Σε μια σύγχρονη ευρωπαϊκή χώρα, η λειτουργία δημόσιων υποδομών οφείλει να διέπεται από βασικές αρχές: διαφάνεια, ισονομία και ίσες ευκαιρίες πρόσβασης. Οταν αυτές οι αρχές υποχωρούν, δεν δημιουργείται απλώς μια δυσλειτουργία – δημιουργείται μια στρέβλωση που με τον χρόνο παγιώνεται.
Κάτι τέτοιο φαίνεται να συμβαίνει εδώ και χρόνια στον χώρο του αεροδρομίου Τατοΐου. Πρόκειται για μια δημόσια στρατιωτική εγκατάσταση με ιστορία και ιδιαίτερη σημασία, στην οποία, πέραν της κύριας αποστολής της, έχει επιτραπεί η ανάπτυξη δραστηριότητας Γενικής Αεροπορίας και αεραθλητισμού.
Με σχετική απόφαση που δημοσιεύθηκε σε ΦΕΚ με τίτλο «Χρησιμοποίηση αεροδρομίου Δεκέλειας για τις ανάγκες της Γενικής Αεροπορίας», εγκρίθηκε η χρησιμοποίηση του χώρου από την Ελληνική Αεραθλητική Ομοσπονδία (ΕΛΑΟ). Η διατύπωση αυτή είναι κρίσιμη: πρόκειται για άδεια χρήσης, χωρίς πρόβλεψη αποκλειστικής διαχείρισης ή ελέγχου του χώρου.
Στην πράξη, ωστόσο, φαίνεται να έχει διαμορφωθεί μια διαφορετική πραγματικότητα. Η πρόσβαση και η χρήση της συγκεκριμένης δημόσιας υποδομής δεν φαίνεται να διέπονται από ένα σαφές, αντικειμενικό και διαφανές πλαίσιο. Αντίθετα, η δυνατότητα χρήσης του χώρου εμφανίζεται να εξαρτάται από τη στάση ενός φορέα, ο οποίος δεν αποτελεί διοικητική ή ρυθμιστική αρχή – όπως, για παράδειγμα, η Υπηρεσία Πολιτικής Αεροπορίας.
Ετσι, μια ρύθμιση που στόχευε στη διευκόλυνση της ανάπτυξης της Γενικής Αεροπορίας φαίνεται να έχει εξελιχθεί σε ένα κλειστό σύστημα λειτουργίας, στο οποίο η πρόσβαση δεν είναι αυτονόητη, ούτε ισότιμη.
Το ζήτημα που προκύπτει είναι απλό, αλλά ουσιαστικό: Πώς μια άδεια χρήσης χωρίς αποκλειστικότητα οδηγεί, στην πράξη, σε περιορισμό πρόσβασης;
Παρόμοια φαινόμενα έχουν παρατηρηθεί και σε άλλους τομείς της δημόσιας ζωής: χώροι που προορίζονταν για κοινή χρήση μετατρέπονται σταδιακά σε ιδιότυπα καθεστώτα, όπου η πρόσβαση δεν βασίζεται σε σαφείς και αντικειμενικούς κανόνες, αλλά σε περιορισμένες και μη διαφανείς διαδικασίες.
Η λογική αυτή δεν είναι άγνωστη στην καθημερινότητα. Ενα περίπτερο που αδειοδοτείται για λίγα τετραγωνικά στο πεζοδρόμιο σταδιακά επεκτείνεται και καταλαμβάνει πολλαπλάσιο χώρο ως σουπερμάρκετ, περιορίζοντας τη διέλευση των πεζών. Το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο σύνθετο όταν ο ίδιος ο φορέας που δραστηριοποιείται στον χώρο αποκτά και ρόλο καθορισμού των όρων λειτουργίας του. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η γραμμή μεταξύ διαχείρισης και ελέγχου γίνεται δυσδιάκριτη. Δεν αλλάζει ο νόμος – αλλάζει η εφαρμογή του στην πράξη. Και όσο η διοίκηση δεν παρεμβαίνει, η εξαίρεση μετατρέπεται σε κανόνα.
Η περίπτωση του Τατοΐου φαίνεται να εντάσσεται σε αυτή ακριβώς τη λογική. Η εποπτεία του αεροδρομίου ανήκει στο Γενικό Επιτελείο Αεροπορίας, το οποίο έχει την ευθύνη διασφάλισης της ορθής λειτουργίας του χώρου. Το κρίσιμο ερώτημα, συνεπώς, δεν είναι ποιος χρησιμοποιεί το αεροδρόμιο, αλλά αν η χρήση αυτή πραγματοποιείται με όρους διαφάνειας, ισονομίας και σαφούς θεσμικού πλαισίου.
Το θέμα δεν αφορά μόνο την αεροπορική κοινότητα. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το κράτος απέναντι στους πολίτες του. Οταν μια δημόσια υποδομή λειτουργεί χωρίς σαφείς κανόνες πρόσβασης, όταν η εφαρμογή των αποφάσεων αποκλίνει από το πνεύμα τους και όταν η εποπτεία δεν είναι ενεργή, τότε δημιουργείται ένα περιβάλλον που υπονομεύει το αίσθημα δικαίου.
Η αποκατάσταση της ισορροπίας δεν απαιτεί συγκρούσεις. Απαιτεί κάτι πιο απλό και ταυτόχρονα πιο δύσκολο: την επανεξέταση των υφιστάμενων ρυθμίσεων με γνώμονα τη διαφάνεια, την ισονομία και το δημόσιο συμφέρον. Το Τατόι δεν είναι ένα περιθωριακό ζήτημα. Είναι μια χαρακτηριστική περίπτωση που θέτει ένα ευρύτερο ερώτημα: Πώς διασφαλίζεται ότι οι δημόσιοι χώροι παραμένουν πραγματικά δημόσιοι;
Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα δεν αφορά μόνο την Αεροπορία. Αφορά την ποιότητα της ίδιας της δημόσιας ζωής.
Ο κ. Κώστας Καπάκας είναι σκηνοθέτης και ερασιτέχνης πιλότος.
