Τα τελευταία χρόνια οι εκδότες επεξεργάζοναι στρατηγικές για να πλησιάσουν τις ιδιαίτερες ψυχολογικές ανάγκες και τα ενδιαφέροντα κάθε ηλικίας. Εξειδικεύουν τις συλλογές τους σε σχέση με τις διαφορετικές κατηγορίες της έννοιας «παιδί» αλλά και ετοιμάζουν τις εκδόσεις τους ακολουθώντας συγκεκριμένες παιδαγωγικές θεωρίες. Ετσι έχουν ρίξει βάρος στην έκδοση βιβλίων που βασίζονται στην παιδαγωγική άποψη που λέει: βοηθήστε τα παιδιά να δραστηριοποιηθούν οξύνοντας την παρατηρητικότητά τους, βοηθήστε τα να αναπτύξουν δεξιότητες. Ο εκπαιδευτικός χαρακτήρας αυτών των βιβλίων είναι εμφανής και θα ήταν λάθος να πούμε ότι κάθε βιβλίο που γράφεται για τα παιδιά δεν είναι κατά κάποιον τρόπο εκπαιδευτικό. Ισως αυτό να αποτελεί μια μόδα αλλά οπωσδήποτε αυτά τα βιβλία καλύπτουν πραγματικές εκπαιδευτικές – γνωστικές ανάγκες.
Τα βιβλία που παρουσιάζουμε είναι βιβλία που οργανώνουν και καλλιεργούν τα ενδιαφέροντα. Ο αναγνώστης δεν διαβάζει για να απολαύσει το κείμενο όπως όταν διαβάζει λογοτεχνία και ανοίγει διάλογο με τον εαυτό του. Εδώ διαβάζει για να μάθει, να πάρει πληροφορίες, να αναπτύξει δεξιότητες και να μπορέσει να δράσει. Να μοιραστεί με άλλους, να κάνει πράγματα από κοινού και να έχει ενεργητική στάση προς το περιβάλλον του. Είναι τα βιβλία – εγχειρίδια, τα βιβλία της παρέας που διευκολύνουν την επικοινωνία. Αν παλιότερα τα παιδιά είχαν άμεση επαφή με το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον και η παρέα μεταξύ τους ήταν κάτι δεδομένο, κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει οπωσδήποτε σήμερα για μια μεγάλη κατηγορία παιδιών λόγω πολλών παραγόντων (φόρτος εργασίας των γονιών, κίνδυνοι, απομόνωση στα διαμερίσματα, έλλειψη ανοικτών χώρων κ.ά).
Τα «βιβλία της παρέας» λειτουργούν σε δύο επίπεδα: το πρώτο είναι η παροχή πληροφοριών μέσω του κειμένου και το δεύτερο η παρουσίαση της πληροφορίας μέσω της εικόνας, που μπορεί να «διαβαστεί» μόνη της όπως ένα κείμενο ή σε συνδυασμό με το κείμενο. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτά τα βιβλία, όπως και τα κόμικς, λειτουργούν με τους νόμους του κινηματογράφου, τεμαχίζουν δηλαδή την πληροφορία μέσα στη συνέχειά της, δημιουργούν μιαν άλλη ρητορική και εν τέλει διευκολύνουν την ανάγνωση. Στόχος τους είναι να εισαγάγουν τον νεαρό αναγνώστη στον πραγματικό κόσμο προσπαθώντας να εξαλείψουν τα «αρνητικά χαρακτηριστικά» των παιδιών που είναι η έλλειψη εμπειριών και τα κενά στη γνώση.
Αξονας της παρουσίασης των βιβλίων είναι ο επικοινωνιακός τους χαρακτήρας με την έννοια ότι μπορούν να δώσουν ερεθίσματα για κουβέντα όχι μόνο μεταξύ των παιδιών αλλά και ανάμεσα σε παιδιά και μεγάλους. Οπου λοιπόν ταιριάζει προτείνεται και το αντίστοιχο βιβλίο για ενηλίκους.
