«Ιωσήφ Πελοσόφ, καθηγητής». Ήταν ο πατέρας της και εκείνη έβλεπε για πρώτη φορά τον γραφικό του χαρακτήρα. Μέσα στον νέο ψηφιακό «κόσμο», μια γυναίκα που έχασε τον πατέρα της στον πόλεμο, κάποτε καθηγητή στο σχολείο της Alliance, εντόπισε ένα απλό έγγραφο παραλαβής του 1938, νιώθοντας ρίγη συγκίνησης.

Υπάρχουν έργα που δεν καταγράφουν απλώς την Ιστορία. Την επαναφέρουν. Την ξανακάνουν ορατή, απτή, σχεδόν βιωματική. Το έργο «Ιώσηπος», το νέο Ψηφιακό Αποθετήριο ιστορικής μνήμης και πολιτισμού των Ισραηλιτικών Κοινοτήτων Ελλάδος, ανήκει σε αυτή την κατηγορία: εκτός του ότι αποτελεί μια τεράστια σε όγκο βάση δεδομένων, είναι μια πράξη αποκατάστασης της ιστορικής μνήμης. Παράλληλα, αναμένεται να αποτελέσει βασική πηγή δεδομένων για το υπό ανάπτυξη Μουσείο Ολοκαυτώματος Θεσσαλονίκης, του οποίου η κατασκευή έχει ξεκινήσει στην περιοχή του Παλαιού Σιδηροδρομικού Σταθμού Θεσσαλονίκης.

Σημειώνεται ότι για πρώτη φορά στην ιστορική διαδρομή της Ελλάδας διατίθενται στο κοινό τεκμήρια των Ισραηλιτικών Κοινοτήτων. «Κλασικά» μνημεία (αγάλματα, κτίρια), λόγω κλοπών και καταστροφών, οι συγκεκριμένες κοινότητες δεν διαθέτουν. Βασικό τους κειμήλιο είναι οι ιστορίες των ανθρώπων, η μνήμη και τα αρχεία της. Γι’ αυτό και δίνεται έμφαση στην έρευνα και στη δημιουργία ενός ζωντανού αρχείου που «μιλάει» για ανθρώπους, γειτονιές, σχολεία, συναγωγές και κτίρια που περικλείουν κάθε δραστηριότητα, πέρα από την αυστηρά ερευνητική χρήση. Ανθρώπινες ιστορίες, που επανέρχονται στη μνήμη.

Οπότε δεν έχουμε παρά να μοιραστούμε αυτή την εμπειρία από την σημερινή ξενάγησή μας στο Μέγαρο Μουσικής, στην εγκατάσταση που δημιουργήθηκε ειδικά για την παρουσίαση το έργου από τον τεχνικό υπεύθυνο του έργου, Γιώργο Πατσέα, τον γενικό διευθυντή της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, Βίκτωρ Ναρ και τις/τους υπεύθυνους του έργου από το Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης, που έχει την επιστημονική εποπτεία του.

Είχαμε την τύχη, μεταξύ άλλων, να δούμε από κοντά αυθεντικά έγγραφα που χρησιμοποιήθηκαν για την ψηφιοποίηση του αρχείου, όπως ταυτότητες της ισραηλιτικής κοινότητας – μία συγκεκριμένα σε ροζ χαρτί με την ιδιαίτερη χειρόγραφη γραφή «σολιτρέο», η οποία χρησιμοποιούταν από Σεφαραδίτες Εβραίους για να γράψουν το κείμενο με το χέρι. Ακόμα και το έγγραφο της οικογένειας Βαρούχ που είχε την Τράπεζα του Βόλου και πέντε πίνακες του Ρούμπενς, αμύθητης αξίας, που κλάπηκαν από τους Γερμανούς, χωρίς να έχουν βρεθεί από την επιστημονική κοινότητα μέχρι σήμερα. Αλλά και να θαυμάσουμε σε τρισδιάστατη μορφή μια χαμένη πόλη: την εβραϊκή Θεσσαλονίκη του Μεσοπολέμου.

