Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) βρίσκεται αντιμέτωπος με μία από τις σοβαρότερες οικονομικές κρίσεις της ιστορίας του. Ο Γενικός Γραμματέας του οργανισμού, Αντόνιο Γκουτέρες, προειδοποιεί τα κράτη-μέλη ότι, χωρίς άμεση καταβολή των οφειλόμενων συνδρομών, ο οργανισμός κινδυνεύει να ξεμείνει από μετρητά μέσα στο καλοκαίρι.

Η είδηση έχει ήδη κάνει τον γύρο του κόσμου. Όμως πίσω από τους δραματικούς τίτλους ανακύπτει το ερώτημα: πώς είναι δυνατόν ένας διεθνής οργανισμός που ιδρύθηκε για να διασφαλίζει την ειρήνη και τη συνεργασία μεταξύ κρατών, να φτάνει στο σημείο να κινδυνεύει με λειτουργική παράλυση; Και, κυρίως, πόσο πραγματικός είναι ο κίνδυνος;

Το διακύβευμα

Σύμφωνα με ρεπορτάζ των New York Times, ο Γκουτέρες απέστειλε επιστολή στα κράτη-μέλη προειδοποιώντας για «επικείμενη οικονομική κατάρρευση», αν δεν καταβληθούν άμεσα οι συνδρομές που οφείλονται στον οργανισμό.

Ανώτεροι αξιωματούχοι του ΟΗΕ εκτιμούν ότι, αν δεν βρεθούν χρήματα έως τον Ιούλιο, ο οργανισμός θα αναγκαστεί να περιορίσει δραστικά τις λειτουργίες του. Σε ένα ακραίο σενάριο, θα μπορούσε να φτάσει ακόμη και στο προσωρινό κλείσιμο της έδρας του στη Νέα Υόρκη μέχρι τον Αύγουστο.

Αυτό θα επηρέαζε άμεσα τις συνεδριάσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας, το 15μελές όργανο, υπεύθυνο για τη διατήρηση της διεθνούς ειρήνης και σταθερότητας, που συγκαλεί τις συνεδριάσεις του στην έδρα του ΟΗΕ, την ετήσια Γενική Συνέλευση ηγετών τον Σεπτέμβριο και κυρίως το Γραφείο Συντονισμού Ανθρωπιστικών Υποθέσεων, που οργανώνει την παγκόσμια ανταπόκριση σε πολέμους, λιμούς και φυσικές καταστροφές.

Οι επιπτώσεις

Ανθρωπιστικές υπηρεσίες όπως η UNICEF, (Υπηρεσία του ΟΗΕ για την Προστασία των Παιδιών) ή η Ύπατη Αρμοστεία για τους Πρόσφυγες, έχουν ξεχωριστούς προϋπολογισμούς και δεν θα σταματούσαν άμεσα, όμως ο κεντρικός συντονισμός τους θα επηρεαζόταν σοβαρά.

Πώς χρηματοδοτείται ο ΟΗΕ

Στις 30 Δεκεμβρίου, η Γενική Συνέλευση ενέκρινε τον προϋπολογισμό των Ηνωμένων Εθνών για το 2026, ο οποίος καλύπτει τους τρεις βασικούς πυλώνες εργασίας του οργανισμού: ειρήνη και ασφάλεια, βιώσιμη ανάπτυξη και ανθρώπινα δικαιώματα.

Προϋπολογισμός 3,45 δισεκατομμύρια

Ο τακτικός προϋπολογισμός του ΟΗΕ για το 2026 ανέρχεται σε 3,45 δισεκατομμύρια δολάρια και καλύπτει τη λειτουργία της έδρας, τους μισθούς προσωπικού, διπλωματικές αποστολές και δράσεις για την ανάπτυξη και τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Οι ετήσιες εισφορές είναι υποχρεωτικές και υπολογίζονται βάσει του ΑΕΠ κάθε χώρας. Ένα κράτος-μέλος θα μπορούσε να στερηθεί το δικαίωμα ψήφου του στα Ηνωμένα Έθνη σε περίπτωση μη καταβολής της εισφοράς.

