Οταν μιλούν οι εικόνες
Σήμερα δίνουμε το προβάδισμα στους εικονογράφους που διηγούνται με τα πινέλα και τα πενάκια τους συναρπαστικά παραμύθια· που ανακατεύουν μαζί με τα χρώματα, τις μνήμες και τις μυρωδιές των παιδικών τους χρόνων· που δίνουν σάρκα και οστά σε τόπους της φαντασίας, άλλοτε ηλιόλουστους και πολύχρωμους, άλλοτε θαμπούς και γαλαζωπούς. Οι λιγότερο προβεβλημένοι αυτοί συμπρωταγωνιστές του παιδικού βιβλίου δεν συγκεκριμενοποιούν απλώς με τις ζωγραφιές και τα σκίτσα τους τα κείμενα που απευθύνονται στα παιδιά. Πολλές φορές τα υπερβαίνουν. Επινοούν ήρωες χαριτωμένους και ευρηματικούς, αγαπημένους φίλους της παιδικής ηλικίας, δημιουργούν περιβάλλον και ατμόσφαιρα, εκφράζουν τάσεις, θέσεις, αισθητική. Το έργο τους, εκτός από σοβαρές καλλιτεχνικές διαστάσεις, έχει και εξαιρετικό παιδαγωγικό ενδιαφέρον. Μέσα από αυτό καλλιεργούν τα παιδιά τη φαντασία και την αισθητική τους. Αλλά και οξύνουν την παρατηρητικότητα, διευρύνουν τις γνώσεις τους για τον κόσμο που τα περιβάλλει. Από την άλλη μεριά είναι πρωταρχικός ο ρόλος που παίζει η εικονογράφηση στο αν θα διαλέξει ή θα αφήσει το παιδί ένα βιβλίο. Τι σημαντικότερο; Αν οι εικόνες τραβήξουν το βλέμμα του θα θελήσει να το διαβάσει, διαφορετικά δεν θα του δώσει καμιά σημασία. Αν το δει πυκνογραμμένο χωρίς μια ανάσα χρώματος στις σελίδες θα το κατατάξει αυτόματα: βιβλίο ανούσιο και βαρετό.
Ειδικά για τα παιδιά της προσχολικής ηλικίας ή της πρώτης τάξης του δημοτικού, που δεν διαθέτουν την ικανότητα της ανάγνωσης ή τη διαθέτουν σε περιορισμένο βαθμό, η εικονογράφηση είναι από τα καθοριστικότερα κριτήρια για την επιλογή ενός παιδικού βιβλίου, καθώς οι εικόνες είναι κυρίως το μέσον με το οποίο μπορούν από μόνα τους να το πλησιάσουν. Και αν λάβουμε υπόψη μας πόσο σημαντική είναι αυτή ακριβώς η ηλικία για την ανάπτυξη της φιλαναγνωσίας στο μέλλον, τότε μπορούμε να ισχυριστούμε πως εδώ συμβαίνει το παράδοξο: να είναι οι εικόνες εκείνες που θα μυήσουν τους αυριανούς αναγνώστες στον χώρο του βιβλίου.
Hans de Beer
Το άσπρο αρκουδάκι και οι γάτες των καραβιών
Διασκευή Μαριανίνα Κριεζή, Εκδόσεις Αμμος, 1997, σελ. 24
Από την πρώτη κιόλας ματιά είναι εύκολο να καταλάβει κανείς ότι ο Ολλανδός Hans de Beer ζει στο Αμστερνταμ. Οι εικόνες του μαρτυρούν μια ιδιαίτερη αγάπη για τα λιμάνια και αιχμαλωτίζουν από την πρώτη στιγμή το βλέμμα των παιδιών, καθώς μιλάνε με τον δικό τους τρόπο για τα ταξίδια με μεγάλα καράβια στις θάλασσες του Βορρά. Με χρώματα γκριζοπράσινα, γαλαζωπά και μενεξελιά. Εστιάζοντας σε φεγγίτες και καραβόσκαλες. Αποκαλύπτοντας πανοραμικά πλάνα των λιμανιών στο πρώτο πρωινό φως και παίρνοντας τους πίσω δρόμους της πόλης. Εκεί όπου ανάμεσα σε παλιά πλυντήρια και άχρηστα σιδερικά μαζεύονται οι καραβόγατοι. Οι πραγματικά έξοχες εικόνες του De Beer συνοδεύουν μια χαριτωμένη παιδική ιστορία, η οποία έχει διασκευαστεί στα ελληνικά με χιούμορ και τρυφερότητα από τη Μαριανίνα Κριεζή. Πρόκειται για την ιστορία ενός μικρού αρκουδάκου που βρέθηκε μπλεγμένος στο δίχτυ ενός αλιευτικού. Και από εκεί ολομόναχος σ’ ένα σκοτεινό αμπάρι. Ωσπου στο σκοτάδι «άναψαν τα χρυσά μάτια» της γάτας του καραβιού.