2 εκατομμύρια ψηφιακές λήψεις και 200.000 τεκμήρια

Περί τις 2.200.000 ψηφιακές λήψεις και 212.000 τεκμήρια συγκροτούν το «Ιώσηπος», το νέο ψηφιακό αποθετήριο repository.jct.gr  των Ισραηλιτικών Κοινοτήτων Ελλάδος, που περιλαμβάνει την ιστορία και την καθημερινότητα των Ελλήνων Εβραίων από τα τέλη του 19ου αιώνα έως και τη δεκαετία του 1960. Όλα τα τεκμήρια που έχουν συγκεντρωθεί είναι πλέον διαθέσιμα online από σήμερα, ολοκληρωμένα και ελεύθερα προσβάσιμα, στο κοινό, στους ιστορικούς και σε κάθε ενδιαφερόμενο της εκπαιδευτικής κοινότητας (έχει ήδη ξεκινήσει η παρουσίαση του έργου στα εβραϊκά σχολεία). Για τη δημιουργία του χρειάστηκαν περίπου 4 χρόνια με την πολύτιμη συνδρομή έως και 40 ειδικών συνεργατών.

Το έργο αναπτύσσεται σε 6 βασικές διαλειτουργικές εφαρμογές. Υλοποιήθηκε με τη συμμετοχή πολλαπλών κοινοτήτων και αποτελεί, σύμφωνα με τους συντελεστές του, μία από τις μεγαλύτερες στην Ελλάδα προσπάθειες συγκέντρωσης και ψηφιοποίησης αρχειακού υλικού σε εθνικό επίπεδο. Η πλειονότητα των εγγράφων προέρχεται από την Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης, ενώ έχουν ενταχθεί και έγγραφα από Αθήνα, Ρόδο, Λάρισα, Βόλο και τον ΟΠΑΙΕ (Οργανισμός Περιθάλψεως και Αποκαταστάσεως Ισραηλιτών Ελλάδος).

Στόχος της πρωτοβουλίας της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης και του προέδρου της Δαυίδ Σαλτιέλ είναι η διάσωση, η τεκμηρίωση και η ενιαία ψηφιακή προβολή του πολιτιστικού αποθέματος του Εβραϊκού Ελληνισμού.

Θυμίζουμε ότι αιώνες δημιουργικής παρουσίας, κοινωνικής, πολιτιστικής, οικονομικής προσφοράς των Εβραίων Ελλήνων διακόπηκαν απότομα, βίαια, τραγικά στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, με το ανελέητο κυνήγι των Εβραίων στην Ελλάδα και ολόκληρη την Ευρώπη – ήταν 15 Μαρτίου 1943 όταν το πρώτο τρένο του θανάτου σφύριξε στη Θεσσαλονίκη με τελικό προορισμό τα ναζιστικά στρατόπεδα εξόντωσης στην Πολωνία (Άουσβιτς, Μπέργκεν Μπέλσεν). Ειδικότερα η εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης, μία από τις σημαντικότερες σε όλη την Ευρώπη με παρουσία 600 ετών στην πόλη, αφανίστηκε σχεδόν ολοκληρωτικά στο Ολοκαύτωμα, με ένα τεράστιο κόστος σε ανθρώπινες ζωές, περιουσίες και πολιτισμικό αποτύπωμα που άγγιξε το 96% του συνολικού πληθυσμού της (50.000 άνθρωποι).

Το αρχείο της Μόσχας: 140.000 σελίδες προπολεμικού υλικού

«Αποφασίσαμε να συλλέξουμε όλα τα προπολεμικά αρχεία που ήταν διάσπαρτα σε διάφορα μέρη της Ελλάδας, να τα ψηφιοποιήσουμε, να τα δούμε, να τα τεκμηριώσουμε και να καταγράψουμε συνολικά την εβραϊκή παρουσία στον ελλαδικό χώρο. Πρόκειται για έγγραφα που χρονολογούνται περίπου από το 1880–1900 έως και το 1964–65», εξηγεί ο διευθυντής της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, Βίκτωρ Ναρ.

