Η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) έχει πολλές εφαρμογές. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην εκπαίδευση, στη μελέτη της συμπεριφοράς του κοινού των ΜΜΕ ή καταναλωτικών αγαθών, στην ιατρική, στην άμυνα, κ.ο.κ. Αντιστοίχως μπορεί να χρησιμοποιηθεί και ήδη χρησιμοποιείται στην παραγωγή ειδήσεων και εν γένει περιεχομένου των Μέσων. Η ΤΝ είναι μια τεχνολογία αυτοματισμού, η οποία επιτελεί δυο κυρίως λειτουργίες: α) Συλλέγει (αυτομάτως) περιεχόμενα που είναι αναρτημένα στις ελεύθερης πρόσβασης περιοχές του διαδικτύου με προκαθορισμένα από τον χρήστη κριτήρια – λέξεις κλειδιά, θέματα, ερωτήσεις κ.ο.κ. Αυτά μπορούν να αφορούν πρόσωπα, γεγονότα, προβλήματα, επιστημονικά ή άλλα θέματα κ.ο.κ, β) οργανώνει (αυτόματα) αυτές τις πληροφορίες του σε ενιαίο κείμενο με τα δοθέντα κριτήρια. Η ΤΝ συνιστά τεχνολογία αυτοματισμού δευτέρου βαθμού. Ο πρώτος βαθμός είναι η ψηφιακή παροχή πληροφοριών και υπηρεσιών όπως αγοραπωλησίες από απόσταση (π.χ. e-bay), ή ψηφιακές βιβλιοθήκες (π.χ. Google Scholar) κ.ο.κ. Ο δεύτερος βαθμός είναι η επιλογή-συλλογή στοιχείων από τις όλες διαθέσιμες ψηφιακά πληροφορίες, σύμφωνα με τα τεθέντα κριτήρια. Eτσι, η χρήση ΤΝ στα ΜΜΕ επιταχύνει την παραγωγή περιεχομένου, γεγονός που επιφέρει α) μείωση κόστους και β) υψηλότερο επίπεδο κεντρικού ελέγχου μειώνοντας αντιστάσεις ή αποκλίσεις που ενδεχομένως εμφανίζουν οι εργαζόμενοι σε αυτά.
Πλεονεκτήματα και προβλήματα
Στα πλεονεκτήματα της δημοσιογραφικής χρήσης της ΤΝ συμπεριλαμβάνεται η δυνατότητα να παραχθεί μεγάλος αριθμός ειδήσεων σε σύντομο χρονικό διάστημα. Επίσης μπορεί να γίνει ταχύτερος και πιο αποτελεσματικός έλεγχος αξιοπιστίας των ειδήσεων/πληροφοριών (fact checking). Επίσης είναι δυνατή η εξατομίκευση των ειδήσεων στα επιμέρους ακροατήρια και άτομα. Ταυτόχρονα όμως η χρήση της ΤΝ στη δημοσιογραφία εγείρει σειρά προβλημάτων.
Πρώτο, έλλειψη πληρότητας των πληροφοριών που αντιστοιχούν στο τεθέν κριτήριο. Η ΤΝ μπορεί να αξιοποιήσει μόνο όσες πληροφορίες είναι διαθέσιμες στον κυβερνοχώρο και ιδιαίτερα στα περιεχόμενα ανοικτής πρόσβασης. Ωστόσο, μέχρι τώρα μικρό μέρος των πληροφοριών που έχει παράξει η ανθρωπότητα στην ιστορική της διαδρομή έχει μεταφερθεί στο ψηφιακό σύμπαν. Βιβλία, χειρόγραφα, προϊόντα αναπαραστατικών τεχνών, κινηματογραφικά έργα, τηλεοπτικά και ραδιοφωνικά διατηρούνται ακόμα σε αναλογική μορφή.
Δεύτερο, δυτικοκεντρικές παραμορφώσεις. Το μεγαλύτερο μέρος του περιεχομένου στο διαδίκτυο είναι δυτικής προέλευσης και κατά κανόνα σε δυτικές γλώσσες (αγγλικά, ισπανικά, γαλλικά κ.ά.). Συνεπώς, κυριαρχείται σε μεγάλο βαθμό από τη δυτική θεματολογία και οπτική. Γεγονός που θέτει το ερώτημα μήπως βρισκόμαστε μπροστά σε έναν νέο, ψηφιακό πολιτιστικό ιμπεριαλισμό και συγκρούσεις στις οποίες μπορεί να οδηγήσει.
