Το 1996, πριν από 30 χρόνια, όταν η Madonna κλήθηκε να εισαγάγει τον David Bowie στο Rock and Roll Hall of Fame, μοιράστηκε με το κοινό μια ιστορία που ίσως φανεί γνώριμη σε πολλούς:
«Προτού δω τον Bowie να τραγουδάει ζωντανά ήμουν απλώς μια συνηθισμένη, δυσλειτουργική, κάπως επαναστατημένη έφηβη κοπέλα από τις μεσοδυτικές Πολιτείες. Η συναυλία του ήταν η πρώτη ροκ τέτοια εμπειρία μου και αποτέλεσε τεράστιο γεγονός στη ζωή μου. Σχεδίαζα για μήνες το πώς θα πήγαινα. Ήμουν 15 ετών, ήταν στο τέλος της σχολικής χρονιάς και όσο κι αν παρακάλεσα τον πατέρα μου να με αφήσει να πάω εκείνος το απαγόρευσε λέγοντας ότι θα βρίσκονται απαίσιοι άνθρωποι εκεί κάτι που με έκανε ακόμη πιο αποφασισμένη να τα καταφέρω.
»Το βράδυ του λάιβ η καλύτερη μου φίλη έμεινε σπίτι μου και όταν θεωρήσαμε ότι οι υπόλοιποι έπεσαν για ύπνο βγήκαμε από το παράθυρο, ένα κατόρθωμα αρκετά σημαντικό, καθώς φορούσα τις πιο ψηλές μου πλατφόρμες και μια μακριά μαύρη μεταξωτή κάπα. Κάναμε ωτοστόπ μέχρι το Ντιτρόιτ, και δεν ξέρω ποιος ήταν πιο τρομακτικός – οι οδηγοί που μας πήραν ή εμείς με τα ρούχα που φορούσαμε. Βρήκαμε τις θέσεις μας στο Kobal Hall και το σόου άρχισε.
»Νομίζω ότι επί δύο ώρες δεν πήρα ανάσα. Ηταν η πιο καταπληκτική συναυλία που είχα δει ποτέ όχι μόνο επειδή η μουσική ήταν τόσο σπουδαία αλλά και για τη θεατρικότητά της. Αυτή η πανέμορφη, ανδρόγυνη φιγούρα, η τόσο αντισυμβατική ερέθισε τόσο έντονα τη σκέψη μου που γύρισα σπίτι μεταμορφωμένη. Ο πατέρας μου φυσικά τα κατάλαβε όλα και με τιμώρησε σκληρά αλλά όσον κι αν υπέφερα εκείνο το καλοκαίρι κλεισμένη στο σπίτι δεν μετάνιωσα ούτε δευτερόλεπτο».
Όταν η μεγαλύτερη ποπ σταρ των τελευταίων δεκαετιών εξηγεί πόσο καθοριστική υπήρξε για εκείνη η επιρροή του Bowie καταλαβαίνουμε ότι ο Thin White Duke δεν ήταν απλώς ένας μουσικός αλλά μια μαγνητική προσωπικότητα που επανακαθόρισε τα όρια της φήμης και της καλλιτεχνικής έκφρασης.
Οι πολλαπλές ταυτότητες
Γεννημένος ως David Robert Jones στο Brixton του Λονδίνου το 1947, από οικογένεια εργατικής τάξης – η μητέρα του ήταν σερβιτόρα και ο πατέρας του εργαζόταν σε παιδική φιλανθρωπική οργάνωση – ο Bowie άρχισε την καριέρα του ως μίμος και καλλιτέχνης καμπαρέ στα τέλη της δεκαετίας του ’60. Από τα 70s μέχρι τον θάνατό του τον Ιανουάριο του 2016, η πολυποίκιλη επίδραση του στον κόσμο ξεπέρασε κατα πολύ τα όρια της μουσικής.
Η μεγαλύτερη καινοτομία του ήταν η ικανότητά του να δημιουργεί και να ενσαρκώνει στην εντέλεια νέες περσόνες, να τις εγκαταλείπει στο απόγειο της επιτυχίας τους και να αναδύεται ξανά ως κάτι εντελώς διαφορετικό.
Ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1970, η επιτυχία του συνοδευόταν από κάτι ριζοσπαστικό: ένα πρωτοποριακό ανδρόγυνο στοιχείο και μια ρευστή σεξουαλικότητα. Φαινόταν τόσο παράξενος και προκλητικός στο πλαίσιο εκείνης της εποχής. Η εμφάνισή του στο Top of the Pops με το «Starman» τον Ιούλιο του 1972, δεν φαίνεται αφύσικη σήμερα, αλλά για τα δεδομένα του τότε ήταν σκανδαλώδης.
Όπως έχει πει ο τραγουδιστής Marc Almond, την επόμενη μέρα στο σχολείο όλοι συζητούσαν για αυτό. Ο Bowie έμοιαζε ομοφυλόφιλος και αν σου άρεσε, τότε ήσουν κι εσύ γκέι. Ο Ian McCulloch των Echo and the Bunnymen έχει δηλώσει ότι το στυλ του Bowie τον βοήθησε να σφυρηλατήσει μια ταυτότητα έξω από τα καθιερωμένα. Ο Morrissey θα θυμόταν: «Το Μάντσεστερ τότε ήταν γεμάτο από bootboys και skinheads. Οι επιλογές του Bowie έδειχναν τον δρόμο προς την απόλυτη γενναιότητα να είσαι κάτι διαφορετικό».
O Ziggy Stardust ανακοίνωσε δημόσια ότι ήταν αμφιφυλοφιλος στα μέσα της δεκαετίας του 1970, σε μια περίοδο που μια τέτοια δήλωση δύσκολα γινόταν ευρέως ανεκτή. Έδειξε στον κόσμο ότι ο σεξουαλικός προσανατολισμός μπορούσε να είναι ένα σχήμα πολύ πιο ευέλικτο σε σχέση με ό,τι πιστευόταν τότε.
Ένα style icon
Ο Bowie αντιμετώπιζε τη μόδα όχι ως κάτι συμπληρωματικό αλλά ως κεντρικό στοιχείο της ταυτότητάς του. Ειχε εξόχως παραγωγικές συνεργασίες με πρωτοποριακούς σχεδιαστές όπως ο Kansai Yamamoto, φορώντας κομμάτια που ήταν τόσο σημαντικά για το έργο του όσο και η ίδια η μουσική του. Η περίφημη πλεκτή ολόσωμη φόρμα του Ziggy Stardust θεωρείται εμβληματική.
ASSOCIATED PRESS
Ο Jean Paul Gaultier, ένας από τους πιο διάσημους σχεδιαστές μόδας, έχει πει ότι ο Bowie τον επηρέασε βαθιά. «Ζούσα στο Παρίσι όταν πρωτοήρθα σε επαφή με τη μουσική του και η επιρροή ήταν άμεση και μόνιμη. Εδωσε σε πολλούς το θάρρος να μην κρύβονται, να έχουν αυτοπεποίθηση». Από τον Hedi Slimane – που ισχυρίστηκε το 2010 ότι «γεννήθηκα κυριολεκτικά με ένα άλμπουμ του David Bowie στο χέρι» – και τον «δικό μας» Γιώργο Ελευθεριάδη μέχρι τον πρόωρα χαμένο Alexander McQueen, αμέτρητοι designers έχουν κάνει αναφορές στην αισθητική του Bowie.
Ο αγαπημένος μουσικός των μουσικών
Η μουσική επιρροή του Bowie είναι τεράστια και εκτείνεται σε πολλαπλά είδη. Είχε θαυμαστές στο ροκ, στο πανκ, στο χιπ-χοπ και στην ποπ, ενώ ακόμη και ο Philip Glass έχει πει ότι υπέκυψε στη γοητεία του. Ο Brandon Flowers των Killers αποδίδει τη μουσική του καριέρα σε εκείνον: “Θυμάμαι ακόμα πότε άκουσα το “Changes” για πρώτη φορά. Το “Hunky Dory” είναι ο πιο σημαντικός δίσκος για μένα».
