Με έξι βασικούς άξονες, που αφορούν αντίστοιχα άρθρα, δρομολογείται με το νέο έτος η αναθεώρηση του Συντάγματος, ενώ κατά την πολύμηνη διαδικασία ουδείς αποκλείει τα άρθρα που τελικά θα τεθούν στο τραπέζι προς αναθεώρηση να είναι περισσότερα.

Το ζητούμενο της αναθεώρησης, που έχει εξαγγελθεί από τον Πρωθυπουργό και αποτελεί ήδη αντικείμενο πολιτικού διαλόγου από κόμματα της αντιπολίτευσης και κυρίως το ΠαΣοΚ, είναι οι αλλαγές να επικεντρωθούν σε άξονες που σχετίζονται με τη λειτουργία του κράτους, των θεσμών και την ουσιαστική αναβάθμιση κοινοβουλευτικών διαδικασιών που έχουν φθαρεί και απαξιωθεί, όπως εκείνες για την ποινική ευθύνη κυβερνητικών στελεχών.

Η πολιτική συγκυρία της αναθεώρησης που εξελίσσεται κατά το Σύνταγμα σε δύο φάσεις (μία από τη σημερινή Βουλή και μία από εκείνη που θα προκύψει από τις εκλογές) αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για το εύρος των όποιων αλλαγών.

Συνθήκες τοξικότητας

Η προεκλογική περίοδος κατά την οποία θα εξελιχθεί η διαδικασία της αναθεώρησης στο πρώτο στάδιο, αλλά και η τοξικότητα που επικρατεί στο πολιτικό πεδίο αποτελούν ισχυρούς παράγοντες που αναμένεται να επηρεάσουν τις απαιτούμενες συναινετικές διαδικασίες.

Ωστόσο, όπως τονίζουν έμπειροι πολιτικοί και νομικοί, «η αναθεώρηση χωρίς πολιτικές συναινέσεις δεν μπορεί να είναι επιτυχής», ενώ το ζητούμενο των συναινέσεων κατά πολλούς θα καταδείξει και την ωριμότητα όλων των πολιτικών κομμάτων, και πρωτίστως της κυβέρνησης, η οποία καλείται εκ των πραγμάτων να διαδραματίσει σημαίνοντα ρόλο στην αναθεωρητική διαδικασία επιδεικνύοντας στην πράξη λογικές σύνθεσης και προσέγγισης.

Με δεδομένο πως η πολιτική συγκυρία της προεκλογικής περιόδου θα διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην επικείμενη διαδικασία, τα άρθρα η αναθεώρηση των οποίων έχει ήδη εξαγγελθεί από την κυβέρνηση δεν παρουσιάζουν όλα τις ίδιες πολιτικές δυσκολίες. Υπάρχουν κάποια που ήδη εγείρουν σημαντικές πολιτικές και κοινωνικές αντιδράσεις, ενώ άλλα εμφανίζονται να επιδέχονται διαφορετικές προτάσεις, αλλά πάντως συγκεντρώνουν κατά βάση μια πολιτική συναίνεση.

Ας τα πάρουμε όμως με τη σειρά, ξεκινώντας από εκείνα που θα αποτελέσουν αντικείμενο αντιπαραθέσεων, διαφορετικών πολιτικών προσεγγίσεων και – κάποια από αυτά – κοινωνικών αντιδράσεων.

1. Το άρθρο 103 είναι εκείνο που αφορά τη μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων. Το άρθρο συμπεριλαμβάνεται στα προς αναθεώρηση, καθώς η κυβέρνηση έχει εξαγγείλει ότι θα ήταν συνταγματικά αναγκαίο να κατοχυρωθεί η αξιολόγηση στον δημόσιο τομέα, ώστε οι μισθολογικές αποδοχές των εργαζομένων να συνδέονται με την απόδοση (και όχι μόνον με τα τυπικά προσόντα), ενώ παράλληλα εκτιμάται ότι θα διευκολυνθεί η αξιοποίηση ικανών σε θέσεις-κλειδιά και θα δοθεί η δυνατότητα τοποθέτησης στελεχών από τον ιδιωτικό τομέα σε διευθυντικές θέσεις δημόσιων υπηρεσιών.