Τρίτο, έλλειψη αυθεντικότητας. Η ΤΝ παράγει περιεχόμενο από πληροφορίες που έχουν ήδη δημοσιευτεί σε διαδικτυακούς τόπους. Επομένως, η αναπαραγωγή τους από την ΤΝ συνιστά «αντιγραφή» πληροφοριών. Με τον τρόπο αυτό τα νέα (ειδήσεις) που παράγονται δεν είναι πλέον νέα αλλά αναπαραγωγή προϋπαρχουσών ειδήσεων. Αρα, πόσο μπορούν να θεωρηθούν ειδήσεις και όχι αντιγραφή ειδήσεων όπως συμβαίνει με τη νόμιμη ή παράνομη αναπαραγωγή πρωτότυπων ειδήσεων έως τώρα;
Τέταρτο, αδιαφάνεια των πηγών. Οταν οι δημοσιογράφοι χρησιμοποιούν ΤΝ για την άντληση πληροφοριών είναι δυνατό να παραμένει αθέατη η πηγή τους. Κάτι που είναι ιδιαίτερα σημαντικό για ειδήσεις που αφορούν κρίσεις, όπως οικονομικές, υγειονομικές, πολεμικές κ.ά. Η αξιοπιστία των πληροφοριών εξαρτάται από την αξιοπιστία των πηγών. Η συλλογή πληροφοριών από άγνωστες πηγές μπορεί να επηρεάσει την αξιοπιστία των πληροφοριών, ειδικότερα αν εμπλεκόμενοι σε σκάνδαλα και άλλες παράνομες πράξεις έχουν οργανώσει εκστρατεία παραπληροφόρησης γεμίζοντας το διαδίκτυο με πληροφορίες που συσκοτίζουν την υπόθεση.
Πέμπτο, αξιοπιστία των πληροφοριών. Συχνά, η ΤΝ δεν μπορεί να κάνει διάκριση μεταξύ σοβαρών και ελαφρών ειδήσεων όπως και μεταξύ αξιόπιστων πληροφοριών και παραποιημένων ή ψευδών ειδήσεων, ιδιαίτερα όταν βρίσκεται σε εξέλιξη ευρεία εκστρατεία προπαγάνδας και παραπληροφόρησης.
Εκτο, ημερήσια διάταξη και πλαισίωση, ήτοι ανάδειξη των σημαντικών θεμάτων και της σημασίας τους. Οταν οι δημοσιογράφοι ανασύρουν πληροφορίες μέσω ΤΝ από το διαδίκτυο, εξασθενίζει αυτή η θεμελιώδης λειτουργία των ΜΜΕ, καθώς αυτές οι πληροφορίες προέρχονται από πηγές που έχουν διαμορφώσει μια δική τους θεματολογία και πλαισίωση, ακολουθώντας τους δικούς τους σκοπούς. Ετσι, αυτή η λειτουργία των ΜΜΕ περιέρχεται λιγότερο ή περισσότερο στην αρμοδιότητα άλλων φορέων που επιχειρούν στο διαδίκτυο. Αυτό μπορεί να αποδεχτεί σημαντικό σε περιόδους κρίσεων (π.χ. πόλεμο, οικονομική ή υγειονομική κρίση).
Εβδομο, απουσία κριτικής προσέγγισης. Δεν είναι κάτι νέο, όμως με τη χρήση ΤΝ στη δημοσιογραφία εμφανίζονται τρία νέα προβλήματα: α) σημαντική δυσκολία αμφίπλευρης πληροφόρησης, β) αδυναμία διάκρισης των γεγονότων από την άποψη/σχόλιο και γ) δυσκολία του κοινού στην εξαγωγή συμπερασμάτων όταν δέχεται αντιφατικά δεδομένα που του παρέχει περιεχόμενο παραχθέν με ΤΝ.
Ογδοο, αυξημένη παρουσία παραποιημένων και ψευδών ειδήσεων. Οι παράγοντες που συμβάλλουν σε αυτό είναι: α) η αδιαφάνεια των πηγών, β) η αδυναμία διάκρισης των γεγονότων από τις απόψεις, γ) οι προκαταλήψεις των προγραμματιστών της ΤΝ, δ) οι προκαταλήψεις του κοινού που επίσης αναζητά πληροφορίες συμβατές με τις απόψεις του.
Πιθανές Αρνητικές Επιπτώσεις στη Δημοσιογραφία
Εκ των ανωτέρω είναι πιθανές περαιτέρω αρνητικές επιπτώσεις στη δημοσιογραφία και τη δημοκρατία. Καταρχήν, έτι μεγαλύτερη εμπορευματοποίηση των ειδήσεων. Περαιτέρω, αύξηση της δυσπιστίας του κοινού προς τα ΜΜΕ όπως καταγράφουν δημοσκοπήσεις και σχετικές έρευνες. Επιπλέον, αύξηση της αντιφατικής και ρευστής εκλογικής συμπεριφοράς, όπως και της ακροδεξιάς. Ακόμα, απώλεια θέσεων εργασίας των δημοσιογράφων και εντάσεις μεταξύ δημοσιογράφων και εργοδοτών τους.
*Ο Γιώργος Πλειός είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του ΕΚΠΑ
