Οι «μάστιγες του Θεού»
Τον όρο «Μαύρος Θάνατος» επανέφερε στη μνήμη η δήλωση της αρμόδιας για την πολιτική κατά του AIDS του Λευκού Οίκου, το 2000, όταν είπε ότι «ο τελικός αριθμός των θυμάτων του AIDS θα ξεπεράσει εκείνον του Μαύρου Θανάτου κατά τον Μεσαίωνα». Σε τι αναφερόταν; Στην – κατά τα σχολικά μας βιβλία – επιδημία βουβωνικής πανώλης που σκότωσε τα δύο τρίτα του πληθυσμού σε Ευρώπη και Ασία. Επρόκειτο όμως πράγματι για βουβωνική πανώλη ή για ιό τύπου Εμπολα, όπως ισχυρίζονται κάποιοι ερευνητές; Και εκείνη, πάλι, η μελέτη που διατείνεται ότι ο Μαύρος Θάνατος προίκισε με αντισώματα κατά του AIDS όσους επέζησαν, πόσο αληθεύει; Μυστήρια πράγματα συμβαίνουν με τις θανατηφόρες επιδημίες, ενόσω η εξαθλίωση σαρώνει τον Τρίτο Κόσμο και οι οικονομικοί μετανάστες πληθαίνουν στον πλανήτη.
Από τον Μαύρο Θάνατο στο AIDS
Πανώλη, μάστιγα, λοιμός… λέξεις σχεδόν συνώνυμες με αυτό που οι νεότεροι Ελληνες ονομάζουμε επιδημία και αντίστοιχες με τις negha, makkah, maggephah, plege, plag και plague που χρησιμοποίησαν οι Μεσανατολίτες και οι Ευρωπαίοι. Εμφανίζονται τουλάχιστον 120 φορές στα κείμενα της Βίβλου και περιγράφουν αιφνίδιες μαζικές ασθένειες που αποδόθηκαν – ως πολύ πρόσφατα – στη θεϊκή οργή. H συγκεκριμένη «μάστιγα του Θεού», που αντιστοιχεί στην ασθένεια πανώλη, προκαλείται από το βακτήριο Yersinia Pestis που μεταφέρουν ψύλλοι, συνήθως φωλιασμένοι σε αρουραίους. Εκδηλώνεται με τρεις τύπους, αυτόν της βουβωνικής πανώλης (με μαύρους όζους σε όλο το σώμα), αυτόν της πνευμονικής και αυτόν της σηψαιμικής. Παρουσιάστηκε ανά την Ιστορία τόσο συχνά στην περιοχή της Παλαιστίνης μεταξύ Γάζας και Βουβάστιδος, ώστε να θεωρείται εκεί ενδημική – όπως αργότερα διαπιστώθηκε, ενδημεί και σε περιοχές της Αφρικής, της Ινδίας και της Κίνας.
H πρώτη «εξαγωγή» αυτής της επιδημίας σε γειτονική χώρα θεωρείται ότι ήταν η «10η πληγή του Φαραώ», όταν χάθηκαν, σύμφωνα με τη Βίβλο, όλα τα πρωτότοκα της Αιγύπτου. H επομένη πιστεύεται ότι ήταν η «πανώλη του Ιουστινιανού», μεταξύ 542 και 545 μ.X. Ονομάστηκε έτσι επειδή εμφανίστηκε επί βασιλείας του, πέντε χρόνια μετά το κτίσιμο της Αγίας Σοφίας. Κατά τις εκτιμήσεις των ιστορικών, εξαπλώθηκε από την Ασία σε Αφρική και Ευρώπη, θερίζοντας 100 εκατομμύρια ζωές(!), αφανίζοντας τους δούλους από την Ευρώπη και συντελώντας στην οριστική κατάρρευση των δυτικών επαρχιών της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
H δεύτερη επίσκεψη της τρομερής επιδημίας στην Ευρώπη ήταν αυτή που καταγράφηκε ως «Μαύρος Θάνατος», από τα μαύρα σημάδια που εμφανίζονταν στο σώμα. Γνωρίζουμε τώρα ότι ξεκίνησε από τη BA Κίνα το 1334, σκοτώνοντας το 90% του εκεί πληθυσμού. Ηταν τα χρόνια που κατέρρεε η αυτοκρατορία των Μογγόλων και η ανερχόμενη δυναστεία των Μινγκ τούς απωθούσε εκτός συνόρων.
