Artemis II: Ο δρ. Σταμάτης Κριμιζής αναλύει την ιστορική επιστροφή στη Σελήνη – Ο ρόλος της Κίνας

Η ανθρωπότητα, μέσω της αποστολής Artemis II της NASA, ετοιμάζεται να επιστρέψει στη Σελήνη για πρώτη φορά μετά το 1972 και ήδη έχει αρχίσει να συρρέει πλήθος κόσμου στην ακτή της Φλόριντας, για να μπορέσει να δει με τα μάτια του την εκτόξευση, η οποία έχει προγραμματιστεί για την Τετάρτη 18:24 τοπική ώρα, δηλαδή Πέμπτη 1.24 ώρα Ελλάδος, από το Διαστημικό Κέντρο Κένεντι. 

O γιγαντιαίος πύραυλος SLS θα θέσει σε τροχιά την κάψουλα Orion με τετραμελές πλήρωμα που αποτελείται από τους αμερικανούς Ριντ Γουάισμαν, Βίκτορ Γκλόουβερ, Κριστίνα Κοτς και τον Καναδό Τζέρεμι Χάνσεν. 

Κατά τις πρώτες ώρες στο διάστημα, το πλήρωμα θα ελέγξει τα συστήματα του Orion προετοιμάζοντας το ταξίδι τους γύρω από τη Σελήνη, μια διαδρομή 10 ημερών, φτάνοντας σε απόσταση ρεκόρ 407.000 χιλιομέτρων από τη Γη, χωρίς όμως να προσεδαφιστoύν. Αν όλα πάνε καλά, η προσελήνωση με ανθρώπινο πλήρωμα θα συμβεί κατά πάσα πιθανότητα με το Artemis III το 2028.

Το πλήρωμα της αποστολής Artemis II της NASA Ριντ Γουάισμαν, Βίκτορ Γκλόουβερ, Κριστίνα Κοτς και Τζέρεμι Χάνσεν.

Για τους στόχους και τη σημασία αυτής της αποστολής μιλήσαμε με τον δρα Σωτήρη Κριμιζή, τον άνθρωπο που έχει συνδέσει το όνομά του με τις σημαντικότερες στιγμές της NASA τις τελευταίες έξι δεκαετίες. Ο ακαδημαϊκός και ομότιμος διευθυντής προγραμμάτων διαστήματος του Πανεπιστημίου Johns Hopkins έχει σχεδιάσει πειράματα και για τους 9 πλανήτες του ηλιακού μας συστήματος, από τα θρυλικά Voyager μέχρι το New Horizons.

Παράλληλα απαντάει σε διαχρονικές απορίες που έχουμε για το μέλλον της εξερεύνησης του διαστήματος και για την ύπαρξη της εξωγήινης ζωής. 

Κ. Κριμιζή, ποιες είναι οι κρίσιμες δοκιμές που πρέπει να πετύχουν στον Orion κατά τη διάρκεια της αποστολής Artemis II ώστε να δοθεί το «πράσινο φως» για την προσελήνωση της Artemis III;

Η πιο βασική και πρώτη δοκιμή που θα γίνει θα είναι όταν το διαστημόπλοιο βρεθεί σε τροχιά γύρω από τη γη, πριν να γίνει η πυροδότηση του πυραύλου για την κίνηση προς τη Σελήνη. Διότι η κάψουλα είναι η πρώτη φορά που βγαίνει στο διάσημα. Και αυτό που θα δοκιμάσουν είναι κυρίως το σύστημα ώθησης, ώστε να σιγουρευτούν ότι μπορούν να να κάνουν ελιγμούς και ώθηση μόλις φύγουν από τη γη. Εάν προκύψουν προβλήματα σε αυτούς τους πρώτους ελιγμούς στην τροχιά γύρω από τη γη, τότε θα επιστρέψουν. Αν συμβεί αυτό, θα απέχουμε πάρα πολύ από το να δοθεί το πράσινο φως για επόμενη προσελήνωση.

