Ο 34χρονος Ezhel, ο κορυφαίος τούρκος ράπερ και ένας από τους πιο επιτυχημένους της γενιάς του, είναι έτοιμος να δώσει δύο συναυλίες στην Ελλάδα προς το τέλος της χρονιάς – Παρασκευή 20 Νοεμβρίου στο Fuzz (Αθήνα) και Σάββατο 21 Νοεμβρίου στο WE (Θεσσαλονίκη) –, στο πλαίσιο περιοδείας του στην Ευρώπη. Ο μουσικός, που στον ήχο του συνδυάζει trap, hip hop και reggae, γνώρισε την κορυφή ήδη με το πρώτο άλμπουμ του «Müptezhel» (2017), το οποίο εξελίχθηκε σε πολιτισμικό φαινόμενο στην Τουρκία, ενώ τραγούδια του, όπως τα «Geceler», «Şehrimin Tadı», «ΑΥΑ» κ.ά., όχι μόνο έχουν δεκάδες ή εκατοντάδες εκατομμύρια ακροάσεις στο Spotify, αλλά έχουν αγγίξει βαθιά μια ολόκληρη γενιά. Μάλιστα, για τον Ezhel – κατά κόσμον Ομέρ Σερτζάν Ιπεκτζίογλου – οι «New York Times» είχαν γράψει τον Μάιο του 2019 ότι βρίσκεται ανάμεσα στους δημοφιλείς ευρωπαίους καλλιτέχνες που όλοι πρέπει να γνωρίζουν.
Ο τούρκος ράπερ γεννήθηκε στην Αγκυρα και προέρχεται από καλλιτεχνική οικογένεια – η μητέρα του ήταν χορεύτρια ανατολίτικων παραδοσιακών χορών και ο θείος του μουσικός, ηχολήπτης και μηχανικός φωτισμού. Από τα 12 του άρχισε να ακούει αμερικανούς ράπερ, όπως οι Eminem, 50 Cent και Tupac Shakur, ενώ στη διάρκεια της εφηβείας του ανακάλυψε τον Μπομπ Μάρλεϊ, που με τη μουσική διαδρομή του τον επηρέασε βαθιά και τον εισήγαγε στη φιλοσοφία του ρασταφάρι –
που για τον ίδιο συνδυάζεται με το επαναστατικό πνεύμα της ραπ. Εκτός από την τουρκική γλώσσα, γνωρίζει την κουρδική (Kurmanji), την οποία ενσωματώνει σε στίχους και θέματα των τραγουδιών του, συχνά αναφερόμενος στην πολιτισμική ταυτότητά του και τα «πιστεύω» του.
Βέβαια, η αξιοζήλευτη άνοδός του δεν υπήρξε ανέφελη. Στις 24 Μαΐου 2018 ο Ezhel συνελήφθη και προφυλακίστηκε κατηγορούμενος ότι μέσω των τραγουδιών του ενθαρρύνει τη χρήση ναρκωτικών ουσιών. Τέσσερις εβδομάδες αργότερα, αθωώθηκε εντός ολίγων λεπτών από την έναρξη της πρώτης ακροαματικής διαδικασίας. Ωστόσο, λόγω των συνεχών αγωγών εναντίον του και της αίσθησης περιορισμού της δημιουργικότητάς του, ο διάσημος καλλιτέχνης από το 2019 διαμένει στο Βερολίνο. Οταν μάλιστα σε κάποια εκπομπή ρωτήθηκε γιατί δεν επέστρεψε στην Τουρκία, απάντησε χωρίς περιστροφές: «Πιστεύω ότι αν πήγαινα πιθανότατα θα με συλλάμβαναν».
