Με αφορμή την παρουσία του στο συνέδριο Panathēnea όπου συμμετείχε στο πάνελ “Impact of AI Across Music and Music in Film” και την προβολή του ντοκιμαντέρ για τη μεγάλη συναυλία του στο Ηρώδειο, ο Ντέσμοντ Τσάιλντ μιλά στο ΒΗΜΑ για τα όρια της τεχνητής νοημοσύνης στη δημιουργία, το πώς το TikTok έχει μετατραπεί σε νέο μηχανισμό ανακάλυψης καλλιτεχνών, αλλά και για την ανάγκη να επιστρέψουν τα Γλυπτά του Παρθενώνα στην Ελλάδα.
Στην εποχή όπου η τεχνητή νοημοσύνη υπόσχεται τη σύνθεση μουσικής, στίχων και τραγουδιών μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, ο Ντέσμοντ Τσάιλντ επιμένει σε κάτι διαφορετικό, την «καλλιτεχνική ψυχή».
«Η τεχνητή νοημοσύνη είναι ακόμη στο στάδιο της παλιάς άμαξας».
Στο συνέδριο Panathēnea συναντώνται τεχνολογία, βιομηχανία, επιχειρήσεις και τέχνες. Ποια είναι η σημασία αυτής της συνάντησης στον απόηχο των εξελίξεων στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης;
Πρέπει να δούμε πως λειτουργεί η τεχνητή νοημοσύνη. Τροφοδοτείται από την κουλτούρα του κόσμου. Και όταν παίρνει τη μουσική ενός δημιουργού για να παραγάγει μουσική άλλων, αυτό είναι μια μορφή κλοπής. Η αφαίρεση πολιτιστικού περιεχομένου χωρίς άδεια έχει πάντα ένα ηθικό βάρος.
Στην πνευματική ιδιοκτησία πρέπει να υπάρχει συναίνεση, αναγνώριση, αποζημίωση. Οι δημιουργοί δεν παράγουν χωρίς κόστος. Έχουν στούντιο, ηχολήπτες, συνεργάτες, μάνατζερ, εκδότες, οργανισμούς συλλογικής διαχείρισης, φόρους, οικογένειες. Η δημιουργία δεν είναι δωρεάν. Άρα δεν πρέπει να είναι δωρεάν ούτε για εκείνους που την κλέβουν.
Η τεχνολογία μπορεί να επιταχύνει, να διευκολύνει, να μιμηθεί. Αλλά η δημιουργία παραμένει ανθρώπινη υπόθεση, γιατί πίσω από κάθε τραγούδι υπάρχει μια ιστορία, ένα κόστος, μια μνήμη, ένα σώμα, μια φωνή, μια ψυχή.
Για αυτόν τον λόγο έχει νόημα οι δημιουργοί να μιλάμε δημόσια, όπως εδώ στην Αθήνα, για το πώς επηρεάζει η τεχνητή νοημοσύνη τον καλλιτεχνικό χώρο και τη μουσική βιομηχανία.
«Κάθε τραγούδι κουβαλά τον άνθρωπο που το δημιούργησε»
Πού βρίσκεται σήμερα η τεχνητή νοημοσύνη στην παραγωγή μουσικής και ποια είναι τα όριά της στην καλλιτεχνική δημιουργία;
Αυτό που υπάρχει μέσα σε ένα τραγούδι δεν είναι μόνο μουσική και στίχοι. Υπάρχει το ύφος, η παραγωγή, αλλά υπάρχουν και πολλά περισσότερα πράγματα που δεν μπορείς να τα χωρέσεις σε ένα prompt ενός δευτερολέπτου. Το βασικό όριο είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν έχει ακόμη συνείδηση. Δεν μπορεί να καθίσει δίπλα σου και να σου πει: «Πώς είσαι; Πες μου την ιστορία σου». Δεν μπορεί να νιώσει κάτι για αυτή την ιστορία. Η καλλιτεχνική δημιουργία παραμένει ανθρώπινη υπόθεση.