Η ανθρώπινη αποστολή θα πλησιάσει την αθέατη πλευρά της Σελήνης, φτάνοντας πιο μακριά από ποτέ μέσα στο Διάστημα. Τι είδους δεδομένα αναμένουμε να συλλέξουμε από αυτή την οπτική γωνία;

Η διαφορά της απόστασης που θα ταξιδέψει η αποστολή δεν είναι πολύ μεγάλη και άρα όχι τόσο σημαντική. Συζητιέται αυτό, αλλά γίνεται απλώς και μόνο επειδή θα καταρριφθεί ένα ρεκόρ. Το πιο σημαντικό είναι ότι η τροχιά που έχει επιλεχθεί είναι τόσο ασφαλής, ώστε και αν ακόμη κάτι συμβεί και δεν μπορέσουν να πυροδοτήσουν τους πυραύλους πάνω στην κάψουλα που υποστηρίζουν το Orion, θα μπορέσει το πλήρωμα και χωρίς αυτούς να επιστρέψει με ασφάλεια στη γη. Ξέρετε, όταν υπάρχουν ανθρώπινα πληρώματα το πιο σημαντικό από όλα είναι η επιβίωσή τους και να μη συμβεί κάτι που θα τα θέσει σε κίνδυνο. Αυτές οι αποστολές έχουν τεράστιο κόστος κυρίως για να διασφαλίσουν την επιβίωση των πληρωμάτων.

Τι περιμένουμε να βρούμε στη Σελήνη από άποψη πόρων και πόσο σημαντικό είναι αυτό για την ανθρωπότητα;

Οι ρομποτικές αποστολές των τελευταίων 30 ετών έχουν επιβεβαιώσει την ύπαρξη νερού στη Σελήνη. Υπάρχει πάγος, ο οποίος βρίσκεται ακριβώς κάτω από την επιφάνεια, κυρίως στο Νότιο Πόλο, μέσα σε κρατήρες που δεν βλέπουν ποτέ το φως του ηλίου. Λόγω αυτής της μόνιμης σκίασης, οι θερμοκρασίες παραμένουν εξαιρετικά χαμηλές, επιτρέποντας στον πάγο να διατηρείται ακριβώς κάτω από την επιφάνεια. Το φαινόμενο αυτό, παρεμπιπτόντως, το είχαμε παρατηρήσει και στον Κρόνο κατά την εξερεύνησή μας πριν από δύο δεκαετίες.

Η πρόσβαση σε αυτά τα κοιτάσματα λοιπόν, είναι κομβικής σημασίας. Οι αστροναύτες δεν θα χρησιμοποιούν το νερό μόνο για τις βασικές τους ανάγκες, αλλά θα μπορούν να το διασπούν σε υδρογόνο και οξυγόνο, παράγοντας πολύτιμο καύσιμο για τους πυραύλους, αλλάζοντας εντελώς τα δεδομένα της διαστημικής οικονομίας. Αυτό επίσης που μας ενδιαφέρει στο έδαφος της Σελήνης, αλλά για το μέλλον είναι η ύπαρξη Ηλίου-3.

Θέλετε να μας εξηγήσετε τη σημασία του;

Το Ήλιο-3 είναι ένα ισότοπο που μεταφέρεται από τον ηλιακό άνεμο —ο οποίος «τρέχει» με 1,5 εκατομμύριο χιλιόμετρα την ώρα— και εμφυτεύεται στο έδαφος της Σελήνης εδώ και δισεκατομμύρια χρόνια σε μεγάλες ποσότητες. Θα μπορούσε να αποτελέσει το ιδανικό καύσιμο για τους θερμοπυρηνικούς αντιδραστήρες του μέλλοντος.

Το πρόβλημα, βέβαια, είναι ότι η ανθρωπότητα προσπαθεί να τιθασεύσει τη σύντηξη από τη δεκαετία του ’50. Η πρόκληση είναι τεράστια, καθώς πρέπει να περιορίσουμε το πλάσμα (ιόντα και ηλεκτρόνια) σε θερμοκρασίες εκατομμυρίων βαθμών Κελσίου χρησιμοποιώντας πανίσχυρα μαγνητικά πεδία. Επομένως βρισκόμαστε ακόμα σε πολύ πρώιμο στάδιο για την αξιοποίησή του.