«Περπατώντας στην Ελλάδα ανακαλύπτεις την Αθήνα» προτείνει ο Κ. Ντελόπουλος (εκδόσεις Πατάκη) στα παιδιά των πρώτων τάξεων του δημοτικού. Πού πήγε ο Ηρακλής και τι είδε; Τι άλλο μπορείς να δεις εσύ παρατηρώντας τις εικόνες; Το ενδιαφέρον εικονογραφικό τέχνασμα είναι ότι παρακολουθώντας τις βόλτες του «Ηρακλή με το γλαστράκι» (που είναι το σταθερό στοιχείο αναφοράς) μέσα στα σαλόνια του βιβλίου και ψάχνοντας να τον βρούμε στις γειτονιές της πόλης παρατηρούμε και την ανακαλύπτουμε μικροί και μεγάλοι. Το βάρος της «ανάγνωσης» πέφτει στη θαυμάσια εικονογράφηση της Αντας Γανώση, ενώ το κείμενο του Κ. Ντελόπουλου δίνει με χιούμορ όψεις της καθημερινής ζωής που απέχουν πολύ από τον διδακτισμό. Πρόκειται λοιπόν για ένα βιβλίο – παιχνίδι όπου παίζουν πολλοί.
Αντίθετα η «Θεσσαλονίκη – Οδηγός για παιδιά» της Γιολάντας Χατζή (εκδόσεις Κέδρος) απευθύνεται σε μεγάλα παιδιά. Και αυτό το βιβλίο είναι πολλαπλών αναγνώσεων. Δύο διαφορετικά κείμενα που οργανώνονται γύρω από μια ασπρόμαυρη φωτογραφία διατρέχουν κάθε σελίδα: το κυρίως κείμενο ξεναγεί τον αναγνώστη στην πόλη της Θεσσαλονίκης, ενώ με πλάγια γράμματα παρουσιάζεται η ιστορική της πορεία. Με αυτόν τον τρόπο δίνεται η δυνατότητα στα παιδιά να επιλέξουν πώς θα διαβάσουν το βιβλίο τους και άρα να γίνουν ενεργητικοί αναγνώστες.
Οι οδηγοί πόλεων για παιδιά δεν είναι καινούργια ιδέα. Εδώ και χρόνια κυκλοφορούν στην Αγγλία, στη Γαλλία, στη Γερμανία και στην Ιταλία παιδικοί οδηγοί για πόλεις των χωρών αυτών από μεγάλους εκδοτικούς οίκους. Ενδεικτικά αναφέρουμε το γερμανικό βιβλίο για το Μόναχο: Ε. Barten «Munchen, Sehen und Erleben», εκδόσεις W. Ludwig Buchverlag, το βιβλίο για τη Ρώμη των εκδόσεων Fratelli Palombi Editori και τον παιδικό οδηγό της σειράς των εκδόσεων Hachette «Les Petits Bleus» για το Λονδίνο και άλλες πόλεις.
Το έργο της Αννίτας Πανάρετου «Ελληνική Ταξιδιωτική Λογοτεχνία» (εκδόσεις Επικαιρότητα) απευθύνεται στους μεγάλους. Παρ’ όλ’ αυτά υπάρχουν κείμενα που μπορούν να διαβαστούν από νεαρούς καλούς αναγνώστες. Και ακόμη καλύτερα: δεν θα ήταν απολαυστική η συνακρόαση στην παρέα ενός λογοτεχνικού κειμένου;
Ο ετήσιος ταξιδιωτικός οδηγός «Διακοπές» (έκδοση Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη) προσφέρει πάμπολλες και πάσης φύσεως πληροφορίες για τον οργανωμένο ταξιδιώτη. Τα παιδιά έχουν και αυτά έναν οδηγό στα μέτρα τους προσανατολισμένο στα δικά τους ενδιαφέροντα. Οχι ξενοδοχεία, αποστάσεις, παραλίες και εστιατόρια αλλά φύση, ιστορία, πολιτισμός, φυσικό περιβάλλον. Πρόκειται για το «Ελληνικό Πανόραμα» της Ευγενίας Φακίνου (εκδόσεις Κέδρος).