Ο Bono των U2 έχει δηλώσει ότι εμπνεύστηκε από τις ερμηνείες του: «Δεν υπερβάλλω όταν λέω πως ό,τι σήμαινε ο Elvis για την Αμερική, ο Bowie το σήμαινε για το Ηνωμένο Βασίλειο και την Ιρλανδία». Οι U2 άλλωστε ακολούθησαν το παράδειγμα του όταν βρέθηκαν σε αδιέξοδο και αντέγραψαν τη συνταγή της «Τριλογίας του Βερολίνου» ηχογραφώντας το άλμπουμ τους «Achtung Baby», στο ίδιο στούντιο, το Hansa στη γερμανική πρωτεύουσα, με τον ίδιο συνεργάτη, τον Brian Eno. Αναβίωσε την καριέρα τους μετά το πομπώδες, αποτυχημένο «Rattle and Hum».
Αυτό με «το πορτοκαλί εξώφυλλο»: η τριλογία του Βερολίνου
Αυτά τα τρία άλμπουμ του Bowie, το «Low», το «Heroes» και το «Lodger» θεωρούνται ευρέως τα πιο επιδραστικά του. Τα ηλεκτρονικά soundscapes και οι δυστοπικοί στίχοι της οδήγησαν απευθείας στο «Unknown Pleasures» των Joy Division, ενώ οι Radiohead έχουν παραδεχτεί ότι επηρεάστηκαν από αυτά.
Ο Robert Smith των The Cure αποκάλεσε το «Low» «τον σπουδαιότερο δίσκο που έχει γίνει ποτέ», λέγοντας ότι «όλη η αντίληψή μου για το τι θα πει ήχος άλλαξε» την πρώτη φορά που τον άκουσε. Ο Johnny Marr έχει σημειώσει: «Ο Bowie είναι εύκολα ο πιο επιδραστικός και σημαντικός καλλιτέχνης που βγήκε από το Ηνωμένο Βασίλειο. Υπάρχουν μουσικοί που επηρεάζονται από αυτόν και δεν το συνειδητοποιούν καν».
Καλλιτέχνες τόσο διαφορετικοί όσο οι Suede, οι Culture Club, οι Nine Inch Nails, η Janelle Monáe, ο Jay Z και οι Arctic Monkeys έχουν όλοι αναφέρει τον Bowie ως επιρροή. Ο Moby έχει πει σε συνέντευξη του: «Μεγάλωσα με τη μουσική του, όπως όλοι, και ιδιαίτερα με τα άλμπουμ “Low” και “Heroes”, που τα θεωρώ δύο από τα καλύτερα στην ιστορία του ροκ».
Η Natalie Merchant (πρώην τραγουδίστρια των 10.000 Maniacs), λέει για τον «Λεπτό Λευκό Δούκα»: «Το τέλμα στο οποίο βρισκόταν το ροκ στις αρχές της δεκαετίας του ’70 το καταλαβαίνει κανείς μόνο από την αίσθηση που έκανε ο David Bowie τότε. Ξαφνικά είδαμε φως στην άκρη του τούνελ. Διαπιστώσαμε ότι το ροκ δεν ήταν μονοδιάστατο ως τέχνη, μπορούσε να υπάρξει και ως ένα ανεπανάληπτο σόου. Η μουσική έλαμψε ξανά, όπως είχε συμβεί με τον Presley ή τους Beatles τα προηγούμενα χρόνια. Ο Bowie ήταν αυτός που μας έδειξε με την αμφισεξουαλική εικόνα τού Ziggy πώς να σεβόμαστε το διαφορετικό».
Οι σημαντικότεροι εκπρόσωποι του grunge, οι θρυλικοί Nirvana, τον θαύμαζαν απεριόριστα και είχαν διασκευάσει το «The Man Who Sold The World».
Όχι μόνο σταρ, αλλά μέντορας
Η επίδραση όμως του Bowie δεν περιορίστηκε μόνο στο ότι το έργο του αποτελούσε πηγή έμπνευσης για τους μεταγενέστερους καλλιτέχνες αλλά και με την ανάγκη του να αφουγκραστεί τη νεότερη γενιά και να κάνει κάποια ονόματα που του άρεσαν πιο γνωστά στο ευρύτερο κοινό.
