Ενας κλειστός αλλά όχι περιορισμένος χώρος, ένας μεταμορφωτικός τόπος όπου η φαντασία μπορεί να απλωθεί χωρίς όρια. Τι μορφή θα είχε το ασυνείδητο αν εμφανιζόταν στην επιφάνεια χωρίς παρεμβολές και διαμεσολαβήσεις; Στα έργα της Βαλεντίνας Μπαρτολίνι, καθρέφτες, βουνά και υβριδικά πλάσματα που θυμίζουν φυτά, ψάρια, γάτες και πεταλούδες εξελίσσονται σε οργανικές μορφές, σαν να αναπνέουν και να μετασχηματίζονται συνεχώς. Στην πρώτη της ατομική έκθεση στην γκαλερί Callirrhoë με τίτλο «Belly of the Fish» – με εξαίρεση τη μίνι παρουσίαση «The Room with the Cuckoo Clock» στο πλαίσιο της σειράς «One Work Show Series» –
η Μπαρτολίνι βουτά σε αυτή την άρρητη περιοχή, αλιεύοντας σουρεαλιστικές εικόνες που παραπέμπουν στη θάλασσα, στα όνειρα και στη μήτρα, τόπους διαρκούς μετασχηματισμού και δημιουργικής αναγέννησης. Η έκθεση γίνεται έτσι ένα ταξίδι μέσα σε έναν κόσμο όπου το ασυνείδητο συναντά το χειροποίητο – έργα με μολύβια σε χαρτί –, το μυθικό και το οργανικό, και η παρατήρηση κάθε λεπτομέρειας μετατρέπεται σε πρακτική ανακάλυψης του ψυχικού τοπίου.

Στην κοιλιά του ψαριού

Ο τίτλος της έκθεσης («Η κοιλιά του ψαριού») παραπέμπει σε βιβλικές εικόνες του εσωτερικού κόσμου και της μεταμόρφωσης – όπως τα σωθικά της φάλαινας στην ιστορία του Ιωνά –, αλλά ταυτόχρονα μοιάζει με ανάγκη επιστροφής σε μια «πατρίδα». Για την Ελληνοϊταλίδα Μπαρτολίνι (γεννήθηκε στη Ρώμη και μεγάλωσε στην Αθήνα), η αναζήτηση αυτή υπήρχε ανέκαθεν και αφορά την καταγωγή, την ταυτότητα και την έννοια του «σπιτιού», στοιχεία που υπερβαίνουν τα γεωγραφικά όρια και μεταμορφώνονται σε έναν προσωπικό χάρτη ύπαρξης.

«Η ιδέα είναι ότι όλος ο κόσμος “χωράει” σε έναν μικρό χώρο. Ο μικρόκοσμος του χαρτιού είναι σαν την κοιλιά του ψαριού, παραμένω εκεί, προσπαθώντας να αφουγκραστώ τον έξω κόσμο. Οπως ο άλλος περιπλανώμενος ήρωας σε κατάσταση μεταμόρφωσης, ο Πινόκιο, προσπαθώ να εντοπίσω μέσα στην κοιλιά της δικής μου φάλαινας το φως της φλογίτσας. Ισως, εν τέλει, το μυθικό πλάσμα σε αυτή τη διήγηση να είναι ο έξω κόσμος» θα πει στο BHMAgazino.

Μπρετόν, Μπασλάρ και Κάρινγκτον

Η Μπαρτολίνι ξεκινά να δημιουργεί τα έργα της χωρίς να έχει κάποιο πλάνο στο μυαλό της – «καθένα είναι λίγο σαν ένα φυτό που μεγαλώνει μόνο του». Δεν είναι μάλιστα τυχαίο ότι οι σπουδές της στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και στο Université Paris-Est Créteil στο Παρίσι είναι πάνω στη Φιλοσοφία και την Κοινωνική Θεωρία, αλλά και στη μεθοδολογία της ανάλυσης λόγου ως κοινωνικο-φιλοσοφικού θεμελίου – κι όμως είναι αυτοδίδακτη ως καλλιτέχνις! «Λόγω και των σπουδών μου, με απασχολεί έντονα ο ψυχικός αυτοματισμός, όπως διατυπώθηκε αρχικά από τον Αντρέ Μπρετόν, η ανάγκη για άμεση καταγραφή, χωρίς μεσολαβήσεις». Η προσέγγισή της συνομιλεί με τη λακανική θεωρία, που αντιλαμβάνεται το ασυνείδητο ως δομή γλώσσας και φορέα υπόγειων νοημάτων, με μια ανάγνωση εμπνευσμένη από τον Μισέλ Φουκό, ο οποίος εξετάζει πώς τα ασυνείδητα νοήματα εμφανίζονται μέσα σε κοινωνικές και ιστορικές δομές λόγου. Αυτό το υπόστρωμα της δίνει τη βάση για να διεισδύει στη ζωγραφική και να «κοιτάζει την ψυχή των πραγμάτων, αποκαλύπτοντας ό,τι αρθρώνεται σιωπηλά κάτω από την επιφάνεια του λόγου και της εικόνας».