Είναι κρίσιμο να ειπωθεί ότι για πρώτη φορά καθίσταται προσβάσιμο online ένα τμήμα του προπολεμικού αρχείου της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, το οποίο βρίσκεται ως φυσικό υλικό στη Μόσχα και περιήλθε στο αρχείο μετά από δάνειο του Μουσείου για το Ολοκαύτωμα, Γιαντ Βασσέμ. Πρόκειται για 293 φακέλους και περίπου 140.000 σελίδες, προερχόμενα από μικροφίλμ παλαιάς και φθαρμένης κατάστασης, τα οποία αποκαταστάθηκαν και μετατράπηκαν σε ψηφιακή μορφή.

Σε σύγκριση με διεθνείς πρακτικές, όπως του εξαιρετικού Εβραϊκού Μουσείου Βερολίνου, το συγκεκριμένο έργο προτείνει έναν ιδιαίτερα πρωτοπόρο ψηφιακό άξονα που δείχνει πώς ένα ογκώδες αρχείο (εκατομμύρια σελίδες) μετατρέπεται από σιωπηλό όγκο σε ζωντανό περιεχόμενο με εκπαιδευτική αξία.

Όταν ξεκίνησε η προσπάθεια ψηφιοποίησης του αρχείου πριν από 4 χρόνια, δεν ήταν σαφές πόσο υλικό υπήρχε, μας ενημερώνουν οι υπεύθυνοι του έργου. Ο στόχος των 2 εκατομμυρίων εγγράφων ξεπεράστηκε, ενώ το υλικό συνεχίζει να αυξάνεται χάρη στη συμβολή ανθρώπων που προσφέρουν τεκμήρια και ιστορίες. Η εργασία είναι δυναμική και ανοιχτή: μεταξύ άλλων, περίπου 700 ταφόπλακες από το παλιό εβραϊκό νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης, η ολοσχερής καταστροφή του οποίου κατά την Κατοχή στην περιοχή του σημερινού Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, δεν είναι ακόμη και τώρα ευρέως γνωστή (όπως και η μετατροπή του σε οικοδομικά υλικά για την κατασκευή δημόσιων και ιδιωτικών έργων), αναμένουν συντήρηση και καταγραφή, ώστε να διασταυρωθούν με τα αρχεία και να φωτίσουν περαιτέρω βιογραφίες.

Τι περιλαμβάνει το Ψηφιακό Αποθετήριο

Ο πυρήνας του έργου είναι το Ψηφιακό Αποθετήριο των Ισραηλιτικών Κοινοτήτων Ελλάδος, ελεύθερα προσβάσιμο για το κοινό και την παγκόσμια ερευνητική κοινότητα μέσω repository.jct.gr. Υλοποιήθηκε από την  Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης, με τη συγχρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης «ΕΣΠΑ 2021-2027» και το Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Ψηφιακός Μετασχηματισμός» του υπουργείου Ψηφιακής Διακυβέρνησης.

Η ραχοκοκαλιά του έργου είναι η εβραϊκή κοινότητα Θεσσαλονίκης και ακολουθούν και άλλες ελληνικές πόλεις με ελληνοεβραϊκές κοινότητες.

Περιλαμβάνει 2,2 εκατομμύρια έγγραφα και πλήθος τεκμηρίων, με δυνατότητα αναζήτησης (όνομα, ημερομηνία, ιδιότητα) και 3D απεικονίσεις. Διαθέτει μητρώα γεννήσεων και θανάτων, τα διοικητικά και οικονομικά τεκμήρια, το φορολογικό σύστημα της Κοινότητας, την αλληλογραφία, τις  σιωνιστικές και φιλανθρωπικές δράσεις, την εκπαίδευση, την υγεία και τη θρησκευτική ζωή. Στο γλωσσικό τομέα υποστηρίζει εβραϊκά συστήματα γραφής, λαντίνο, γαλλικά, ισπανικά, γερμανικά. Το αρχειακό υλικό καταγράφει ουσιαστικά το 1/3 της πόλης της Θεσσαλονίκης στον Μεσοπόλεμο (1917–Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος), μετά την πυρκαγιά του 1917 που κατέστρεψε προγενέστερα τεκμήρια της οθωμανικής Θεσσαλονίκης.