(Για παιδιά από 4 ως 7 ετών)
Τα γενέθλια του θείου Τιμόθεου
Κείμενο, εικονογράφηση Eve Tharlet, Μετάφραση Αννα Παπασταύρου, Εκδόσεις Παπαδόπουλος, 1997, σελ. 24
Η Αυστριακή Εύα Τάρλετ, μία από τις πιο γνωστές σύγχρονες εικονογράφους στην οποία έχουμε αναφερθεί και παλαιότερα, γράφει αρκετές φορές η ίδια τις ιστορίες που εικονογραφεί. Τα κείμενά της, απλά και ευθύγραμμα, διαθέτουν συχνά χαριτωμένα ευρήματα τα οποία βρίσκουν εξαιρετικά διασκεδαστικά τα παιδιά. Ετσι συμβαίνει και με την ιστορία της τούρτας του θείου Τιμόθεου, την οποία μεταφέρουν ο μικρός Πέτρος με τον φίλο του τον Ερρίκο, το γουρουνάκι, συναντώντας στον δρόμο μια σειρά από αναπάντεχα εμπόδια. Το μεγαλύτερο ενδιαφέρον βρίσκεται ωστόσο στις εικόνες της Τάρλετ, που έχουν εδώ τα χρώματα της καραμέλας και του βερίκοκκου και ακτινοβολούν αυστριακή φινέτσα και σπιτική ζεστασιά. Παραπέμποντας σε παραμυθένια ορεινά χωριουδάκια με κατακόκκινες στέγες και λουλουδιασμένα μπαλκόνια αλλά και σε έναν κόσμο ρομαντικό, αγροτικό. Με μυρωδιές από αγριοφράουλες και βατόμουρα, σπιτικές μαρμελάδες και μοσχομυριστά ψητά.
(Για παιδιά από 4 ως 7 ετών)
Satoshi Kitamura
Τα πρόβατα ντύθηκαν λύκοι
Μετάφραση Αννα Παπασταύρου, Εκδόσεις Παπαδόπουλος, 1η ανατύπωση, 1997, σελ. 34
Τελείως διαφορετικό είναι το κλίμα των βιβλίων του Σατόσι Κιταμούρα, ενός από τους πιο διάσημους εικονογράφους παιδικών βιβλίων που εργάζονται αυτή τη στιγμή στη Βρετανία. Ιαπωνικής καταγωγής, με έντονες επιρροές από κόμικς και αστυνομικά μυθιστορήματα, ο Κιταμούρα δεν γράφει συναισθηματικές παιδικές ιστορίες. Οι λύκοι στο βιβλίο αυτό δεν είναι κακοί, είναι απλώς απατεώνες. Οσο για τη λύση στο αίνιγμα της εξαφάνισης των πανωφοριών που τους εμπιστεύτηκαν τρία ανυποψίαστα πρόβατα, θα τη δώσει τελικά ένας δαιμόνιος ντετέκτιβ. Γλωσσικά τυποποιημένη, χωρίς κάποιο άλλο συναισθηματικό ή παιδαγωγικό υπόβαθρο η ιστορία του Κιταμούρα θα περνούσε μάλλον απαρατήρητη, αν δεν συνοδευόταν από μια πραγματικά πρωτότυπη και ευφάνταστη εικονογράφηση, που τη χαρακτηρίζουν το χιούμορ, ένα νευρικό πενάκι και οι αιφνιδιαστικές εκρήξεις των χρωμάτων. Με φωτεινά μπλε και πορτοκαλί, εξοχικές βόλτες με παλιά σπορ αυτοκίνητα και ένα μυστηριώδες κουβάρι να ξετυλίγεται στους σκοτεινούς δρόμους του Λονδίνου.