Είναι σαν να μιλάμε για τις διαφορές ανάμεσα σε μια Ferrari και μια παλιά άμαξα. Η τεχνητή νοημοσύνη είναι ακόμη στο στάδιο της παλιάς άμαξας. Μπορεί να μιμηθεί φόρμες, ήχους, μοτίβα. Δεν έχει όμως επιθυμία. Αν πρόκειται κάποια στιγμή να γράφει prompt στον εαυτό της, τότε ναι, μπορεί να είναι δημιουργική όπως ο άνθρωπος. Αλλά χωρίς κάποιον να της κάνει μια ερώτηση, απλώς κάθεται εκεί. Δεν έχει βούληση.
Άρα τη βλέπετε περισσότερο ως εργαλείο;
Ναι, περισσότερο σαν συνθεσάιζερ, μηχανή ντραμς ή ψεύτικες ορχήστρες. Όπως αυτά τα εργαλεία έγιναν μέρος της μουσικής παραγωγής, έτσι και η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να βρει αντίστοιχα τη θέση της. Κάποτε έβαλα στίχους στο ChatGPT και του ζήτησα να τους κάνει καλύτερους. Τους έκανε χειρότερους. Ήταν γελοίο αυτό που γύρισε πίσω, εκτός από μία λέξη που δεν είχα σκεφτεί. Ήταν συνώνυμο. Είπα: «Α, αυτή είναι καλύτερη λέξη». Και τη χρησιμοποίησα.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει όπως λειτουργεί ήδη μια αναζήτηση στο Google για ρίμες ή συνώνυμα. Μπορεί να βοηθήσει. Δεν μπορεί όμως να καταλάβει το πλαίσιο. Και στη στιχουργική, το πλαίσιο είναι συχνά αυτό που δίνει νόημα στο ίδιο το τραγούδι.
Στιγμιότυπο από τη συναυλία στο Ηρώδειο.
Ποια είναι η αξία της ανθρώπινης ατέλειας, του αισθήματος, ακόμη και της οδύνης, στην τέχνη;
Η τέχνη είναι υποκειμενική. Υπάρχει τέχνη που δεν έχει συναίσθημα. Ένα λευκό κουτί μπορεί να πουληθεί σε δημοπρασία για εκατομμύρια. Η αξία στην τέχνη συνδέεται συχνά και με την προώθηση και την επικοινωνία. Ποιος καλλιτέχνης είχε την προβολή, ποιος κριτικός έγραψε γι’ αυτόν, ποιο σύστημα τον νομιμοποίησε.
Τα τραγούδια όμως υπηρετούν διαφορετικές ανθρώπινες ανάγκες. Υπάρχει μουσική για να χορέψεις, μουσική για να νιώσεις λύπη, μουσική για να νιώσεις χαρά, μουσική που σου λέει τι συμβαίνει στον κόσμο. Κάθε τραγούδι κουβαλά τον άνθρωπο που το δημιούργησε. Την προσωπικότητά του, τη γενιά του, τις εμπειρίες του.
Εκεί εισέρχεται η έννοια της ψυχής. Είναι ένα αίσθημα, μια κατάσταση ύπαρξης, μια ουσία. Ένα τραγούδι μπορεί να έχει τη δική του ψυχή. Κλασικά χριστουγεννιάτικα τραγούδια, κάποια γραμμένα τον 19ο αιώνα, ερμηνεύονται ξανά και ξανά. Υπάρχει κάτι σε αυτά τα τραγούδια που αγγίζει τους ανθρώπους. Έχουν συναίσθημα. Έχουν ψυχή.
Μπορεί κάποιος να γράψει κάτι «αληθινό» χωρίς να το έχει ζήσει;
Θαυμάζω βαθιά την Ντιάν Γουόρεν, γιατί έχει γράψει μερικά από τα πιο έντονα τραγούδια αγάπης, παρότι δεν έχει ζήσει τον έρωτα με τη συμβατική έννοια. Η δημιουργική φαντασία μπορεί να σε βάλει εκεί. Το ίδιο μπορεί να δει κανείς και στην Έμιλυ Ντίκινσον, που έγραψε ερωτικά ποιήματα σε έναν φανταστικό αγαπημένο.