Μάλλον δίκιο έχει, αφού μεταξύ άλλων στο παρελθόν έχει πυροδοτήσει μεγάλη διαμάχη στα κοινωνικά δίκτυα, και συγκεκριμένα στο Χ, δηλώνοντας: «Υπερασπίζομαι το Κουρδιστάν και τον κουρδικό λαό. (…) Πιστεύω πως η πρωτεύουσα του Κουρδιστάν είναι η Αγκυρα, η Κωνσταντινούπολη». Οι δηλώσεις του έγιναν γρήγορα viral προκαλώντας έντονες αντιδράσεις και ο ίδιος κατηγορήθηκε ως «τρομοκράτης» και «υποστηρικτής του Εργατικού Κόμματος του Κουρδιστάν (PKK)». Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι κατά τη διάρκεια συνέντευξής του έχει επίσης αναφέρει: «Οι Ρωμιοί (σ.σ.: Ελληνες) έχουν ήδη φύγει, οι Αρμένιοι έχουν ήδη φύγει, αν φύγουν και οι Κούρδοι, η καρδιά μου δεν θα αντέξει άλλο».
Μέσα από τη μουσική του και τη στάση του απέναντι στα πράγματα ο Ezhel έχει μετατραπεί σε σύμβολο αντίστασης και ελευθερίας της έκφρασης στην Τουρκία, καθώς αξιοποιεί την τέχνη του και τη δημοφιλία του για να αναδείξει την πραγματικότητα που βιώνουν πολλοί νέοι στη χώρα όπου γεννήθηκε, μεγάλωσε και έζησε και ο ίδιος.
Κύριος στόχος, η «αποδυτικοποίηση»
Η τουρκική pop μουσική γνώρισε έκρηξη τη δεκαετία του 1990 και στις αρχές της δεκαετίας του 2000, με ονόματα όπως ο Tarkan, η Σερτάμπ Ερενέρ και ο Κενάν Ντογουλού να την οδηγούν στην παγκόσμια σκηνή. Σήμερα, πιο ποικιλόμορφη από ποτέ, αγκαλιάζει hip-hop, indie, ηλεκτρονικούς και εναλλακτικούς ήχους. Η τουρκική rap, άλλοτε χάρη σε εκπροσώπους της – όπως ο Ezhel, αλλά και οι Ceza και Uzi – και άλλοτε συνδυάζοντας trap beats με τοπικούς ρυθμούς, έχει εκτοξευθεί σε δημοτικότητα και έχει γίνει κυρίαρχο είδος για το νεότερο κοινό. Παράλληλα, τούρκοι καλλιτέχνες, όπως ο Mabel Matiz, η Γκάγε Σου Ακιόλ και το συγκρότημα Büyük Ev Ablukada, αναδιαμορφώνουν τα μουσικά πράγματα με psychedelic rock ήχους, ηλεκτρονικά beats και ανατολίτικα folk στοιχεία. Μέσα από πλατφόρμες streaming και παγκόσμιες συνεργασίες, η μουσική της Τουρκίας γίνεται πιο διεθνής από ποτέ, διατηρώντας παράλληλα την πολιτιστική της ταυτότητα ανέπαφη.
Υπάρχουν όμως και πολλά προβλήματα ανάμεσα σε μουσικούς και την κυβέρνηση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, τα οποία καταγράφονται και από τον διεθνή Τύπο. Τούρκοι ισλαμιστές επιβάλλουν απαγορεύσεις σε φεστιβάλ και συναυλίες, ενώ πολλοί καλλιτέχνες έχουν δει τις εμφανίσεις τους να ακυρώνονται εξαιτίας του ότι στηρίζουν, για παράδειγμα, τη ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα ή ασκούν κριτική στη συντηρητική κυβέρνηση.
