Για περισσότερες από πέντε δεκαετίες, ο φακός του σερ Ντον Μακ Κάλιν αιχμαλώτισε την ανθρώπινη οδύνη: από τα πεδία μαχών του Βιετνάμ και της Καμπότζης έως τους ανέργους της εργατικής τάξης της βορειοανατολικής Αγγλίας και από την τραγωδία της Μπιάφρα έως τον Λίβανο.

Photo: Courtesy Don McCullin

Δεν ταξίδευε αναζητώντας την έκρηξη της αδρεναλίνης, το έκανε επειδή κάποιος έπρεπε να κοιτάξει εκεί όπου δεν τολμούσαν να στρέψουν το βλέμμα οι άλλοι. Το αποτέλεσμα είναι ένα σώμα έργου που δεν ανήκει μονάχα στην ιστορία της φωτογραφίας αλλά και στη συλλογική μνήμη της ανθρωπότητας. Τώρα, το ετήσιο διεθνές φεστιβάλ Athens Photo World φέρνει (σε συνεργασία με το Xposure International Photography Festival) τον 90χρονο σήμερα θρυλικό φωτογράφο και φωτορεπόρτερ (για τον οποίο έχουν ποζάρει ακόμη και οι Beatles στο απόγειο της δόξας τους και που η μυθιστορηματική ζωή του επρόκειτο να μεταφερθεί στη μεγάλη οθόνη σε σκηνοθεσία της Αντζελίνα Τζολί) για πρώτη φορά στην Αθήνα, με αφορμή την έκθεση «Life, Death and Everything in Between».

Σαράντα επτά ειδικά επιλεγμένες εικόνες από το ομότιτλο βιβλίο του θα εκτίθενται από τις 28 Φεβρουαρίου έως τις 12 Μαρτίου στους Παλαιούς Φούρνους της Τεχνόπολης Δήμου Αθηναίων.

Εχετε πει πολλάκις ότι δεν φωτογραφίσατε ποτέ τον πόλεμο επειδή σας γοήτευε η βία, αλλά από αίσθηση ευθύνης απέναντι σε αυτούς που δεν είχαν φωνή…

«Κατέγραφα πάντα αυτό που έβλεπα μπροστά μου. Δεν ανταποκρινόμουν στη φρίκη για να την εκμεταλλευτώ με προθέσεις εντυπωσιοθηρίας ή για να την εξωραΐσω. Ηθελα οι άνθρωποι να γνωρίζουν τι συμβαίνει σε αυτές τις εμπόλεμες ζώνες, να βλέπουν την αλήθεια. Αλλά μερικές φορές η αλήθεια δεν γίνεται τελικά Ιστορία. Μεγάλωσα φτωχός και πάντα έτεινα να παίρνω το μέρος των αδύναμων, να τους δίνω φωνή – και αυτός είναι ο πόνος μου για αυτό που συμβαίνει τώρα στη Γάζα».

Πολλές από τις πιο εμβληματικές εικόνες σας – ιδίως από το Βιετνάμ και την Μπιάφρα – έχουν αποτυπωθεί στη συλλογική μνήμη. Ποιο ήταν το προσωπικό κόστος τού να κουβαλάτε αυτές τις αναμνήσεις;

«Απουσίαζα πολύ από την οικογένειά μου. Δεν κάνει καλό σε καμία σχέση αυτή η απόσταση και το μετανιώνω. Οι φρικαλεότητες δεν φεύγουν ποτέ από τα όνειρά μου – κοιμάμαι με τα φαντάσματα εκείνων που υπήρξαν θύματα των πολέμων. Το να φωτογραφίζω τοπία, νεκρές φύσεις, κλασικά αγάλματα μου έχει φέρει γαλήνη. Δεν χρειάζεται να ζητώ την άδειά τους και αυτά τα projects με εμπνέουν και λειτουργούν καταπραϋντικά».

Ποιες κόκκινες γραμμές δεν θα ξεπερνούσατε ποτέ;

«Κάποια πράγματα δεν θα τα φωτογράφιζα ποτέ: μια εκτέλεση ή βασανιστήρια. Ωστόσο, το να βλέπω και να κοιτάζω αυτά που οι άλλοι δεν αντέχουν να δουν ήταν το νόημα της ζωής μου. Ο Γκόγια, ο Σαίξπηρ και πολλοί άλλοι ανέδειξαν με τα έργα τους τις φρικαλεότητες που συνυπάρχουν με τις ομορφιές της ύπαρξης. Ακόμη και μέσα στη μάχη μπορείς να δεις τα πιο όμορφα πράγματα: την καλοσύνη μεταξύ αγνώστων, μια ανθρώπινη χειρονομία που φέρνει ηρεμία σε έναν ετοιμοθάνατο.