Η Λήδα Κροντηρά στα βιβλία της «Πρώτη γνωριμία με την Κρήτη του Μίνωα» και «… με τους Δελφούς του Απόλλωνα» (Εκδοτική Αθηνών) ξέρει καλά ότι στα παιδιά αρέσει να εξερευνούν και να ανακαλύπτουν και όχι να ακούν για ώρα τους μονολόγους των ξεναγών που δεν ταιριάζουν στην ιδιοσυγκρασία τους. Τα σπρώχνει λοιπόν προς τα εκεί συνδυάζοντας στα βιβλία της αυτά που βλέπουμε σήμερα, αυτά που είδαν οι ανασκαφείς τον προηγούμενο αιώνα, την ιστορία των συγκεκριμένων χώρων, τα παιχνίδια και τα αινίγματα. Η εικονογράφηση του βιβλίου για τους Δελφούς είναι εξαιρετική και ιδιαίτερα οι παλιές φωτογραφίες των ανασκαφέων, που από μόνες τους διηγούνται το συναρπαστικό παραμύθι της αρχαιολογικής έρευνας.
Από την άλλη ο Πάνος Βαλαβάνης και η Ιωάννα Φωκά ξεναγούν ολόκληρη την οικογένεια στην Αττική. Το βιβλίο ονομάζεται «Περίπατοι στην Αθήνα και στην Αττική» (εκδόσεις Κέδρος) και έχει σχήμα μικρό για να μπαίνει στην τσέπη ή στο ντουλαπάκι του αυτοκινήτου.
Μια άλλη ομάδα βιβλίων που προτείνουν πολλές δραστηριότητες για το καλοκαίρι είναι οι οδηγοί για τη ζωή στη φύση. Αυτά που παρουσιάζονται είναι μεταφρασμένα από τα αγγλικά και τα γαλλικά, από χώρες δηλαδή που έχουν εντάξει στο εκπαιδευτικό τους πρόγραμμα μαθήματα αρμονικής συμβίωσης με το φυσικό περιβάλλον. Η βασική αρχή οργάνωσης της ύλης τους είναι πως για να προστατεύσεις τη φύση και να πάρεις ευχαρίστηση πρέπει να τη γνωρίσεις.
Είναι τα βιβλία: «Οδηγός για Μικρούς Ροβινσώνες στην Εξοχή» της Σιλβί Μπεζουέλ και «Οδηγός για Μικρούς Ροβινσώνες στο Δάσος» του Τζέιμς Γκουριέ (από τα γαλλικά, εκδόσεις Καστανιώτη) και «Το Βιβλίο του Νέου Εξερευνητή» (από τα αγγλικά, εκδόσεις Πατάκη). Από τις ίδιες εκδόσεις και του ιδίου συγγραφέα, του Χιου Μακ Μάνερς, έχει εκδοθεί και το αντίστοιχο βιβλίο για μεγάλους, το «Με το Σακίδιο στην Πλάτη, Ενας Οδηγός Επιβίωσης στη Φύση». Είναι βιβλία – εγχειρίδια που με πρακτικό πνεύμα και χωρίς διδακτισμό προτείνουν τρόπους ενεργητικής γνωριμίας και προστασίας της φύσης. Ο σχεδιασμός αυτών των βιβλίων είναι εξαιρετικός. Πρώτα από όλα είναι εύχρηστα λόγω του μικρού τους σχήματος και των λίγων σελίδων (περίπου 100 σελίδες το καθένα). Μάλιστα οι δύο Οδηγοί των εκδόσεων Καστανιώτη έχουν και ένα διαφανές πλαστικό κάλυμμα για να μη λερώνεται το βιβλίο. Τα κείμενα σύντομα και επεξηγηματικά, τα σκίτσα και οι εικόνες αποδίδουν με ακρίβεια ό,τι προτείνεται ως δραστηριότητα ακολουθώντας στο κασέ της σελίδας τη μέθοδο βήμα βήμα που εκδοτικά εφαρμόζεται σε μια μεγάλη γκάμα βιβλίων, από οδηγούς μαγειρικής ως βιβλία κηπουρικής ή επιστημονικών πειραμάτων.
Το αντίστοιχο βιβλίο ελληνικής παραγωγής είναι η έκδοση του Σώματος Ελληνίδων Οδηγών «Ναι! Στη Φύση» που είναι σοφά σχεδιασμένο και βασίζεται στην εμπειρία που έχει το Σώμα σχετικά με τη δημιουργική απασχόληση των παιδιών.
Η κυρία Μαρίζα Ντεκάστρο είναι παιδαγωγός και συγγραφέας βιβλίων για παιδιά.