Το μητρώο ονομάτων περιλαμβάνει 600 δημοφιλή επώνυμα Ελλήνων Εβραίων. Σε κάθε ένα από αυτά, οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να σκανάρουν ένα αρχείο και να βρουν δεδομένα για τις οικογένειές τους (μόνο η οικογένεια Μπουρλά, από τις γνωστότερες της Θεσσαλονίκης, διαθέτει 1500 τεκμήρια). Η διασύνδεση των εγγράφων και των τεκμηρίων προσφέρει πολύτιμες διακλαδώσεις πληροφοριών και δεδομένα για κάθε γενεαλογικό δέντρο (11 εκατομμύρια τεκμήρια αφορούν γενεαλογικά δέντρα).

Λαογραφικός Άτλας 

Ο Λαογραφικός Άτλας διαθέτει προφορικές μαρτυρίες, φωτογραφίες και αρχειακές καταγραφές της άυλης και υλικής πολιτιστικής κληρονομιάς. Επιχειρεί να φύγει από το αμιγώς επιστημονικό πλαίσιο και να εμπλέξει άμεσα μικρούς και μεγάλους περιηγητές: να μιλήσουν για τα έθιμα των οικογενειών, τι γινόταν στο Πέσαχ, πώς λειτουργούσε η κοινότητα, σε ποιες συναγωγές πήγαιναν. Βρίσκεται εδώ: atlas.jct.gr

Πλατφόρμα τηλεκπαίδευσης για την εβραϊκή γλώσσα και τον εβραϊκό πολιτισμό

Παρέχει μαθήματα και δραστηριότητες για τη γλώσσα, τη γραφή, το ημερολόγιο, τις γιορτές και τις παραδόσεις. Βρίσκεται εδώ: classroom.jct.gr

Προσωπογραφίες σημαντικών προσωπικοτήτων του ελληνικού εβραϊσμού

Εδώ βρίσκεται ο βίος, το έργο και η συμβολή επιφανών Ελλήνων Εβραίων στο ελληνικό κοινωνικό και πολιτιστικό γίγνεσθαι. Η ψηφιακή εφαρμογή παρουσιάζει εμβληματικές προσωπικότητες που διαμόρφωσαν τον σύγχρονο ελληνικό εβραϊσμό. Ο Αλμπέρτος Ναρ είναι ένας από τους σημαντικότερους αφηγητές και καταγραφείς της μνήμης του Ολοκαυτώματος στη Θεσσαλονίκη. Ο Μαρδοχαίος Φριζής, ο πρώτος Έλληνας αξιωματικός που έπεσε στο αλβανικό μέτωπο στον πόλεμο του 1940. Ο Τζούλιο Καΐμη, ένας από τους σημαντικότερους μελετητές του Καραγκιόζη και εξέχων καλλιτέχνης της εποχής του. Η οικογένεια Αλλατίνη, η οποία αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες εβραϊκές οικογένειες της Θεσσαλονίκης, με καθοριστική συμβολή στη βιομηχανική και οικονομική ανάπτυξη της πόλης.

Οι προσωπογραφίες βρίσκονται εδώ: heritage.jct.gr

Ψηφιακή καταγραφή της εβραϊκής μουσικής παράδοσης

Στην εφαρμογή εντάσσονται σπάνιες ηχογραφήσεις και αφηγήσεις που συνδέουν τη μουσική με τη συλλογική μνήμη των κοινοτήτων. Tο υλικό της ψηφιακής εφαρμογής έχει ως αφετηρία το αρχείο της Φλώρας Μόλχο, κόρης επιζώντων του Ολοκαυτώματος με καταγωγή από τη Θεσσαλονίκη, υπό την επιστημονική εποπτεία της ερευνήτριας Μαριάντζελας Χατζησταματίου-PhD(c) εβραϊκών σπουδών ΑΠΘ-. Το ηχητικό αρχείο περιλαμβάνει μοναδικές ηχογραφήσεις 25 τραγουδιών, καθώς και αφηγήσεις, με σημαντική λαογραφική αξία, από το αρχείο της οικογένειας Μόλχο. Βρίσκεται εδώ: music.jct.gr