Γι’ αυτό και αισθάνεται συνάφεια με καλλιτέχνιδες όπως η Λεονόρα Κάρινγκτον ή η Λεονόρ Φινί, που συνδέονται με τον πρώιμο σουρεαλισμό των υβριδικών πλασμάτων, των μύθων και των ονείρων, αλλά και με τον βιομορφισμό: βλέπει το σώμα όχι ως μορφή, αλλά ως ψυχικό τοπίο, ως πεδίο όπου εγγράφονται επιθυμίες, μνήμες και ασυνείδητες εντάσεις. Δεν είναι τυχαίο ότι διαβάζει Γκαστόν Μπασλάρ, τον γάλλο φιλόσοφο που υποστήριζε ότι τα αντικείμενα και τα στοιχεία του κόσμου είναι «ψυχολογικά τοπία».

«Δεν με ενδιαφέρει η περιγραφή των μορφών, αλλά η διήγηση της ιστορίας τους. Oσο προχωρά η διαδικασία, η αρχική αναγνώρισή τους υποχωρεί και η παρατήρηση καταγράφεται όπως βιώνεται εσωτερικά. Παρατηρώ τα εσωτερικά όργανα αυτών των όντων, πώς κινούνται, πώς λειτουργούν, όχι ως βιολογικά όργανα αλλά ως ψυχικά τοπία. Με ενδιαφέρει το σώμα ως τοπίο ή το τοπίο ως εσωτερική κατάσταση. Η διαλογή θραυσμάτων, η αναδιάταξη άμορφων κομματιών και η συναρμογή τους. Η παρατήρηση του μικροσκοπικού αλλά και πώς αυτά τα υβριδικά πλάσματα εσωκλείουν άλλες μορφές μέσα τους, πώς μπορούν να εγκιβωτίζουν τοπία ή να παίρνουν τη μορφή πτηνού ή ψαριού. Oσο περνάει ο καιρός, νιώθω ότι μπορώ να εστιάσω όλο και περισσότερο, είναι σαν να έχεις τη δυνατότητα να κοιτάζεις ένα τοπίο για μεγάλο χρονικό διάστημα και να συνειδητοποιείς ότι όσο το παρατηρείς ανακαλύπτεις συνεχώς καινούργια πράγματα. Σκέφτομαι ότι αν μπορούσες να ατενίζεις ένα τοπίο για χρόνια, ενδεχομένως να παρατηρούσες τα δέντρα να μεγαλώνουν».

Μια μικρή ιεροτελεστία

Οσον αφορά την τεχνική της, η Μπαρτολίνι χρησιμοποιεί μολύβια (ξυλομπογιές) σε χειροποίητο χαρτί από την Ιαπωνία ή, εν προκειμένω, από το Νεπάλ (λέγεται Lamali Natural Paper, παράγεται από μπαμπού Kozo και ίνες Lokta που παραδοσιακά χρησιμοποιούνται στην καλλιγραφία). «Μου αρέσει που αφήνει στίγματα, σαν να χαρτογραφώ αστερισμούς» λέει. «Το χαρτί είναι τόσο λεπτό που θυμίζει πέπλο ή πολύ λεπτό ύφασμα και δεν μπορείς να σβήσεις ή να κάνεις πολλές επεμβάσεις σε αυτό. Κατά αυτόν τον τρόπο, ενισχύει την προσήλωση στη σημείωση και δίνει μεγαλύτερη δυνατότητα διείσδυσης, δημιουργώντας μια βαθιά εγγύτητα με το ίδιο το υλικό».

Η πρακτική αυτή λειτουργεί ως αντίστιξη στην εποχή της ταχύτητας και της υπερπαραγωγής εικόνων: «Για εμένα η τέχνη δεν αφορά ούτε την ταχύτητα ούτε την παραγωγή εικόνων, οπότε βρίσκομαι απέναντι. Είναι ένας εσωτερικός διάλογος, μια επιμελητική και επιτελεστική πρακτική που θυμίζει μια καθημερινή ρουτίνα. Μια έγνοια, μια φροντίδα σχετικά με την κατοικία μου ή για ό,τι μπορεί να θεωρηθεί κατοικία για κάποιον/α. Εστιάζω στη ίδια τη διαδικασία παρά στο επίπεδο της επίγνωσης του αποτελέσματος. Η διαδικασία είναι αυτή που εν τέλει καταγράφεται».

INFO

«Belly of the Fish»: Γκαλερί Callirrhoë (Σίνα 9, Αθήνα), έως τις 21 Μαρτίου.