Φρίκη και ομορφιά, φως και σκοτάδι, υπάρχουν ως δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Θα ήθελα όμως να τονίσω το εξής: Δεν προσπαθώ να περάσω τις εικόνες του θανάτου ως τέχνη. Δεν επιδιώκω να ωραιοποιήσω τη φρίκη, ακόμη κι αν δεν μπορώ να μην καδράρω την εικόνα ή να ελέγξω τον φωτομετρητή. Θέλω να δίνω αξιοπρέπεια στο υποκείμενό μου – και μερικές φορές, αν η σύνθεση είναι συναρπαστική, ο θεατής θα μείνει και δεν θα αποστρέψει το βλέμμα».

Photo: Courtesy Don McCullin

Εχετε μιλήσει στο παρελθόν για οργή – απέναντι στις κυβερνήσεις, στην αδιαφορία, στην αδικία. Εχει μετασχηματιστεί καθόλου αυτή η οργή με το πέρασμα του χρόνου;

«Εξακολουθώ να είμαι θυμωμένος. Βρίζω τις ειδήσεις στην τηλεόραση και το ραδιόφωνο. Εχω χάσει κάθε ελπίδα ότι οι κυβερνήσεις θα κάνουν το σωστό. Αλλά είναι επίσης σημαντικό να μπορείς να γελάς μερικές φορές. Οι άνθρωποι νομίζουν ότι είμαι μελαγχολικός. Αλλά μπορώ να απολαμβάνω το παράλογο της ζωής και λατρεύω να γελάω μαζί του».

Στα τελευταία χρόνια, η δουλειά σας στράφηκε προς το αγγλικό τοπίο και πιο ήσυχα θέματα. Ηταν αυτή η μετάβαση μια φυγή από τη σύγκρουση, μια αναζήτηση λύτρωσης ή απλώς ένας άλλος τρόπος αντιμετώπισης της ανθρώπινης κατάστασης;

«Λένε ότι η αναζήτησή μου για γυμνά δέντρα και χειμερινές εικόνες μετατρέπει ένα τοπίο σε πεδίο μάχης. Αλλά θα μπορούσα να σταθώ όλη μέρα στα χωράφια κοντά στο σπίτι μου στο Σόμερσετ περιμένοντας να αλλάξει το φως, εξασκώντας την υπομονή μου, και να νιώθω απόλυτα γαλήνιος».

Σήμερα, οι εικόνες από τους πολέμους κυκλοφορούν άμεσα και αδιάκοπα μέσα από τις ψηφιακές πλατφόρμες. Πιστεύετε ότι η φωτογραφία έχει ακόμη τη δύναμη να μας ευαισθητοποιεί στον πόνο των άλλων ή έχουμε αποκτήσει ανοσία;

«Τώρα όλοι είναι φωτογράφοι. Και αυτό έχει και καλές και κακές πλευρές. Αποκτάμε πρόσβαση σε πράγματα που δεν θα βλέπαμε αλλιώς – στην Ουκρανία, στη Γάζα. Η δύναμη μιας μοναδικής εικόνας εξακολουθεί να μπορεί να συγκινήσει. Αλλά σταματά τους πολέμους ή την οδύνη; Δεν νομίζω. Είναι μέρος της ανθρώπινης φύσης όλα αυτά».

Photo: Courtesy Don McCullin

Ζούμε σε βαθιά ταραγμένους καιρούς – πόλεμοι στα σύνορα της Ευρώπης, βαθιά πολιτική πόλωση, ανθρωπιστικές κρίσεις που ξεδιπλώνονται σε πραγματικό χρόνο. Οταν παρατηρείτε τον σημερινό κόσμο, νιώθετε ποτέ την παλιά ανάγκη να πάρετε ξανά τη φωτογραφική μηχανή και να επιστρέψετε στην πρώτη γραμμή;

«Αυτό το ένστικτο δεν φεύγει ποτέ. Είμαι εθισμένος στην επικαιρότητα. Αν μπορούσα να περπατήσω – πόσο μάλλον να τρέξω – θα ήθελα να είμαι στο πεδίο, να κάνω αυτό που έκανα πάντα. Δυστυχώς δεν γίνεται. Ταξίδεψα όμως στη Συρία πριν από 9 μήνες για να δω τις ζημιές στην Παλμύρα, την οποία επισκέπτομαι εδώ και πολλά χρόνια».

INFO:

«Life, Death and Everything in Between»: Παλαιοί Φούρνοι Τεχνόπολης Δήμου Αθηναίων (Πειραιώς 100),

από τις 28 Φεβρουαρίου έως τις 12 Μαρτίου.