Την ώρα που η Μέση Ανατολή μετρά πολεμικά μέτωπα, εκτοπισμένους και νεκρούς, η Ιορδανία έβγαλε από τη ναφθαλίνη τα καλά της για να γιορτάσει τα 80 χρόνια ανεξαρτησίας της από τη Μεγάλη Βρετανία. Οξύμωρο, αλλά βγαλμένο από την ίδια τη συχνά άλογη λογική της περιοχής.
Ενώ η διεθνής κοινότητα προσπαθεί να αποκωδικοποιήσει την αμφιθυμία του Ντόναλντ Τραμπ ώστε να καταλάβει εάν το μέτωπο με το Ιράν οδεύει προς όξυνση ή εκτόνωση, οι όπου γης κοσμικές στήλες συνέχισαν απτόητες να αναλύουν μέχρι κεραίας τις custom made εμφανίσεις της 55χρονης βασίλισσας Ράνιας, να μετρούν προβαρισμένα πάλλευκα χαμόγελα και να καταγράφουν απουσίες από το εθνικό γιορτάσι της Ιορδανίας.
Η ίδια η τελετή στο παλάτι Al Husseiniya ανήμερα της επετείου της 25ης Μαΐου έμοιαζε με μια μέχρι κεραίας χορογραφημένη απάντηση στο γεωπολιτικό χάος.
Τα στρατιωτικά αγήματα παρατάχθηκαν με γεωμετρική ακρίβεια, οι ήχοι των παραδοσιακών εμβατηρίων έπνιξαν έστω και προσωρινά τις σειρήνες του πολέμου στη Γάζα και η βασιλική οικογένεια πήρε τη θέση της στην εξέδρα με την αυτοπεποίθηση ενός σαπουνοπερικού καστ που γνωρίζει το σενάριο απ’ έξω και ανακατωτά.
Ήταν μια υπερπαραγωγή με περίσσευμα εθνικής υπερηφάνειας κομμένη και ραμμένη όχι μόνο για τα εγχώρια τηλεοπτικά δίκτυα, αλλά κυρίως για να στείλει ένα σαφές μήνυμα προς τη Δύση: στην Ιορδανία το κράτος συνεχίζει να λειτουργεί, η τάξη αντέχει και πάνω απ’ όλα η δυναστεία βασιλεύει.
Το ενδιαφέρον –ακόμα και αυτής της επιδερμικής μορφής– είναι μάλλον εύλογο για τη μοναρχία της Ιορδανίας. Μιλάμε άλλωστε για ένα κράτος που δεν διαθέτει αυτό για το οποίο ερίζουν οι γείτονές του, δηλαδή πετρέλαιο, και έχει «καταδικαστεί» από κτίσεώς του να συνορεύει με τη Συρία, το Ιράκ, τη Δυτική Όχθη, το Ισραήλ και τη Σαουδική Αραβία. Ναι, ένας μέσος ακροβάτης βγάζει αναμφίβολα πιο εύκολα το μεροκάματό του από τον 64χρονο βασιλιά Αμπντάλα.
Ο ισορροπιστής της ερήμου: Βασιλιάς Αμπντάλα
Όταν διαδέχθηκε στον θρόνο τον πατέρα του, βασιλιά Χουσεΐν, το 1999, πολλοί αναρωτήθηκαν εάν ο βρετανοθρεμμένος πρώην διοικητής των ειδικών δυνάμεων, με την αψεγάδιαστη αγγλική προφορά και τα ελαφρώς σπασμένα αραβικά, θα κατάφερνε να επιβιώσει στη διελκυστίνδα ανάμεσα στις βεδουίνικες φυλές και τον πολυπληθή παλαιστινιακό πληθυσμό της χώρας. Είκοσι επτά χρόνια μετά, ο Αμπντάλα έχει αποδείξει ότι διαθέτει τουλάχιστον το γονίδιο της πολιτικής επιβίωσης.
Η φιγούρα του εκπέμπει μια δωρική, στρατιωτική σταθερότητα, απαραίτητη για να πείθει τόσο τους συντηρητικούς αρχηγούς των φυλών του εσωτερικού όσο και τους συμμάχους του στο Πεντάγωνο. Ο ρόλος του σήμερα είναι πιο σύνθετος από ποτέ.
Ο Αμπντάλα καλείται να είναι ταυτόχρονα ο «αξιόπιστος συνομιλητής» της Δύσης, ο φύλακας που εξασφαλίζει ότι τα ανατολικά σύνορα του Ισραήλ παραμένουν ασφαλή αλλά και ο διαχειριστής της οργής ενός λαού που βλέπει τη Γάζα να ισοπεδώνεται και να ασφυκτιά.