Πάντως, υπήρξε μια μακρά παύση στην εξερεύνηση της Σελήνης, πάνω από 50 ετών. Μήπως ο ανταγωνισμός των μεγάλων δυνάμεων επανέφερε ψυχροπολεμικές συνθήκες που κινούν σήμερα τα νήματα;

Πράγματι υπήρξε παύση. Το πρόγραμμα Apollo σταμάτησε κυρίως γιατί ήταν εξαιρετικά δαπανηρό. Το κόστος του σε σημερινά δεδομένα ξεπερνά τα 100 δισεκατομμύρια δολάρια. Ο τότε πρόεδρος Νίξον θεώρησε ότι η αποστολή εξετελέσθη: πήγαμε, ήρθαμε, το επαναλάβαμε, οπότε το ενδιαφέρον ατόνησε. Ακόμη και σήμερα, ο κόσμος στην Αμερική δεν ιεραρχεί ψηλά την επιστροφή στη Σελήνη. Σε πρόσφατη δημοσκόπηση με τα 9 θέματα που αφορούν τη NASA, και οι πολίτες θεωρούν πιο σημαντικά, η κλιματική αλλαγή και η προστασία από αστεροειδείς ήταν στις πρώτες θέσεις, ενώ η εξερεύνηση της Σελήνης και του Άρη βρίσκονταν στην 8η και 9η θέση αντίστοιχα. 

Σήμερα, η επανεκκίνηση της εξερεύνησης έχει διαστάσεις πολιτικές. Το γεγονός ότι η Κίνα διαθέτει πλέον ένα πανίσχυρο διαστημικό πρόγραμμα και έχει θέσει ως στόχο την προσεδάφιση αστροναυτών στη Σελήνη μέχρι το 2032 κινητοποίησε την πολιτική ηγεσία. Οι πολιτικοί και ειδικά ο Τραμπ που είναι ματαιόδοξος, θεωρούν τη «δόξα» της εξερεύνησης του διαστήματος πολύ σημαντική. Ο σημερινός πρόεδρος από την πρώτη του εκλογή στο αξίωμα έδωσε σαφείς οδηγίες για επίσπευση της επιστροφής στη Σελήνη ώστε να συμπέσει με την δική του θητεία. Η Αμερική δεν μπορεί να επιτρέψει στην Κίνα να κυριαρχήσει σε έναν τομέα τόσο κρίσιμο για την ανθρωπότητα. Υπάρχει μια ματαιοδοξία και μια πολιτική αντιπαράθεση που θυμίζει τον ανταγωνισμό με την πρώην Σοβιετική Ένωση, μόνο που τώρα ο παίκτης είναι διαφορετικός. Οπότε όπως βλέπετε δεν είναι η επιστημονική γνώση η κινητήριος δύναμη πίσω από όλα αυτά. 

PHOTO CREDIT: NASA/Mark Sowa

Θεωρείτε ότι η Κίνα μπορεί όντως να απειλήσει την αμερικανική κυριαρχία στο διάστημα; Είναι τόσο προχωρημένη η τεχνολογία τους;

Όχι, δε νομίζω ότι μπορούν να τους ξεπεράσουν, αλλά είναι η πιο σοβαρή πρόκληση που έχει αντιμετωπίσει ποτέ η Αμερική. Η πρώην Σοβιετική Ένωση δεν είχε ποτέ την πραγματική δυνατότητα να πάρει τα πρωτεία. Η Κίνα, όμως, είναι μια τεράστια, ενωμένη δύναμη που προχωρά με αλματώδεις ρυθμούς και επενδύει κολοσσιαία κεφάλαια στο διάστημα. Ωστόσο, η καινοτομία τους δεν είναι ακόμη στο επίπεδο της Αμερικής. Αυτό παραμένει το μεγάλο πλεονέκτημα των ΗΠΑ τους τελευταίους αιώνες η ικανότητα να παράγουν νέα, ριζοσπαστική γνώση.

Πολλοί θεωρούν αυτή την αποστολή δοκιμαστική για να φτάσουμε στον Άρη, αλλά από όσα έχω ακούσει στις συνεντεύξεις σας, εσείς δεν θεωρείτε ότι αυτό θα προσφέρει κάτι στην ανθρωπότητα. 