Τότε περίπου, τον Οκτώβριο του 1347, σε ένα λιμάνι της Κριμαίας, ένα γενοβέζικο καράβι έκανε πανιά για το ταξίδι της επιστροφής. Ο καπετάνιος δεν σκόπευε να ξαναπατήσει σ’ αυτή την ευξείνια άκρη του «δρόμου του μεταξιού», καθώς οι καιροί είχαν γίνει ιδιαίτερα επικίνδυνοι. Ολη την προηγούμενη χρονιά οι Τάταροι του Κιπτσάκ Χαν είχαν πολιορκήσει ασφυκτικά τη μικρή αποικία της Κάφφα, ώσπου οι πολιορκητές άρχισαν να πεθαίνουν ανεξήγητα. Τελικά έλυσαν την πολιορκία, αλλά προτού φύγουν τους πέταξαν με καταπέλτες ένα δώρο: τα άψυχα κουφάρια των νεκρών Τατάρων. Εκείνο που δεν γνώριζε τώρα ο καπετάνιος ήταν ότι μέλη του πληρώματός του είχαν προσβληθεί από την ολέθρια ασθένειά τους. Εκανε τη συνηθισμένη στάση στον Γαλατά και έφυγε για τη Σικελία, ανυποψίαστος για το ότι άφησε στην Κωνσταντινούπολη τον σπόρο της καταστροφής. Φθάνοντας όμως στο λιμάνι της Μεσσήνης πολλά από τα μέλη του πληρώματος ήταν πλέον ετοιμοθάνατα. Μέσα σε λίγες ημέρες η αρρώστια είχε εξαπλωθεί στην πόλη και στα περίχωρα. Οι κάτοικοι πέταξαν μακριά τα πτώματα των ναυτικών, αλλά ήταν πια αργά. H επιδημία εξαπλώθηκε παντού τόσο γοργά που ο Βοκκάκιος έγραψε για τα θύματα: «Ετρωγαν γεύμα με τους φίλους τους και δείπνο με τους προγόνους τους στον παράδεισο». H Φλωρεντία και η Μασσαλία έχασαν πάνω από τον μισό πληθυσμό τους. H Βενετία, για να γλιτώσει, θέσπισε την τριανταήμερη απομόνωση των καραβιών προτού ξεμπαρκάρουν (trentina) και, όταν αργότερα διαπίστωσαν ότι ο κύκλος της ασθένειας ήταν τριάντα επτά ημέρες, τη σαρανταήμερη (quarantina – καραντίνα). Ως το επόμενο καλοκαίρι η επιδημία είχε φθάσει στον Βορρά, ως και την Αγγλία. Συνέχισε να θερίζει για χρόνια, πέφτοντας σε λήθαργο τους χειμώνες και επανερχόμενη κάθε άνοιξη. Μέσα σε πέντε χρόνια σκότωσε 25 εκατομμύρια Ευρωπαίους και έφθασε ως τη Γροιλανδία. Και δεν έπαψε να επανέρχεται ως τα τέλη του 16ου αιώνα, οπότε χτύπησε το Λονδίνο μεταξύ 1664 και 1666, σκοτώνοντας 75.000 από τις 460.000 κατοίκους του. Επειτα… έσβησε οριστικά. Κάποιοι εκτιμούν ότι συνολικά, σε παγκόσμια κλίμακα, εκείνη η επιδημία πήρε 200 εκατομμύρια ψυχές!
