Με έμφαση στον λόγο, ώστε το κοινό να τον χρησιμοποιεί ως απαρχή για να συμπληρώσει τη δική του ιστορία και να φτιάξει το δικό του ιδιωτικό γεγονός, χωρίς σκηνικό, ώστε το κοινό να μην εγκλωβίζεται, και με τη χρήση προσωπείων που καλύπτουν απόλυτα την όψη των ηθοποιών, δύο νέοι άνθρωποι προτείνουν μια θεατρική παράσταση διαφορετική από τις άλλες. Είναι η «Ερημος», σε κείμενο – σκηνοθεσία του Γιώργου Ζαμπουλάκη και προσωπεία – σκηνογραφία – ενδυματολογία του Θάνου Βόβολη, που παρουσιάστηκε στην Πειραματική Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου και αύριο δίνει μια παράσταση στο Θέατρο του Λυκαβηττού.
Η «Ερημος» αποτελεί το πρώτο έργο της ποιητικής τριλογίας του Γιώργου Ζαμπουλάκη «Ο ναός των παλαιών διαιρέσεων». Ακολουθούν τα «Εκσταση» και «Μανία». Την «Ερημο» την έγραψε σε ηλικία 19 χρόνων, θέτοντας ευθύς εξαρχής τους στόχους του: αυτό που τον ενδιαφέρει είναι να χρησιμοποιεί τη λέξη όχι για την έννοιά της και μόνον αλλά κυρίως για τον ήχο της, τη μουσική της. Φυσικό αποτέλεσμα του ποιητικού κειμένου ο αφαιρετικός λόγος του. Ο ίδιος ο δημιουργός του τη χαρακτηρίζει «όπερα λόγου που ερμηνεύεται από ένα μουσικό σύνολο εννέα φωνών». Η ολοκλήρωσή της όμως πραγματώνεται με την άρρηκτη συνεργασία του συγγραφέα με τον καλλιτέχνη και δημιουργό των προσωπείων Θάνο Βόβολη, ο οποίος μετά από συζήτηση με τον συγγραφέα ετοιμάζει τα προσωπεία.
Τι είναι η «Ερημος»; Είναι ένα ποιητικό κείμενο χωρισμένο σε εννέα διαστήματα. Η υπόθεσή του (;) διαδραματίζεται στον χώρο που δηλώνει ο ίδιος ο τίτλος του έργου. Καθένας από τους εννέα ηθοποιούς μοιράζεται αυτά τα διαστήματα, την ίδια στιγμή που οι υπόλοιποι οκτώ υπάρχουν γύρω του και τον αναδεικνύουν και πολλαπλασιάζουν τη φωνή του. «Η όλη παράσταση ακολουθεί το αρχετυπικό μοντέλο» λέει ο συγγραφέας – σκηνοθέτης. «Υπάρχει μόνον ένας υποκριτής. Δεν έχει ακόμη ανακαλυφθεί ο δεύτερος. Δεν υπάρχει διάλογος ανάμεσά τους. Η συνδιαλλαγή είναι άλλου είδους. Οχι νοηματική. Επικοινωνούν με τη μουσική, τη μουσική των λέξεων που αρθρώνει ο υποκριτής». Το πρώτο διάστημα αποτελεί μια εισαγωγή στον τόπο, στην έρημο. Το δεύτερο είναι «Η μέρα των ματιών», κατά το οποίο ο ηθοποιός (εν προκειμένω η Ανθή Ανδρεοπούλου) οδηγεί το κοινό σε μια συλλογική ύπνωση. Τρίτο διάστημα «Η μέρα των αφτιών», με ήχους σκληρούς και μαλακούς, με θορύβους και μουσική. Ακολουθούν «Η όσφρηση», «Η αφή» και «Η γεύση». Μετά έρχεται το διάστημα των παραισθήσεων. Επεται το άγνωστο (με μια συμπαντική εικόνα) και το έργο κλείνει με την προσευχή, που δίνει γαλήνη.
