, ουδέποτε ακούσαμε. Πρόκειται για τα ντουέτι που η Κάλλας και ο Ντι Στέφανο ηχογράφησαν για την εταιρεία Philips («Δύναμη του πεπρωμένου», «Σικελικός Εσπερινός», «Ντον Κάρλο», «Οθέλλος») υπό τη διεύθυνση του Αντόνιο ντε Αλμέιντα. Δυστυχώς η ηχογράφηση αυτή έγινε πολύ αργά, και για τους δύο καλλιτέχνες. Η Κάλλας διέκοψε τις ηχογραφήσεις και απαγόρευσε την κυκλοφορία τους. Μάλλον θα πρέπει να γίνει σεβαστή η επιθυμία της. Δεν υπάρχει κανένας λόγος να ανακαλύπτουμε και να αποκαλύπτουμε τα τρωτά σημεία των μεγάλων.
Ο κ. Βασίλης Νικολαΐδης είναι σκηνοθέτης και συγγραφέας του βιβλίου «Μαρία Κάλλας, οι μεταμορφώσεις μιας τέχνης».