Οπως και με την προηγούμενη εμφάνισή της – την πανώλη του Ιουστινιανού – η επιδημία του 14ου αιώνα είχε δραματικές κοινωνικές επιπτώσεις. Τα εργατικά χέρια έγιναν λιγοστά και οι επιζήσαντες απαίτησαν καλύτερες αμοιβές. Οι τοπικοί αφέντες αρνήθηκαν και σημειώθηκαν αγροτικές και εργατικές εξεγέρσεις στα τέλη του αιώνα, στην Ιταλία, στη Γαλλία, στο Βέλγιο και στην Αγγλία, που κλόνισαν αμετάκλητα τα θεμέλια της φεουδαρχίας. Εν τω μεταξύ όσοι κάτοικοι μπορούσαν εγκατέλειψαν τις πόλεις αναζητώντας αμόλυντο αέρα στις εξοχές, ενώ οι εναπομείναντες έφθασαν στα γνωστά δύο άκρα, του αμοραλισμού και της θρησκοληψίας. Ετσι έβλεπε κανείς είτε ανθρώπους που μεθοκοπούσαν, χόρευαν (τον λεγόμενο Μακάβριο Χορό), έκλεβαν και βίαζαν ολημερίς, είτε ομάδες μολυσμένων που τριγυρνούσαν από πόλη σε πόλη κάνοντας λιτανείες. Αυτοί οι δεύτεροι (οι λεγόμενοι Flagellants – Φραγγελιανοί) αυτομαστιγώνονταν δημοσίως δύο φορές την ημέρα, καθώς πίστευαν ότι ο Μαύρος Θάνατος ήταν η Μάστιγα του Θεού που προανήγγελλε τη Δευτέρα Παρουσία και είχε έλθει στην Ευρώπη με τα απομεινάρια των σταυροφοριών. Ζητούσαν σαν εξιλέωση τη μετάνοια και… την τιμωρία των Εβραίων. Ο απελπισμένος όχλος τούς θεωρούσε μάρτυρες και εκτελούσε τα κελεύσματά τους τυφλά. Ετσι ο αντισημιτισμός ρίζωσε και το γενικό πογκρόμ ξεκίνησε. Ακόμη και στην ήσυχη Ελβετία καταγράφηκε ότι όλος ο εβραϊκός πληθυσμός της Βασιλείας τέθηκε στην πυρά! Το μόνο θετικό από αυτή την τραγική περίοδο ήταν ότι οι άνθρωποι έπαψαν να πιστεύουν στα μαντζούνια των κομπογιαννιτών και άρχισαν να ψάχνουν ξανά τα όσα πρέσβευαν αιώνες πριν ο Ασκληπιός και ο Ιπποκράτης. Οχι ότι βρήκαν εκεί την απάντηση στην επιδημία, αλλά τουλάχιστον έμαθαν τη σημασία της υγιεινής και ετοιμάστηκαν ψυχικά για την Αναγέννηση που ακολούθησε.
Ηταν βουβωνική πανώλη;
Την πεποίθηση ότι ο Μαύρος Θάνατος ήταν βουβωνική πανώλη την οφείλουμε όχι τόσο σε σαφή ιατρικά δεδομένα τής τότε εποχής όσο σε δύο συγκυρίες. H πρώτη ήταν η προαναφερθείσα ενδημική παρουσία της πανώλης στην περιοχή της Παλαιστίνης. Είναι εύλογο ότι μέσα στις άθλιες συνθήκες των απανωτών πολιορκιών του 13ου αιώνα και την ανάλωση ακόμη και αρουραίων, κάποιοι σταυροφόροι έπεσαν θύματά της και την μετέδωσαν στην Ευρώπη επιστρέφοντας. H μνήμη λοιπόν των μαύρων όζων της βουβωνικής πανώλης στο σώμα υπήρχε ακόμη στις αρχές του 14ου, οπότε τα σημάδια του νέου θανατικού αποδόθηκαν γρήγορα στην «κατάρα των σταυροφόρων». H δεύτερη συγκυρία ήταν ότι στα νεότερα χρόνια, όταν πια η ιατρική επιστήμη είχε αρχίσει να αποκτά μέθοδο, έρευνα και υποδομή, συνέβη μία ακόμη επιδημία βουβωνικής πανώλης. Ηταν στα μέσα του 18ου αιώνα στην Κίνα, με θύματα 12 εκατομμύρια ανθρώπους. Μελετώντας τα συμπτώματά της στα τέλη του 19ου αιώνα ο γάλλος μικροβιολόγος Alexandre Yersin εντυπωσιάστηκε από την ομοιότητα των μαύρων βουβώνων των θυμάτων με τις αντίστοιχες περιγραφές του Μαύρου Θανάτου. Μολονότι υπήρχαν και άλλες ασθένειες που εμφάνιζαν μαύρα σημάδια στους βουβώνες, ο Yersin επέλεξε να ανακοινώσει ότι το συγκεκριμένο βακτήριο που προξενεί αυτά ης βουβωνικής πανώλης – αυτό που από το όνομά του βαφτίστηκε Yersinia Pestis – ήταν η πιθανή αιτία του Μαύρου Θανάτου. Λίγο μετά, το 1900, η βουβωνική πανώλη χτύπησε για άλλη μία φορά τον δυτικό κόσμο, στο Σαν Φρανσίσκο των ΗΠΑ. H έγκαιρη κήρυξη της Chinatown σε καραντίνα δεν επέτρεψε την εξάπλωση της επιδημίας, αλλά η αναστάτωση που προξένησε εδραίωσε την πεποίθηση ότι ήταν ο ίδιος εφιάλτης του Μεσαίωνα.