Οπωσδήποτε δεν θα προσφέρει κάτι πρακτικό. Δεν πρόκειται να βρούμε στον Άρη χρυσό, ουράνιο ή οποιοδήποτε άλλο υλικό που θα άξιζε τη μεταφορά του πίσω στη Γη από ανθρώπινο πλήρωμα. Παρεμπιπτόντως, προτιμώ να μην χρησιμοποιώ τον όρο «επανδρωμένη» αποστολή, καθώς είναι απαρχαιωμένος. Μιλάμε για αποστολές ανθρώπων και όχι ανδρών. Σε αυτή την αποστολή, την Artemis II, συμμετέχει η Κριστίνα Κοτς, η οποία ήταν στο εργαστήριό μου στο Johns Hopkins από το 2007 έως το 2009. Είναι μια εξαιρετική ηλεκτρολόγος-μηχανολόγος. Θυμάμαι που την έβλεπα τότε —ήμουν ακόμη ενεργός πριν αφοσιωθώ πλήρως στο πείραμα Κασίνι στον Κρόνο— και ξεχώριζε για την αφοσίωσή της. Είχε σκοπό από μικρή να γίνει αστροναύτης και κινήθηκε πολύ στοχευμένα από το Goddard της NASA στο Johns Hopkins, μετά παραμονή στο Νότιο Πόλο στην Ανταρκτική.

Φαντάζομαι πως παρά τη συγκίνηση για ανθρώπους που γνωρίσατε, εσείς παραμένετε πιστός στην καθαρή επιστήμη. Το Voyager, για παράδειγμα, στο οποίο συμμετείχατε ενεργά είναι ένα πολύ πιο σπουδαίο επίτευγμα.

Ούτε λόγος γι’ αυτό. Πρέπει να σας πω ότι το 95% της επιστημονικής κοινότητας δεν τάσσεται υπέρ των ανθρώπινων εξερευνήσεων στη Σελήνη και τον Άρη. Ο λόγος είναι επειδή πρόκειται για πολιτικές πρωτοβουλίες γοήτρου που δεν απαντούν σε κρίσιμα επιστημονικά ερωτήματα. Το μόνο που εξετάζουμε ουσιαστικά είναι η αντίδραση του οργανισμού στην έλλειψη βαρύτητας, κάτι που ήδη γνωρίζουμε σε μεγάλο βαθμό από τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό, όπου η Κριστίνα κατέχει το ρεκόρ παραμονής με 358 ημέρες.

Τα δεδομένα δείχνουν ότι η έλλειψη βαρύτητας δεν είναι ευεργετική καθώς προκαλεί σοβαρά προβλήματα στο κυκλοφοριακό, την καρδιά, τα οστά και τους μυς. Όταν με ρωτάνε για τον Άρη, υπενθυμίζω ότι μιλάμε για ένα ταξίδι χιλίων ημερών. Οχτώ μήνες μετάβαση σε περιορισμένο χώρο, ένας χρόνος παραμονής στην επιφάνεια μέχρι να ευθυγραμμιστούν οι πλανήτες και άλλοι οχτώ μήνες επιστροφή. Η πιθανότητα να γίνει αυτό τα επόμενα 20 χρόνια είναι πολύ μικρή.

Άρα επιστημονικά θεωρείτε ότι δεν «αξίζει» το ρίσκο και το κόστος;

Επιστημονικά δεν προσφέρει κάτι καινούργιο. Χάρη στα ρομποτικά διαστημόπλοια, έχουμε χαρτογραφήσει τον Άρη καλύτερα από την ίδια τη Γη. Αυτή τη στιγμή υπάρχει ένας ολόκληρος στόλος από διάφορες χώρες γύρω από τον πλανήτη. Είχα την εξαιρετική τύχη να είμαι μεταπτυχιακός φοιτητής στην πρώτη αποστολή προς τον Άρη το 1964. Εκείνες ήταν οι πραγματικά μεγάλες στιγμές για την επιστήμη, γιατί τότε όλα συνέβαιναν για πρώτη φορά. Σήμερα, το ενδιαφέρον για ανθρώπινη παρουσία εκεί είναι περισσότερο θέμα εντυπωσιασμού παρά ουσίας.