Η συζητούμενη αλλαγή στον τομέα της μονιμότητας των δημοσίων υπαλλήλων αναμένεται να προκαλέσει αντιδράσεις τόσο από κόμματα της αντιπολίτευσης όσο και από συνδικαλιστές, αλλά και δημοσίους υπαλλήλους. Πόσο μάλλον όταν η προεκλογική περίοδος δεν ενδείκνυται για τέτοιες σημαντικές θεσμικές αλλαγές, που απαιτούν προετοιμασία και ουσιαστικό διάλογο.

2. Το άρθρο 24 αφορά την προστασία του περιβάλλοντος. Το σχετικό άρθρο υπήρξε από τα πλέον πρωτοπόρα σε ευρωπαϊκό επίπεδο στο Σύνταγμα του 1975, αλλά δεν στάθηκε ικανό να δημιουργήσει εκείνες τις δεσμεύσεις ώστε το πολύπαθο οικιστικό και φυσικό περιβάλλον της χώρας μας να μη βρίσκεται στη σημερινή κατάσταση.

Η αναθεώρησή του απαιτεί μια από τις πλέον δύσκολες πολιτικές ισορροπίες που θα κληθεί να διαχειριστεί τόσο η κυβέρνηση όσο και τα λοιπά κόμματα, καθώς από τη μια η συνταγματική αλλαγή οφείλει να υπηρετήσει την ουσιαστική (επιτέλους) προστασία του περιβάλλοντος για να συμμαζευτεί η σημερινή αποκαρδιωτική κατάσταση, από την άλλη δεν μπορεί να τεθούν τέτοιοι και τόσοι φραγμοί στη δόμηση που να αποτελέσουν, όπως τονίζουν ειδικοί, ανασταλτικό παράγοντα στην ανάπτυξη και στον τουρισμό.

3. Το άρθρο 86 αφορά την ποινική ευθύνη των πολιτικών προσώπων. Η συγκεκριμένη διάταξη έχει κατά καιρούς υποστεί αλλαγές και μεταρρυθμίσεις, αλλά η ουσία της παραμένει. Δηλαδή, ότι αποκλειστικά η Βουλή εμπλέκεται στην έρευνα και την ποινική δίωξη των πολιτικών προσώπων.

Η δεδομένη πολιτική συγκυρία, με εξελισσόμενες έρευνες για τον ΟΠΕΚΕΠΕ και για άλλες υποθέσεις και με θέματα διαφθοράς και κακοδιαχείρισης να αναδεικνύονται από φορείς που επιθυμούν να μπουν στον πολιτικό στίβο, έχει αναβαθμίσει το αίτημα για τη συγκεκριμένη συνταγματική αλλαγή. Σε κάθε περίπτωση, τόσο η ΝΔ όσο και το ΠαΣοΚ εστιάζουν με τις μέχρι τώρα τοποθετήσεις τους στην αναζήτηση λύσης που θα περιορίζει την εμπλοκή της Βουλής στην έρευνα και την ποινική ευθύνη των υπουργών, ενώ κόμματα – της Αριστεράς κυρίως – τάσσονται υπέρ της κατάργησης του άρθρου 86 και την ανάθεση στη Δικαιοσύνη όλης της διαδικασίας για την ποινική ευθύνη των πολιτικών. Οι προτάσεις που έχουν τεθεί στον δημόσιο διάλογο και αυτές που θα τεθούν είναι πολλές και με διαφορετικές δοσολογίες στην εμπλοκή Βουλής και Δικαιοσύνης. Παράλληλα, στο πλαίσιο της αναθεώρησης θα τεθεί εκ των πραγμάτων στο τραπέζι και η λειτουργία Εξεταστικών και Προανακριτικών Επιτροπών, κοινοβουλευτικές διαδικασίες που έχουν οδηγηθεί σε πλήρη απαξίωση.