H αμφισβήτηση της επικρατούσας αντίληψης για τον Μαύρο Θάνατο ξεκίνησε από σύγχρονους ανθρωπολόγους και επιδημιολόγους που γνώριζαν πλέον ότι η βουβωνική και η σηψαιμική πανώλη σπάνια μεταδίδονται από άνθρωπο σε άνθρωπο. Πώς λοιπόν μεταδόθηκε τόσο ραγδαία ο Μαύρος Θάνατος, με την ταχύτητα γρίπης; Θα μπορούσε αν ήταν πνευμονική πανώλη, η οποία είναι μεταδοτική μέσω σταγονιδίων. Εκείνη όμως δεν προσβάλλει τη λέμφο και δεν διαρρηγνύει τις φλέβες ώστε να εμφανίσει μαύρα σημάδια σε όλο το σώμα. Από την άλλη πλευρά, η κορύφωση των κρουσμάτων τα καλοκαίρια του Μεσαίωνα έρχεται σε αντίθεση με τον κύκλο αναπαραγωγής των ψύλλων και των αρουραίων. Επίσης, ενώ της μετάδοσης της βουβωνικής πανώλης στον άνθρωπο προηγείται πάντα ο μαζικός θάνατος τεράστιων αριθμών αρουραίων που φέρουν τους μολυσμένους ψύλλους, καμιά αντίστοιχη αναφορά δεν υπάρχει για τις ευρωπαϊκές πόλεις του 14ου αιώνα.
Οπως έγραψαν στο βιβλίο τους «Βιολογία των Πανωλών» οι ερευνητές του Πανεπιστημίου του Λίβερπουλ Susan Scott και Christopher Duncan, ο Μαύρος Θάνατος δεν εμποδίστηκε ποτέ από δρόμους, πλωτά ποτάμια και λίμνες και ταξίδεψε πάνω από τις παγωμένες Αλπεις και μέσα από τα χιόνια της Σκανδιναβίας – μέρη και θερμοκρασίες όπου οι ψύλλοι δεν μπορούν να εκκολαφθούν. Μελετώντας επισταμένα τα αρχεία θυμάτων που κρατήθηκαν στην Αγγλία με διαταγή της βασίλισσας Ελισάβετ, κατέληξαν ότι ήταν μια επιδημία που εξαπλώθηκε από άνθρωπο σε άνθρωπο και όχι από αρουραίους. Χαρακτηριστική ήταν η ιστορία ενός αγγλικού χωριού, του Eyam, που προσβλήθηκε από ένα δέμα με ρούχα που έφθασε εκεί από το Λονδίνο το 1665, όταν η επιδημία έσβηνε. Οι κάτοικοι, με γενναιότητα, αποφάσισαν να αποκλειστούν στο χωριό, ώστε να μη μεταδοθεί η νόσος στα γειτονικά. Πέθανε το ένα τρίτο από αυτούς, αλλά το θανατικό περιορίστηκε. Αν προερχόταν από αρουραίους δεν θα σταματούσε εκεί.
Στον αντίποδα, αν ήταν ιός και όχι μόλυνση από βακτήριο, δεν μπορούμε να εικάσουμε ότι ο Μαύρος Θάνατος ήταν απλώς μια μορφή θανατηφόρας γρίπης, καθ’ ότι φόνευε πολύ πιο γρήγορα. Κατά τον μικροβιολόγο Β. Drasar, της Σχολής Υγιεινής και Τροπικών Ασθενειών του Λονδίνου, το πιθανότερο είναι ότι επρόκειτο για κάποιον αιμορραγικό πυρετό, όπως αυτός που προκαλεί ο ιός του Ebola.
Ολοκληρώνοντας πέρυσι αντίστοιχη εκτεταμένη έρευνα μια ομάδα του Πανεπιστημίου της Πενσυλβανίας των Ηνωμένων Πολιτειών δήλωσε και εκείνη ότι τα εντοπισθέντα χαρακτηριστικά του Μαύρου Θανάτου δεν αφήνουν περιθώρια για βουβωνική πανώλη. Σίγουροι όμως θα ήταν μόνον αν κάποιος μπορούσε να βρει δείγμα DNA κάποιου θύματός του.