Το Voyager «γερνάει», όπως έχετε πει, μετά από σχεδόν μισό αιώνα στο διάστημα. Ποιο είναι για εσάς το επόμενο μεγάλο επιστημονικό στοίχημα; Υπάρχει κάποιος πλανήτης που συγκεντρώνει το ενδιαφέρον σας ή μήπως σχεδιάζεται ένας διάδοχος του Voyager που θα συνεχίσει την πορεία του προς το άγνωστο;

Πράγματι, το Voyager γερνάει και είναι λογικό. Αυτό το καλοκαίρι συμπληρώνουμε 49 χρόνια στο διάστημα και τον επόμενο Αύγουστο κλείνουμε μισό αιώνα. Δεν έχει επιβιώσει ποτέ άλλο διαστημόπλοιο για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα. Για μένα, το Voyager είναι η πραγματική «Οδύσσεια του Διαστήματος», μια φοβερή ιστορία με όσα περάσαμε εξερευνώντας τους πλανήτες, τον διαπλανητικό χώρο και τώρα πια τον ίδιο τον Γαλαξία.

Όσον αφορά το μέλλον, έχουμε ήδη σχεδιάσει τον διάδοχό του. Πρόκειται για μια νέα Διαστρική Αποστολή (Interstellar Probe), η οποία έχει ως στόχο να φτάσει τουλάχιστον επτά φορές πιο μακριά από εκεί που βρίσκεται σήμερα το Voyager στα 50 του χρόνια. Αυτό είναι το επόμενο πραγματικά σημαντικό βήμα για το διαστημικό πρόγραμμα, να προχωρήσουμε πολύ πιο βαθιά μέσα στον Γαλαξία και να ανακαλύψουμε τι πραγματικά υπάρχει εκεί έξω. Αυτή η αποστολή αναμένεται να ξεκινήσει το ταξίδι της προς το τέλος της επόμενης δεκαετίας.

Για το τέλος, να σας θέσω μια απορία που έχουμε όλοι και ακούγονται πολλά. Πιστεύετε τελικά ότι υπάρχει εξωγήινη ζωή εκεί έξω, που ίσως έχει πλησιάσει στη Γη, όπως βλέπουμε στα διάφορα ντοκιμαντέρ;

Προσωπικά, πιστεύω ότι υπάρχει βιολογική δραστηριότητα στο διάστημα, απλώς και μόνο λόγω των μεγεθών. Ο Γαλαξίας μας έχει περίπου 400 δισεκατομμύρια ήλιους. Έχουμε ήδη ανακαλύψει χιλιάδες εξωπλανήτες σε τροχιά γύρω από αυτούς και υπολογίζουμε ότι υπάρχουν περίπου 40 δισεκατομμύρια πλανήτες παρόμοιοι με τη Γη μόνο στον δικό μας Γαλαξία.

Το πλήρωμα της αποστολής Artemis II της NASA

Αν σκεφτείτε ότι στο σύμπαν υπάρχουν περίπου 2 τρισεκατομμύρια γαλαξίες, ο αριθμός των πλανητών είναι το 1 ακολουθούμενο από 22 μηδενικά. Οι πιθανότητες να είναι η Γη μας μοναδική μέσα σε αυτό το αδιανόητο μέγεθος είναι, κατά την άποψή μου, μηδενικές.

Θεωρώ όμως, ότι μπορεί να μην το μάθουμε ποτέ, λόγω των τεράστιων αποστάσεων και του χρόνου. Το ηλιακό μας σύστημα έχει ηλικία 4,6 δισεκατομμύρια έτη. Αν αυτή την ηλικία τη συμπιέσουμε σε μία ώρα, η ανθρωπότητα εμφανίστηκε μόλις το τελευταίο δευτερόλεπτο. Και η δυνατότητά μας να επικοινωνήσουμε, να στείλουμε δηλαδή ένα σήμα ότι «υπάρχουμε», ξεκίνησε μόλις πριν από 100 χρόνια.

Φανταστείτε, λοιπόν, έναν άλλον πολιτισμό σε μια «άλλη Γη» κάπου στον Γαλαξία, σε απόσταση 50.000 ή 100.000 ετών φωτός. Ποια είναι η πιθανότητα, μέσα σε αυτά τα 4,6 δισεκατομμύρια χρόνια, η δική μας εκατονταετία τεχνολογικής επικοινωνίας να συμπέσει χρονικά με τη δική τους αντίστοιχη περίοδο; Είναι εξαιρετικά απίθανο.