Ηταν εκείνος που υποστήριζε πως οι Pixies μαζί με τους Sonic Youth ήταν τα σημαντικότερα συγκροτήματα της δεκαετίας του ’80 και αυτός που πήρε συνέντευξη από τα πνευματικά τέκνα του, τους Suede, για την εφημερίδα «ΝΜΕ» στην αρχή ακόμη της καριέρας τους. Η εύνοια του ανέδειξε τους Placebo και τους Arcade Fire, ενώ το 2006 συμμετείχε μεταξύ άλλων στο άκρως ενδιαφέρον δεύτερο άλμπουμ των TV On The Radio.
Η Lady Gaga τραγούδησε ένα ποτ πουρί των επιτυχιών του Bowie στα 58α Grammy, λίγες μόλις μέρες μετά τον θάνατό του. | Matt Sayles/Invision/AP
Ίσως ο πιο προφανής σύγχρονος απόγονος του μουσικού είναι η Lady Gaga. Τον αποκαλεί «εξωγήινο πρίγκιπά» της, λέγοντας: «Κάθε πρωί ξυπνάω και σκέφτομαι, “Τι θα έκανε ο Bowie;”. Αυτό που έχω κοινό μαζί του είναι ο τρόπος με τον οποίο εντάσσω το θεατρικό θέαμα σε όλες τις παραστάσεις μου. Η μόδα και οι εικόνες και αυτό που προσπαθώ να πω ως καλλιτέχνης πηγαίνει πολύ πιο πέρα από τη μουσική… η πρόθεσή μου δεν είναι να ακούγομαι ακριβώς σαν τον Bowie. Θέλω να αντλώ αναφορές από όλους αυτούς τους διαφορετικούς ανθρώπους και να δημιουργώ κάτι φρέσκο και νέο και φουτουριστικό και ποπ και διαφορετικό».
Μια καλλιτεχνική ιδιοφυΐα
Ακόμη και ο θάνατός του ήταν μια καλλιτεχνική πράξη. Ο Bowie έκρυβε την ασθένειά του από το κοινό και επικεντρώθηκε σε δύο έργα. Πρώτον ήταν η παραγωγή off-Broadway «Lazarus», μια συνέχεια του «The Man Who Fell to Earth». Ο ίδιος παρακολούθησε την πρεμιέρα της παράστασης τον Δεκέμβριο – το καστ δεν είχε ιδέα ότι ήταν άρρωστος. Στη συνέχεια, στις 8 Ιανουαρίου του 2016, ανήμερα των 69ων γενεθλίων του, κυκλοφόρησε το 25ο στούντιο άλμπουμ του, «Blackstar».
Δύο μέρες αργότερα, πέθανε. Όπως ανακοίνωσε η σελίδα του στο Facebook, «απεβίωσε ήσυχα περιτριγυρισμένος από την οικογένειά του μετά από έναν γενναίο αγώνα 18 μηνών με τον καρκίνο». Ο παραγωγός του Tony Visconti το περιέγραψε ως το «δώρο αποχαιρετισμού» του τεράστιου σταρ – μια τελευταία πράξη καλλιτεχνικής έκφρασης.
Ο David Bowie μας δίδαξε ότι η ταυτότητα δεν κάτι σταθερό, ότι η τόλμη και η ρηξικέλευθη διάθεση είναι απαραίτητα συστατικά της μεγάλης τέχνης, και ότι το να επανεφευρίσκει κανείς τον εαυτό του δεν είναι απλώς σημαντικό αλλά απαραίτητο.
EPA/WILL OLIVER
Όπως είπε η Tilda Swinton στα εγκαίνια της έκθεσης που ήταν αφιερωμένη σε εκείνο στο V&A Museum, «πολλοί βρήκαν στο πρόσωπο του έναν μακρινό συγγενή, κάποιον που τους έδωσε το κουράγιο να εξερευνήσουν τα όρια της ύπαρξης τους. Η κληρονομιά του δεν αποτελείται απλώς από τα τραγούδια του ή τους χαρακτήρες που δημιούργησε – αλλά βασίζεται κυρίως στην ιδέα ότι η δημιουργία και η ζωή μπορούν να είναι ένα, ότι η αλλαγή είναι όμορφη, και ότι το να τολμάς να είσαι διαφορετικός είναι το πιο ανθρώπινο πράγμα που μπορείς να κάνεις».