Ο εχθρός του HIV
Ο άνθρωπος που μπόρεσε να βρει το ζητούμενο δείγμα DNA ήταν ο γενετιστής Stephen O’Brien, του Εθνικού Ινστιτούτου Καρκίνου των ΗΠΑ. Μελετώντας τον τρόπο που ο ιός του AIDS, o HIV, προσβάλλει το ανοσοποιητικό σύστημα του ανθρώπου, ο O’Brien γνώριζε ότι ιός μετατρέπει την πρωτεΐνη CCR5 σε Κερκόπορτα. H πρωτεΐνη αυτή βρίσκεται στο εξωτερικό μέρος των λευκών αιμοσφαιρίων που ονομάζονται μακρόφαγοι και συμμετέχει στην καταπολέμηση των ιών. Ο διαβολικός HIV όμως την προσβάλλει και διεισδύει μέσω αυτής στον οργανισμό. Αν λοιπόν κάποιος δεν έχει αυτή την πρωτεΐνη καθίσταται σχεδόν απρόσβλητος από το AIDS. Σύμφωνα με τις μετρήσεις, υπάρχει ένα μέσο ποσοστό 10% του ευρωπαϊκού πληθυσμού με… αυτή την τύχη. Πώς προέκυψε; Από κάποια γενετική μετάλλαξη στο παρελθόν – τη λεγόμενη «μετάλλαξη CCR5-delta 32». Ψάχνοντας περισσότερο ο O’Brien βρήκε ότι τα επί μέρους ποσοστά «τυχερών» ανά χώρα κλιμακώνονταν από 14% στη Σκανδιναβία, 10% στην Αγγλία, Γερμανία και Γαλλία, ως 4,5% στους Ελληνες, 2% στους Κεντρασιάτες και 0 στους Αφρικανούς κάτω της Σαχάρας, στους Σαουδάραβες, στους Απωανατολίτες και στους Ινδιάνους της Αμερικής – στους πληθυσμούς, τελικά, που είναι γενετικά απροστάτευτοι από το AIDS.
Εξετάζοντας τα οστά αρχαίων προγόνων, ο O’Brien εντόπισε ίχνη αυτής της γενετικής μετάλλαξης στην Ευρώπη πριν από 2.000 χρόνια, αλλά ήταν σπάνια – ένας στις 40.000 την είχε. Αιφνιδιάστηκε όμως όταν είδε πως 700 χρόνια πριν από σήμερα, τότε δηλαδή που σάρωνε ο Μαύρος Θάνατος από τον Νότο προς τον Βορρά, το ποσοστό ανέβαινε στον 1 στους 7! Κάποια σαφής σχέση πρέπει λοιπόν να υπήρχε. Αμέσως, ο O’Brien επισκέφθηκε το χωριό Eyam της Αγγλίας. Βρήκε απογόνους των επιζησάντων της επιδημίας και κατόρθωσε να πάρει δείγμα του DNA τους. H εξέτασή τους δικαίωσε τις υποψίες του: Ο Μαύρος Θάνατος ήταν και αυτός ένας ιός, που όπως ακριβώς και ο HIV είχε προσβάλει την πρωτεΐνη CCR5. Οσοι επεβίωσαν της επίθεσής του και οι απόγονοί τους στερούνταν εφεξής αυτής της πρωτεΐνης και, άρα, δεν απειλούνται και από το AIDS!
Οι ερευνητές στρέφονται ήδη στη μελέτη και στην αναζήτηση μηχανισμού αφαίρεσης της πρωτεΐνης αυτής, ώστε να μπορέσουν να φθάσουν στο πολυπόθητο «εμβόλιο κατά του AIDS». Οσο όμως θα περιμένουμε να συμβεί αυτό, μένουμε «στα καρφιά» σχετικά με τον Μαύρο Θάνατο: Αν δεν ήταν βακτήριο βουβωνικής πανώλης αλλά ιός ισχυρός όσο εκείνος του AIDS, τι θα γίνει αν μας επισκεφθεί ξανά; Σημειώνοντας ότι μετά την εκδήλωσή του εξελίσσεται ραγδαία, όπως εκείνος του Ebola, ενώ το AIDS χαρίζει κάποιο χρονικό ορίζοντα, είναι λογικό να μας ζώνουν τα φίδια. Αντίστροφα, το ότι έχει μακρύ χρόνο επώασης ενώ οι φορείς του θα μετακινούνται με τα σημερινά ταχύτατα μέσα μεταφοράς κάνει την προοπτική εφιαλτική. Και σαν να μην έφθαναν όλες αυτές οι σκέψεις, ο Dr. Jonathan Patz, του Πανεπιστημίου Johns Hopkins των ΗΠΑ, μας θυμίζει ότι η αλλαγή του κλίματος με τους ολοένα και πιο θερμούς χειμώνες ευνοεί την εμφάνιση τροπικών νόσων στα μέχρι πρότινος εύκρατα και ηπειρωτικά κλίματα…