4. Το άρθρο 90 αφορά τη διαδικασία εκλογής της ηγεσίας της Δικαιοσύνης. Είναι μια συνταγματική διάταξη που κυριαρχεί στον δημόσιο διάλογο, με το ΠαΣοΚ να έχει εστιάσει στην αλλαγή της, ενώ η κυβέρνηση δεν αρνείται την ανάγκη αναθεώρησής της.

Πάντως, ο νόμος που ισχύει ήδη και δίνει τη δυνατότητα και στους ίδιους τους δικαστές να μετέχουν στην υπόδειξη υποψηφίων για την ηγεσία της Δικαιοσύνης, έχει μετριάσει τις επικρίσεις των επιλογών από την εκάστοτε κυβέρνηση, ενώ έχει ικανοποιήσει και ευρωπαϊκές αρχές που έθεταν για τον τρόπο επιλογής των ανώτατων λειτουργών της Θέμιδας θέματα σχετιζόμενα με το κράτος δικαίου. Πάντως για την επιλογή της ηγεσίας της Δικαιοσύνης έχουν ήδη διατυπωθεί σωρεία απόψεων, με προτάσεις για επιλογή από τους ίδιους τους δικαστές και άλλες αντίθετες που θέτουν ζητήματα κράτους δικαστών και νόθευσης της αρχής της λαϊκής κυριαρχίας.

5. Το άρθρο 30 αφορά την επιλογή του Προέδρου της Δημοκρατίας. Ο Πρωθυπουργός έχει προαναγγείλει την πρόθεσή του να προταθεί εν όψει της αναθεώρησης μια σημαντική αλλαγή με την καθιέρωση μιας μοναδικής θητείας εξαετούς διάρκειας. Για το θέμα αυτό δεν έχει υπάρξει μέχρι τώρα ευρεία δημόσια συζήτηση, ενώ αναμένεται να τοποθετηθούν και τα κόμματα της αντιπολίτευσης, χωρίς να αποκλείεται να τεθούν στη συζήτηση και ευρύτερα θέματα που αφορούν επιμέρους αρμοδιότητες του Προέδρου της Δημοκρατίας.

6. Το άρθρο 16 αφορά την απαγόρευση λειτουργίας μη κρατικών πανεπιστημίων. Η διάταξη θα τεθεί στην αναθεώρηση, όμως αυτό πλέον θα γίνει υπό το πρίσμα της απόφασης της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας που έκρινε συνταγματικό τον νόμο για τη λειτουργία μη κρατικών πανεπιστημίων επί υπουργίας Κυριάκου Πιερρακάκη. Το εν λόγω άρθρο που στο παρελθόν είχε διχάσει, τώρα βρίσκεται υπό αναθεώρηση με νέα δεδομένα.

Πάντως, στην αναθεώρηση του Συντάγματος δεν τίθεται προς το παρόν θέμα διαχωρισμού Εκκλησίας και Κράτους, ωστόσο το βαρύ αυτό θέμα δεν αποκλείεται να τεθεί στον δημόσιο διάλογο από πολιτικά κόμματα.

Οι προϋποθέσεις

Τέλος, η αναθεώρηση που θα δρομολογηθεί από την παρούσα Βουλή θα ολοκληρωθεί από την επόμενη με τις εξής συνταγματικές προϋποθέσεις. Αρθρα που θα συγκεντρώνουν σε αυτή τη Βουλή 180 ψήφους θα μπορούν να αναθεωρηθούν από την επόμενη με 151 και το αντίθετο. Οπότε οι πολιτικές συναινέσεις θα καθορίσουν και το εύρος και το βάθος της αναθεώρησης…