(Για παιδιά από 4 ως 7 ετών)
Ο βάτραχος φοβάται
Κείμενο, εικονογράφηση Μαξ Βέλθουις, Μετάφραση Μάνος Κοντολέων, Εκδόσεις Πατάκη, 1997, σελ. 24
Τον βάτραχο, τον συμπαθέστατο παιδικό ήρωα που έχει δημιουργήσει αρκετά χρόνια τώρα ο Μαξ Βέλθουις, τον γνωρίζουν κατά πάσα πιθανότητα τα παιδιά. «Ο βάτραχος τον χειμώνα» ήταν άλλωστε ένα από τα πρώτα παραμύθια που ακούστηκαν τηλεφωνικά από τη Γαλάζια Γραμμή του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου. Ζεστός, καθημερινός και ανθρώπινος, ο χαριτωμένος αυτός ήρωας ζει μαζί με τους φίλους του χιουμοριστικές περιπέτειες, μέσα από τις οποίες οι νεαροί αναγνώστες αντλούν μαθήματα θάρρους και ανθρωπιάς. Μια τέτοια ακριβώς περιπέτεια παρακολουθούν και στο τελευταίο βιβλίο του βάτραχου, το τέταρτο της σειράς, ενώ συγχρόνως μαθαίνουν να αντιμετωπίζουν τον φόβο τους για το σκοτάδι. Το κείμενο, που έγραψε ο Μαξ Βέλθουις, είναι λιτό αλλά παρ’ όλα αυτά δυνατό. Οσο για τις εικόνες, που φιλοτέχνησε ο ίδιος, θυμίζουν τις γνωστές ζωγραφιές των παιδιών. Ενα τετράγωνο για σπίτι, ένα τρίγωνο για σκεπή. Ενα δέντρο μπροστά στην πόρτα και απαραιτήτως μερικές μαργαρίτες. Με γραμμές απλούστατες, χρώματα καθαρά και σοφές αφαιρέσεις ο Μαξ Βέλθουις συνθέτει έναν κόσμο χαριτωμένο και ανάλαφρα παιδικό.
(Για παιδιά από 4 ως 7 ετών)
Η. C. Cradock
Η Αλίκη και οι κούκλες της
Εικονογράφηση Honor C. Appleton, Μετάφραση Ηρώ Διαμαντούρου, Εκδόσεις Αμμος, 1997, σελ. 62
Συγκινητικές αναμνήσεις από παλιά παιδικά παιχνίδια και βιβλία με πανόδετη ράχη φέρνουν στον νου και οι πανέμορφες εικόνες του Η. C. Appleton σε ένα βιβλίο – κόσμημα, που αποτελεί πιστή ανατύπωση μιας έκδοσης του 1930. Αστική ατμόσφαιρα του Μεσοπολέμου, ξύλινα αλογάκια, ναυτικοί γιακάδες και ολομέταξοι φιόγκοι. Και προπαντός μια εκπληκτική συλλογή από κούκλες. Οι ζωγραφιές και τα μαυρόασπρα σχέδια του βρετανού εικονογράφου, όλα άψογα τυπωμένα, συνοδεύουν ένα ασυνήθιστο κείμενο, που αφιερώνεται «σε όλα τα μικρά κορίτσια που αγαπούν τις κούκλες». Οπως ακριβώς η μικρή Αλίκη, η αφηγήτρια της ιστορίας, που μας παρουσιάζει με ενθουσιασμό μία μία τις κούκλες της: δεκαέξι κούκλες, καθεμιά με τη δικιά της προσωπικότητα και το δικό της ξεχωριστό παρελθόν.
(Για παιδιά από 6 ως 10 ετών)
Χρυσαλλίδα
Κείμενο, εικονογράφηση Πόπη Διακαινισάκη, Εκδόσεις Ρώσση, 1997, σελ. 28
Την αμεσότητα της παιδικής ζωγραφιάς έχουν και οι εντυπωσιακές ολοσέλιδες εικόνες που συνοδεύουν τη «Χρυσαλλίδα», ένα έμμετρο ρομαντικό παραμύθι στο οποίο πρωταγωνιστεί ένα μικρό κοριτσάκι και μαζί του τα χρώματα: το πράσινο του κυπαρισσιού, το κίτρινο του υάκινθου, το κόκκινο της παπαρούνας. Αυτά και πολλά άλλα χρώματα μάζεψε προσεκτικά από τα δέντρα και τα λουλούδια η μικρή Χρυσαλλίδα θέλοντας να φτιάξει ένα ουράνιο τόξο και πάνω σε αυτό να ταξιδέψει στον κόσμο. Και ενώ το ποιητικό κείμενο που έγραψε η Πόπη Διακαινισάκη είναι αμφίβολο αν θα συγκινήσει τα παιδιά, καθώς παραπέμπει σε μια ενήλικη και μάλλον κοινότοπη παιδικότητα, οι ζωγραφιές που η ίδια φιλοτέχνησε είναι σίγουρο ότι θα τα συναρπάσουν. Τολμηρές και ευφάνταστες, με εκτυφλωτικά κόκκινα χρώματα, μνήμες από παιδικά σχέδια και το ταξίδι στη χώρα των θαυμάτων.