Τον Ιούνιο του 2021 η τουρκάλα pop τραγουδίστρια Gökçe είχε γράψει στο Twitter: «Αγάπα όποιον θέλεις. Η αγάπη είναι αγάπη». Δεν φανταζόταν ότι αυτό το tweet θα είχε συνέπειες. Λίγες ημέρες πριν από προγραμματισμένη συναυλία της στο πλαίσιο ενός φεστιβάλ στην πόλη Σαντικλί της Νοτιοδυτικής Τουρκίας, ο ισλαμιστής δήμαρχός της Μουσταφά Τσουλ ακύρωσε την εμφάνιση της τραγουδίστριας και, δημοσιεύοντας στιγμιότυπα οθόνης με τα υποτιθέμενα προσβλητικά tweets της, δήλωσε: «Δεν θα δεχθούµε ποτέ όσους επιτίθενται στις ιερές μας αξίες. Σε όσους μοιράζονται αυτά τα πράγματα δεν θα επιτραπεί καν να πατήσουν το πόδι τους στην περιοχή μας, πόσω μάλλον να εμφανιστούν στη Σαντικλί!».
Κατά το 2023, περίπου 20 συναυλίες μεγάλων τούρκων αστέρων της μουσικής καθώς και φεστιβάλ ακυρώθηκαν ύστερα από πιέσεις κυβερνητικών αρχών και ισλαμικών ομάδων. Αρκετοί καλλιτέχνες έχουν αντιμετωπίσει συνέπειες επειδή υπερασπίστηκαν τα δικαιώματα ευάλωτων κοινοτήτων, καταδίκασαν τη βία κατά των γυναικών, υποστήριξαν τα κόμματα της αντιπολίτευσης ή προώθησαν μουσική σε μειονοτικές γλώσσες. Δεν είναι λίγοι εκείνοι που είδαν τις κυρώσεις που επιβλήθηκαν ως μια προσπάθεια των τούρκων εθνικιστών να επεκτείνουν την επιρροή τους και να προωθήσουν μια κουλτούρα ευθυγραμμισμένη με τις υπερσυντηρητικές αρχές τους κατά τη μακρά θητεία του προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν.
Ο pop τραγουδιστής και συνθέτης Mabel Matiz ανήκει σε εκείνους που δέχθηκαν τότε το «ράπισμα» της κυβέρνησης: δήλωσε ότι εμπνεύστηκε από «τον θαρραλέο αγώνα των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων στην Τουρκία» και η συναυλία του για τα δικαιώματά τους ακυρώθηκε.
Σύμφωνα με δημοσίευμα της εφημερίδας «El País», μάνατζερ γνωστού τούρκου pop icon, που η εμφάνισή του έχει ήδη ακυρωθεί μία φορά λόγω των απόψεών του, δήλωσε: «Αντιμετωπίζουμε σημαντική λογοκρισία στη χώρα μας. Εχουμε περίπου πέντε συναυλίες κάθε μήνα και πρέπει να είμαστε προσεκτικοί. Μας έχουν προειδοποιήσει για το τι μπορούμε και τι δεν μπορούμε να κάνουμε και να πούμε».
Βέβαια, το πρόβλημα δεν έχει να κάνει μόνο με το τι λέει ή δεν λέει ο καλλιτέχνης, αλλά και με το πώς βιώνεται ένα live. Η electro-pop τραγουδίστρια Hande Yener αποκλείστηκε από φεστιβάλ στην πόλη Μπαλίκεσιρ λόγω πιέσεων από θρησκευτικές οργανώσεις που ισχυρίστηκαν ότι τέτοιες συναυλίες οδηγούν τους νέους σε «εξέγερση» και «ανήθικες σχέσεις» και ζήτησαν πολιτιστικές εκδηλώσεις χωρίς αλκοόλ και με αυστηρό διαχωρισμό γυναικών και ανδρών. «Κανείς δεν τους αναγκάζει να έρθουν σε μια συναυλία. Αν δεν τους αρέσει, μπορούν να μείνουν σπίτι. Αλλά γιατί να εμποδίζουμε άλλους ανθρώπους να έρθουν;» είχε πει ο μουσικός κρουστών οργάνων Ισμαήλ Αλτούνμπας, ο οποίος συμμετείχε σε μερικά από τα συγκροτήματα που είχαν ακυρωθεί. «Είναι αρκετά προφανές ότι θέλουν να ελέγξουν τον τρόπο με τον οποίο ζουν οι άνθρωποι, και αυτό πραγματικά περιορίζει τις ατομικές μας ελευθερίες» είχε συμπληρώσει ο ίδιος.