Η παρουσίαση οργανώνεται εμπειρικά σε τρεις εποχές, από την Οθωμανική Αυτοκρατορία και τις απαρχές του ρεμπέτικου, έως τον Μεσοπόλεμο και την περίοδο του πολέμου, με αντιστοιχίες στα μέσα αναπαραγωγής (γραμματόφωνο, βινύλιο, κασετόφωνο). Παράλληλα δημιουργήθηκε πλήρης μουσικός κατάλογος: ανάλυση στίχων, μεταφράσεις από τα λαντίνο στα ελληνικά και αγγλικά, παρτιτούρες, συγκρίσεις εκδοχών σε άλλες χώρες. Στόχος είναι ένας ολοκληρωμένος μουσικός οδηγός που βοηθά τον επισκέπτη να κατανοεί ιστορικά και αισθητικά αυτό που ακούει.

Διαδραστικές εφαρμογές επαυξημένης πραγματικότητας (AR)

Περιλαμβάνονται εκθέματα του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης.

Διαδραστικός χάρτης εβραϊκών τοπόσημων μνήμης και πολιτισμού

Η περιήγηση στην πόλη της Αθήνας μετατρέπεται σε μια βιωματική εμπειρία ιστορίας και πολιτισμού. Εκτός από την κλασική διαδρομή μνημείων, ο επισκέπτης θα βρει και μία που βασίζεται σε πρωτότυπη μαρτυρία και συγκεκριμένα σε αυτή του Ραφαήλ Μωυσή, γιου του πρώτου πρέσβη του Ισραήλ στην Ελλάδα, Άσερ Μωυσή, για το πώς σώθηκε η εβραϊκή κοινότητα των Αθηνών: αναπαρίσταται όλο το συναρπαστικό χρονικό της δήθεν απαγωγής σε κεντρικούς αθηναϊκούς δρόμους και φυγάδευσης στα βουνά του ραβίνου Ηλία Μπαρζιλάι από την στιγμή της υποτιθέμενης συνθηκολόγησής του με τους ναζί στα κρατητήρια της Γκεστάπο στην οδό Μέρλιν, για την παράδοση των ονομάτων όλων των Εβραίων της Αθήνας, η οποία δεν έγινε ποτέ…Βρίσκεται εδώ: athensroutes.jct.gr

Η Θεσσαλονίκη που χάθηκε και ξαναχτίζεται ψηφιακά

Η εφαρμογή παρουσιάζει τον ιστορικό χώρο μέσα από τεκμήρια του αρχείου της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης και επιχειρεί για πρώτη φορά να ανασυνθέσει τη χαμένη εικόνα της πόλης. Βασισμένη σε τεκμηριωμένα αρχειακά δεδομένα, αξιοποιεί ένα εξαιρετικά σημαντικό και συγκλονιστικό ιστορικό τεκμήριο: τις δηλώσεις περιουσίας που υποχρεώθηκαν να υποβάλουν οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης στις γερμανικές αρχές πριν από την εκτόπισή τους, όπου καταγράφονται οι οικογένειες, τα σπίτια τους, τα επαγγέλματα, τα καταστήματα και οι περιουσίες τους.

Από αυτό το αρχειακό υλικό ανασυστήνεται μία τρισδιάστατη ψηφιακή πόλη, όπου ο επισκέπτης μπορεί να ανακαλύψει τις γειτονιές όπου ζούσαν οι εβραϊκές οικογένειες, τους δρόμους, τα καταστήματα, τις συναγωγές και τα σχολεία της εποχής. Παράλληλα, παρουσιάζονται ιστορίες ανθρώπων και επαγγελμάτων που χαρακτήριζαν την καθημερινότητα της πόλης: από εμπόρους και τεχνίτες μέχρι λιμενεργάτες, μικροπωλητές και βιοτέχνες.