Η ανθρώπινη δημιουργία δεν προϋποθέτει πάντα βιωμένη εμπειρία με τη στενή έννοια. Προϋποθέτει όμως συνείδηση, φαντασία, ευαισθησία, ικανότητα να χτίσεις έναν κόσμο. Σε αυτό ακριβώς το σημείο η τεχνητή νοημοσύνη παραμένει ανεπαρκής.
Πώς έχει αλλάξει η μουσική βιομηχανία στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης;
Η βιομηχανία, πλέον, συχνά αναζητεί ταλέντα στους αριθμούς των πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης. Οι δισκογραφικές κοιτάζουν ποιος έγινε viral εκείνη την ημέρα στο TikTok. Το αποτέλεσμα είναι ότι άνθρωποι με πολλές προβολές μπορεί να δέχονται προτάσεις από εταιρείες χωρίς να ξέρουν απαραίτητα πώς να τραγουδούν, πώς να ερμηνεύουν ή πώς να σταθούν στη σκηνή.
Είναι βέβαια ένα είδος ψυχαγωγίας. Αλλά αυτή η κουλτούρα είναι κάτι διαφορετικό από τα τραγούδια που αντέχουν στον χρόνο και μιλούν στην ανθρωπότητα σε βαθύτερο επίπεδο. Αυτή είναι περισσότερο η δουλειά την οποία κάνω εγώ.
Τι σημαίνει για εσάς η συναυλία στο Ηρώδειο και το ντοκιμαντέρ που την καταγράφει;
Η ιδέα γεννήθηκε μέσα από μια συζήτηση με τον Γιώργο Λεμπέση. Στη συνέχεια μπήκε στην εξίσωση ο Φοίβος, με τον οποίο είχα συνεργαστεί στο άλμπουμ του Σάκη Ρουβά και στο τραγούδι «Όλα καλά». Είπε ότι πρέπει να γίνει στο Ηρώδειο. Και όλοι νόμιζαν ότι είμαστε τρελοί.
Η παραγωγή οργανώθηκε με τη σκηνοθετική συμβολή του Φωκά Ευαγγελινού. Στη σκηνή συμμετείχαν φίλοι και συνεργάτες, όπως ο Άλις Κούπερ, η Μπόνι Τάιλερ, η Ρίτα Γουίλσον αλλά και άλλοι Έλληνες και Αμερικανοί μουσικοί. Ιδιαίτερη θέση είχε μια γυναικεία ορχήστρα, την οποία ήθελε οπωσδήποτε να βρίσκεται στη σκηνή.
Η σκηνή σχεδιάστηκε σαν καθρέφτης, με έναν κυκλικό, ανακλαστικό χώρο που άλλαζε όψη σε κάθε τραγούδι. Περίπου 28 τραγούδια παρουσιάστηκαν, το καθένα με διαφορετική σκηνοθετική ταυτότητα. Αλλά η συναυλία είχε και έναν σαφή συμβολικό σκοπό, το να στηρίξει το Μουσείο της Ακρόπολης και την προσπάθεια επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα.
Γιατί θεωρείτε ότι τα Γλυπτά πρέπει να επιστρέψουν;
Πρέπει να συμβεί γιατί δεν είναι μεμονωμένα έργα τέχνης. Ο Παρθενώνας είναι από μόνος του ένα ενιαίο έργο τέχνης. Δεν πρόκειται απλώς για αντικείμενα μουσείου. Πρόκειται για τμήματα ενός ναού, με βαθιά πνευματική και πολιτισμική σημασία για την ελληνική ταυτότητα.
Η Ελλάδα βρισκόταν υπό οθωμανική κυριαρχία όταν ο Έλγιν αφαίρεσε τα Γλυπτά. Ήταν ένα έγκλημα όχι μόνο απέναντι σε αυτή τη χώρα, αλλά απέναντι στην ανθρωπότητα. Το Μουσείο της Ακρόπολης έχει δημιουργηθεί ακριβώς για να τα στεγάσει και να τα προστατεύσει. Δεν αρκεί να αποτυπώνονται σε γύψο τα κομμάτια που λείπουν. Πρέπει να επιστρέψουν. Υπάρχει μια ηθική υποχρέωση να συμβεί αυτό.