«Πόσο λυπηρό που πρέπει να μιλάμε για απαγόρευση της μουσικής στον 21ο αιώνα!» δήλωσε τότε και ο folk-rock τραγουδιστής Νιγιάζι Κογιουντσού, που είδε τις συναυλίες του να ακυρώνονται λόγω της κριτικής του προς την τουρκική κυβέρνηση. Οπως σημείωσε, η κατάσταση έχει αναγκάσει πολλούς καλλιτέχνες να εγκαταλείψουν εντελώς τη μουσική. Σέβεται και κατανοεί τους επαγγελματίες που επιλέγουν τη σιωπή, αλλά όπως τόνισε: «Δεν μπορούμε απλώς να μείνουμε σιωπηλοί. Συνηθίζουμε πολύ γρήγορα όλους αυτούς τους περιορισμούς. Πρέπει να υπερασπιστούμε τη μουσική και την τέχνη γιατί έτσι προστατεύουμε τις ελευθερίες μας».
Το 2017, ο πρόεδρος της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν είχε δηλώσει: «Βρισκόμαστε στην εξουσία εδώ και 14 χρόνια χωρίς διακοπή, ωστόσο εξακολουθούμε να αντιμετωπίζουμε προκλήσεις όσον αφορά την κοινωνική και πολιτιστική επιρροή». Οπως και άλλοι ηγέτες της Δεξιάς, πιστεύει ότι οι αριστεροί και οι φιλελεύθεροι κυριαρχούν στον πολιτιστικό τομέα και είναι αποφασισμένος να θέσει τέλος στην επιρροή τους.
«Αυτή τη στιγμή έχουμε το πιο συντηρητικό κοινοβούλιο στην ιστορία της Τουρκίας και τα θρησκευτικά τάγματα έχουν αποκτήσει μεγαλύτερη επιρροή εντός του κρατικού μηχανισμού. Πιστεύουν ότι έχουν την εξουσία να επιβάλλουν τις αξίες τους στην κοινωνία» δήλωσε ο ακαδημαϊκός Σελίμ Κορού, υπεύθυνος της ενημερωτικής σελίδας Kültürkampf στην πλατφόρμα Substack, σχετικά με την αλληλεπίδραση πολιτισμού και τουρκικής πολιτικής. Ο Κορού υπονοεί ότι η κυβέρνηση Ερντογάν και οι σύμμαχοί της, συμπεριλαμβανομένων των εθνικιστικών, ακροδεξιών και ισλαμικών, φονταμενταλιστικών ομάδων, είναι δυσαρεστημένοι που έχουν την υποστήριξη μόνο της μισής χώρας. Σκοπός τους είναι να αλλάξουν τις πολιτιστικές ρίζες της και να την «αποδυτικοποιήσουν» προκειμένου να εδραιώσουν πολιτιστική, κοινωνική και πολιτική κυριαρχία. «Στόχος τους είναι να περιορίσουν δραστηριότητες όπως η κατανάλωση αλκοόλ, η ακρόαση rock μουσικής ή η ομοφυλοφιλία στην ιδιωτική σφαίρα, σαν να έπρεπε να γίνονται μόνο κεκλεισμένων των θυρών. Με άλλα λόγια, στοχεύουν στην επιβολή της σεμνότητας και ωθούν τους ανθρώπους να συμμορφώνονται με τους πολιτιστικούς τους κανόνες, κάνοντάς τους να ντρέπονται για τη συμπεριφορά τους».