«Με την παράσταση αυτή δίνουμε μορφή στη φόρμα. Βασιστήκαμε πολύ στην ταλάντωση, σε αυτή τη μία κίνηση που αποτυπώνεται έντονα στα τελετουργικά αγγεία. Ετσι οργάνωσα την παράσταση» λέει ο σκηνοθέτης, προσθέτοντας ότι «θέλησα να δημιουργήσω εντάσεις ενέργειας, αισθήσεις και όχι εικόνες, μετατοπίζοντας τη μνήμη στη μνήμη του σώματος. Και όλα αυτά μέσα από μια πολυφωνία και συμμετρία». Το θέμα της ερήμου πηγάζει από τη διάθεση των δημιουργών της να αντιπαραβάλουν στις πολλές εικόνες που κατακλύζουν τον σημερινό άνθρωπο τη μία και μοναδική εικόνα της ερήμου, στη μεγάλη της διάσταση. «Η παράσταση, χωρίς ίχνος φλυαρίας, κινείται γεωμετρικά με κύκλους, τρίγωνα, ευθείες και οι ηθοποιοί ακολουθούν το βήμα της ταλάντωσης».
Τα προσωπεία που σχεδιάζει ο Θάνος Βόβολης και κατασκευάζουν οι δύο καλλιτέχνες ανήκουν στο είδος του ακουστικού προσωπείου. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι είναι προσωπεία που καλύπτουν ολόκληρο το κεφάλι του ηθοποιού και λειτουργούν ως ηχείο. «Στο μεσοδιάστημα που αναπτύσσεται ανάμεσα στο κεφάλι και στο προσωπείο δημιουργείται το ακουστικό φαινόμενο της συνήχησης» λέει ο δημιουργός τους, ο οποίος έχει παρουσιάσει τη δουλειά του (έκθεση των προσωπείων ειδικά σχεδιασμένων για το θέατρο) στο Λονδίνο, στο Βερολίνο, στη Στοκχόλμη και πρόσφατα στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Σεβίλλης. Τα προσωπεία, που φτιάχνονται πάνω στον ηθοποιό που θα τα φορέσει, δίνουν τη δυνατότητα στη φωνή να αντανακλάται στα τοιχώματα και να φθάνει στο κοινό ενισχυμένη και με μεγαλύτερη πληρότητα. «Παράλληλα τα προσωπεία», εξηγεί ο Θάνος Βόβολης, «διαθέτουν πολύ μικρά ανοίγματα για τα μάτια, μέσα από τα οποία βλέπει ο ηθοποιός αλλά χωρίς να έχει αντίληψη του περιφερειακού οπτικού πεδίου με αποτέλεσμα να επικεντρώνεται σε ένα και μόνον πεδίο όρασης, που είναι και το ζητούμενο». Η προσέγγιση άλλωστε δεν έχει εικαστικό ενδιαφέρον αλλά λειτουργικό και ηχητικό.
Η όψη της παράστασης της «Ερήμου», χωρίς σκηνικό, δίνει σημασία στο κοστούμι και στους φωτισμούς ενώ το χρώμα που κυριαρχεί είναι το χρυσό. Το χρυσό της ερήμου αλλά και το χρυσό της αγιογραφίας, το χρυσό της δόξας και της αγιοσύνης. Ο λόγος που λειτουργεί σαν παρτιτούρα, οι αυτοσχεδιασμοί (αποτέλεσμα σκληρής δουλειάς τριών μηνών, όσο χρόνο κράτησαν και οι πρόβες), ο ρυθμός και η μουσική των λέξεων και των ήχων, όλα μαζί δένουν σε ένα σύνολο που, όσο κι αν βασίζεται στα στοιχεία του παρελθόντος, τόσο ανοίγεται προς το μέλλον, το μέλλον του θεάτρου.
Το έργο «Ερημος» του Γιώργου Ζαμπουλάκη, σε σκηνοθεσία του ίδιου, παρουσιάζεται αύριο στις 9 μ.μ. στο Θέατρο του Λυκαβηττού. Πρόκειται για μια παραγωγή της Πειραματικής Σκηνής του Εθνικού Θεάτρου. Προσωπεία – σκηνογραφία και ενδυματολογία του Θάνου Βόβολη, μουσική και μουσική διδασκαλία Μελίνας Παιονίδου. Με τους: Βασίλη Ρίσβα, Ανθή Ανδρεοπούλου, Νίκο Σαρρόπουλο, Μαρία Παπαδοπούλου, Νίκο Γιαχαλή, Φώτη Μακρή, Εβη Βασιλειάδου, Γιώτα Φωτοπούλου και Αντώνη Διαμαντή.