Ρεκόρ απλήρωτων εισφορών

Οι ΗΠΑ, ως η μεγαλύτερη οικονομία, καλούνται να καλύπτουν περίπου το 22% του τακτικού προϋπολογισμού, ενώ ακολουθεί η Κίνα με περίπου 20%. Το πρόβλημα είναι ότι, σύμφωνα με στοιχεία του Reuters, οι απλήρωτες εισφορές στον τακτικό προϋπολογισμό έχουν φτάσει σε επίπεδα-ρεκόρ, με τις ΗΠΑ να αντιπροσωπεύουν τη συντριπτική πλειονότητα των οφειλών (περίπου το 95% – σχεδόν 2,2 δισεκατομμύρια δολάρια)

ΗΠΑ, Βενεζουέλα και Μεξικό

Βάσει των δεδομένων του Reuters, η Βενεζουέλα, έχει το δεύτερο μεγαλύτερο ποσό απλήρωτων εισφορών (38 εκατομμύρια δολάρια για το 2025) και έχει απολέσει το δικαίωμα ψήφου της, ενώ τρίτος μεγαλύτερος οφειλέτης είναι το Μεξικό (20 εκατομμύρια δολάρια για το 2025), το οποίο, ωστόσο αναμένεται να πραγματοποιήσει, εκπρόθεσμα, πληρωμή.

Η κρίση δεν οφείλεται μόνο σε καθυστερήσεις πληρωμών. Υπάρχει και ένας παλαιός δημοσιονομικός κανόνας, που ισχύει από την ίδρυση του ΟΗΕ το 1945 και ο οποίος προβλέπει ότι αν ο οργανισμός δεν δαπανήσει πλήρως τον προϋπολογισμό του, είναι υποχρεωμένος να επιστρέψει το πλεόνασμα στα κράτη-μέλη, — ακόμη και αν κάποια κράτη δεν έχουν καταβάλει τις εισφορές τους.

«Κούρσα προς πτώχευση»

Ο Γκουτέρες χαρακτήρισε τον κανόνα αυτόν «κούρσα προς την πτώχευση», ζητώντας την αναθεώρησή του, καθώς αφήνει τον οργανισμό εκτεθειμένο σε μόνιμο κίνδυνο ρευστότητας.

Πόσο πιθανή είναι η κατάρρευση;

Αναλυτές που παρακολουθούν τον οργανισμό, επισημαίνουν ότι ο ΟΗΕ έχει αντιμετωπίσει κρίσεις ρευστότητας και στο παρελθόν, συνήθως βρίσκοντας προσωρινές λύσεις μέσω καθυστερημένων πληρωμών ή πολιτικών συμβιβασμών. Όμως επισημαίνουν ότι η τρέχουσα συγκυρία είναι πιο σύνθετη: οι ανθρωπιστικές ανάγκες παγκοσμίως αυξάνονται, οι δωρητές μειώνουν τη χρηματοδότηση και η πολυμερής συνεργασία δοκιμάζεται από γεωπολιτικές εντάσεις.

Όπως σημειώνουν αξιωματούχοι του ΟΗΕ μιλώντας στους NYT, σε αντίθεση με τα κράτη, ο οργανισμός δεν μπορεί να δανειστεί ή να τυπώσει χρήμα. Αν οι εισφορές δεν καταβληθούν, οι δραστηριότητές του απλώς σταματούν.

Ο παράγοντας Τραμπ

Η κρίση συμπίπτει με μια περίοδο έντασης στις σχέσεις της Ουάσιγκτον με πολυμερείς οργανισμούς. Η αμερικανική κυβέρνηση Τραμπ έχει αποχωρήσει ή μειώσει τη συμμετοχή των ΗΠΑ σε πολλούς διεθνείς οργανισμούς, (στα μέσα Ιανουαρίου ανακοίνωσε ότι αποχωρεί απο 66 επιπλέον διεθνείς οργανισμούς) ενώ έχει περιορίσει τη χρηματοδότηση ορισμένων υπηρεσιών του ΟΗΕ και έχει ζητήσει περικοπές δαπανών. Παράλληλα, μόλις πριν από λίγες εβδομάδες, ο αμερικανός πρόεδρος παρουσίασε στο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός, το «Συμβούλιο της Ειρήνης», το οποίο ορισμένοι χαρακτήρισαν ως έναν «μικρό ΟΗΕ», ενώ και ο ίδιος είχε δηλώσει ότι το Συμβούλιό του θα μπορούσε να αντικαταστήσει τον ΟΗΕ,