Στο όχι και τόσο μακρινό παρελθόν, το 2016, η ηθοποιός και τραγουδίστρια Ζουχάλ Ολτζάι κατηγορήθηκε ότι προσέβαλε τον πρόεδρο Ερντογάν όταν, τροποποιώντας τους στίχους σε ένα από τα τραγούδια της, χρησιμοποίησε το όνομά του και χειρονόμησε ερμηνεύοντάς το σε συναυλία της στην Κωνσταντινούπολη, πράξεις για τις οποίες της επιβλήθηκε ποινή φυλάκισης 10 μηνών.
Πιο πρόσφατα, τον Σεπτέμβριο του 2025, ύστερα από μια sold-out συναυλία, το τουρκικό γυναικείο συγκρότημα Manifest αντιμετώπισε κατηγορίες για «άσεμνες πράξεις» επί σκηνής, εν μέσω μιας ευρύτερης στοχοποίησης των γυναικών καλλιτεχνών. Αξιωματούχοι της τουρκικής κυβέρνησης αποκάλεσαν τα μέλη του συγκροτήματος «ανήθικα, ξεδιάντροπα, δαιμονικά πλάσματα». Το μουσικό γκρουπ είχε εκτοξευθεί στην κορυφή μετά την κυκλοφορία του πρώτου του άλμπουμ, τον Ιούνιο του 2025, με ένα διήμερο φεστιβάλ στην Κωνσταντινούπολη και μια περιοδεία που έκλεισε με την επιτυχημένη εμφάνιση της 6ης Σεπτεμβρίου, όπου οι έξι τραγουδίστριες ανέβηκαν στη σκηνή με στενά, αποκαλυπτικά ρούχα.
Από την οργή των συντηρητικών δεν έχει γλιτώσει ούτε η πλέον διάσημη τουρκάλα τραγουδίστρια, η Σεζέν Ακσου – γνωστή και στην Ελλάδα από τη συνεργασία της με τη Χαρούλα Αλεξίου. Το 2022 βρέθηκε στο επίκεντρο μιας διαμάχης λόγω των στίχων ενός τραγουδιού της, στο οποίο φέρεται να προσβάλλει τις θρησκευτικές αξίες επειδή αποκαλεί «αδαείς» τον Αδάμ και την Εύα. Η επίθεση εναντίον της ξεκίνησε από ένα προσκείμενο στον Ερντογάν εθνικιστικό κίνημα και έφθασε να γίνει μείζον πολιτικό θέμα. Η τραγουδίστρια δέχθηκε από κριτική, παράπονα και επιθέσεις μέχρι και απειλές για τη ζωή της από συντηρητικούς και θρησκευτικούς κύκλους.
Η τουρκάλα τραγουδίστρια Gülşen το 2022 συνελήφθη και κατηγορήθηκε για υποκίνηση μίσους λόγω ενός αστείου που έκανε για τα θρησκευτικά σχολεία λέγοντας ότι η «διαστροφή» ενός μέλους της μπάντας της οφειλόταν στο ότι είχε φοιτήσει σε ένα τέτοιο σχολείο. Πριν από τη σύλληψή της, η τραγουδίστρια – που θεωρείται η Μαντόνα της Τουρκίας – με αναρτήσεις της στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είχε ζητήσει συγγνώμη από όσους προσβλήθηκαν και είχε υπονοήσει ότι εκμεταλλεύθηκαν τα λόγια της εκείνοι που στοχεύουν στην «πόλωση της κοινωνίας».
Τελικά, το να κάνεις rap, rock και pop μουσική στην Τουρκία δεν είναι και το πιο εύκολο πράγμα του κόσμου. Ισως για αυτό πολλοί καλλιτέχνες βρίσκουν την Ιθάκη τους στη Γερμανία – όπως άλλωστε συμβαίνει και με τα παιδιά των τούρκων μεταναστών, για τα οποία η hip hop αποτελεί κύρια έκφραση των προβλημάτων και των ανησυχιών τους.