Βρίσκεται εδώ: map.jct.gr

Στον Μεσοπόλεμο, για περίπου δύο δεκαετίες, η Θεσσαλονίκη ενσωμάτωσε ισχυρή εβραϊκή παρουσία. Η ομάδα του «Ιώσηπου» αξιοποίησε πρωτόκολλα παράδοσης-παραλαβής περιουσιών και άλλα αρχειακά τεκμήρια για να χαρτογραφήσει σπίτια, διευθύνσεις, επαγγέλματα, οικογενειακές συνάφειες και έτσι να «ξαναδέσει» ανθρώπους και γειτονιές στον αστικό ιστό. Δεν πρόκειται απλώς για κατάλογο 50.000 ονομάτων, αλλά για μια ανθρωπογεωγραφία: πού έμεναν, τι δουλειά έκαναν, σε ποια σχολεία και συναγωγές ανήκαν.

Η τρισδιάστατη αναπαράσταση βασίζεται σε φωτογραφικά και αρχειακά τεκμήρια: από συναγωγές όπως η Σαλόμ (ιδρυμένη πριν το 1527, με ιστορικά επεισόδια όπως η διδασκαλία του Σαμπετάι Τσβί) και η Προβίντσια (με ρίζες σε μετανάστες από την Προβηγκία, καταστροφή το 1917 και επαναλειτουργία το 1919), έως νεότερα μνημεία όπως η Στοά Πελοσόφ στην Τσιμισκή 22 (1924, Ξενοφών Πεονίδης), που φέρει την ιστορία της εμπορικής και κοσμοπολίτικης πόλης. Ιδιαίτερη μνεία γίνεται στο «Μαύρο Σάββατο», 10 Ιουλίου 1942, όταν 9.000 Εβραίοι άνδρες 18–45 ετών συγκεντρώθηκαν στην Πλατεία Ελευθερίας, υποβλήθηκαν σε ταπεινώσεις και επιλέχθηκαν για καταναγκαστική εργασία.

Μέσα από δηλώσεις περιουσίας, φακέλους μεσεγγύησης κ.ά., αναδεικνύονται πραγματικές βιογραφίες και καταρρίπτονται στερεότυπα αιώνων (π.χ. περί δήθεν καθολικού πλούτου των Εβραίων). Τα έγγραφα αποκαλύπτουν επαγγέλματα, οικογενειακές δομές, περιουσιακά στοιχεία, ακόμα και μικρές λεπτομέρειες της καθημερινότητας, επιτρέποντας στον επισκέπτη να δει τον άνθρωπο πίσω από τον αριθμό.

Το περιεχόμενο παρουσιάστηκε σήμερα ως ειδικά σχεδιασμένο installation για την αίθουσα, με «σκανάρισμα» που «γεννά» τα έγγραφα μπροστά στον επισκέπτη, αλλά είναι διαθέσιμο και online, σε υπολογιστή, κινητό ή μέσω γυαλιών virtual reality, ανάλογα με το κοινό και το μήνυμα.

Μουσείο Ολοκαυτώματος

Σε ό,τι αφορά το Μουσείο Ολοκαυτώματος, που βρίσκεται πλέον σε τροχιά υλοποίησης, το έργο χρηματοδοτείται από το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, τη γερμανική και την ελληνική κυβέρνηση, καθώς και από ιδιώτες δωρητές (έχουν εξασφαλιστεί 10 εκατομμύρια ευρώ από ιδιωτικές δωρεές). Το κτήριο θα έχει μήκος 32 μέτρων και πρόκειται να φιλοξενήσει μόνιμες και περιοδικές εκθέσεις σε μία έκταση 6.000 τμ. Το Μουσείο Ολοκαυτώματος Ελλάδος θα ανεγερθεί στον χώρο του Παλαιού Σιδηροδρομικού Σταθμού, συνδεδεμένο άρρηκτα με τη μνήμη των εκτοπισμένων Ελλήνων Εβραίων.