(Για παιδιά από 6 ως 10 ετών)
Η Πούλια και ο Αυγερινός
Λαϊκό παραμύθι, Επιμέλεια Ζωή Βαλάση, Εικονογράφηση Μαρία Βουδούρογλου, Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, 1997, σελ. 38
«Η Πούλια και ο Αυγερινός» είναι ένα πανέμορφο κερκυραϊκό παραμύθι από την πλούσια συλλογή της Ζωής Βαλάση, που εδώ έχει καταγραφεί με ελάχιστες γλωσσικές επεμβάσεις. Το θέμα του είναι βέβαια γνωστό σε διαφορετικές παραλλαγές. Προτού γίνουν αστέρια η Πούλια και ο Αυγερινός ήταν δύο αδέρφια, ένα αγόρι και ένα κορίτσι, από διαφορετική όμως μητέρα, και χρειάστηκε να περάσουν πολλούς κινδύνους προκειμένου να μη χωρίσουν ποτέ. Σαν παλιές λαϊκές ζωγραφιές είναι και οι εικόνες της Μαρίας Βουδούρογλου που συνοδεύουν το κείμενο. Με απαλά χρώματα και χαρακτηριστικές διακοσμητικές λεπτομέρειες αναβιώνουν μνήμες από δροσερά περιβόλια, παλάτια του βασιλιά, σκοτεινά πηγάδια και πρωτεϊκές μεταμορφώσεις.
(Για παιδιά από 6 ως 10 ετών)
Ο επισκέπτης της νύχτας
Κείμενο Μελίνα Καρακώστα, Ζωγραφιές Βάσω Ψαράκη, Εκδόσεις Πατάκη, 1997,
σελ. 30
Στο βιβλίο αυτό οι μικροί αναγνώστες αρχίζουν να μεγαλώνουν. Μυούνται στη σκληρή πλευρά της πραγματικότητας αλλά και στους κώδικες της μοντέρνας ζωγραφικής. Η συγγραφέας, γνωστή ήδη από τα «Αστέρια που ζήλευαν», πλησιάζει εδώ και μάλιστα με ιδιαίτερη επιτυχία ένα θέμα δύσκολο, τον θάνατο, μέσα από την αφήγηση ενός εντεκάχρονου αγοριού που έχοντας χάσει τον πατέρα του εξακολουθεί να βασανίζεται από την απουσία. Ωσπου τον βλέπει ξαφνικά στο όνειρό του: κολυμπάνε μαζί στα βαθιά και βάζουν και πάλι αγώνες. Ποίηση και δυνατές ρεαλιστικές περιγραφές συνθέτουν το συναίσθημα της απώλειας, αφήνοντας μια λεπτή χαραμάδα φωτός, που παραμένει ωστόσο άπιαστο. Η δουλειά του εικονογράφου δυσκολεύει με ένα τέτοιο κείμενο, όπου το παραμύθι δεν είναι παρά μόνο το πρόσχημα για να μιλήσει κανείς για πράγματα που ομολογεί ότι είναι δύσκολα. Η Βάσω Ψαράκη, από τις σημαντικότερες ελληνίδες εικονογράφους, χρησιμοποιεί μερικές από τις ρεαλιστικές λεπτομέρειες της αφήγησης για να δημιουργήσει μια σειρά από αφηρημένους πίνακες και κολάζ. Συνδέοντας έτσι το συναίσθημα και το όνειρο με τη φόρμα και με το χρώμα.
(Για παιδιά από 9 ετών)
Lewis Karrol
Η Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων
Εικονογράφηση Anthony Browne, Μετάφραση Μαρία Παππά, Εκδόσεις Παπαδόπουλος, 1997, σελ. 128
Στη γοητεία της μοντέρνας ζωγραφικής εισάγουν τους νεαρούς αναγνώστες και οι εξαιρετικές εικόνες που συνοδεύουν αυτήν εδώ την έκδοση της «Αλίκης στη Χώρα των Θαυμάτων», στην οποία θα έχουν την ευκαιρία να διαβάσουν ολόκληρο το κείμενο τα παιδιά, χωρίς περικοπές ή διασκευές. Παραπέμποντας στον Μαγκρίτ αλλά και στον Μπρεσόν, ο Anthony Browne που εικονογράφησε το βιβλίο συνθέτει μικρούς υπερρεαλιστικούς πίνακες με έντονα χρώματα, καθαρές γραμμές και αναγνώσιμο θέμα. Μικρά έργα τέχνης που αποδεικνύονται απολύτως κατάλληλα για να εικονογραφήσουν το αριστούργημα αυτό της παιδικής λογοτεχνίας, που έγραψε το 1865 ένας άσημος τότε καθηγητής μαθηματικών από την Οξφόρδη. Αφιερώνοντάς το στη μικρή Αλίκη Λίντελ, την κόρη του συγγραφέα του ομώνυμου λεξικού.
(Για παιδιά από 9 ετών)
Η κυρία Κατερίνα Δουζένη είναι φιλόλογος.