Εκτός από αρετές ακροβάτη, ο Αμπντάλα ανέπτυξε και δεξιότητες χειρουργού. Μόνο έτσι μπορεί να εξηγήσει κανείς το γεγονός ότι καταδικάζει μεν απερίφραστα τις ισραηλινές επιχειρήσεις στις διεθνείς συναντήσεις, αλλά διατηρεί ανέπαφη τη συνθήκη ειρήνης του 1994 με το Ισραήλ, γνωρίζοντας ότι μια μετωπική ρήξη θα μπορούσε να σημάνει οικονομική και στρατιωτική ασφυξία για το Αμμάν.
Για τον βασιλιά της Ιορδανίας κάθε δημόσια δήλωση είναι μια εξίσωση ισορροπιών, στην οποία ένα λάθος πρόσημο μπορεί να αποσταθεροποιήσει ολόκληρο το βασίλειο.
Βασίλισσα Ράνια: Από τη διπλωματία της υψηλής ραπτικής στη σκληρή γλώσσα
Αν ο Αμπντάλα είναι η ενσάρκωση της κρατικής συνέχειας, η βασίλισσα Ράνια ανέλαβε εδώ και χρόνια τον ρόλο του πιο εξαγώγιμου και φωτογενούς «προϊόντος» της χώρας. Αδιάψευστος μάρτυρας είναι η αποθέωση που γνώρισε για ακόμη μία φορά από τον κοσμικό Τύπο με αφορμή τις εμφανίσεις της στους εορτασμούς για τα 80 χρόνια ανεξαρτησίας της Ιορδανίας.
Γεννημένη στο Κουβέιτ από Παλαιστίνιους γονείς, η Ράνια έγινε σχεδόν εν μία νυκτί αγαπημένο παιδί των δυτικών media. Κομψή, μορφωμένη και ικανή να επισκιάσει τους πάντες με μία μόνο haute couture εμφάνιση, επαναπροσδιόρισε την εικόνα της γυναίκας στον αραβικό κόσμο.
Ωστόσο, η θέση της στο εσωτερικό της Ιορδανίας δεν υπήρξε ποτέ ανέφελη. Οι συντηρητικές βεδουίνικες ελίτ την αντιμετώπιζαν συχνά με καχυποψία, βλέποντας στο πρόσωπό της την υπερβολική δυτικοποίηση της χώρας αλλά και μια προνομιακή προβολή του παλαιστινιακού στοιχείου.
Τους τελευταίους μήνες όμως η βασίλισσα Ράνια δείχνει αποφασισμένη να υπενθυμίσει ότι η επιρροή της δεν εξαντλείται στις ενδυματολογικές επιλογές, τις αγαθοεργίες και τα εθιμοτυπικά καλέσματα. Πώς; Υιοθετώντας μια ασυνήθιστα αιχμηρή δημόσια ρητορική.
Σε συνεντεύξεις της σε αμερικανικά και βρετανικά δίκτυα δεν εμφανίζεται πλέον ως η αποστασιοποιημένη βασίλισσα των κοσμικών στηλών, αλλά ως μια οργισμένη γυναίκα αραβικής καταγωγής που καταγγέλλει ανοιχτά τα δύο μέτρα και δύο σταθμά της δυτικής διπλωματίας απέναντι στην Παλαιστίνη.
Αυτή η στάση, αν και ενόχλησε ορισμένα κέντρα αποφάσεων στην Ουάσιγκτον, λειτούργησε ταυτόχρονα ως βαλβίδα αποσυμπίεσης στο εσωτερικό της Ιορδανίας, ευθυγραμμίζοντας το παλάτι με το λαϊκό αίσθημα.
Οι επίγονοι: Χουσεΐν, Ράτζουα και ο δίαυλος με το Ριάντ
Η 80ή επέτειος της ανεξαρτησίας λειτούργησε και ως μια άτυπη τελετή παράδοσης της σκυτάλης στη νέα γενιά της δυναστείας. Ο πρίγκιπας διάδοχος Χουσεΐν, με τη στρατιωτική του στολή και το συγκρατημένο δημόσιο προφίλ του, αναλαμβάνει ολοένα και πιο ενεργό ρόλο στις κρατικές υποθέσεις, συμμετέχοντας εκ δεξιών του πατρός του ακόμη και σε κρίσιμες συνεδριάσεις του ΟΗΕ.
Δίπλα του, η πριγκίπισσα Ράτζουα μαγνητίζει τα βλέμματα, αποτελώντας το νέο μεγάλο επικοινωνιακό και διπλωματικό στοίχημα της δυναστείας. Η εμφάνισή της στους εορτασμούς με μια custom δημιουργία που έφερε κεντημένους στίχους της εμβληματικής Λιβανέζας τραγουδίστριας Φαϊρούζ δεν ήταν απλώς fashion statement, αλλά ένας βαθιά υπολογισμένος πολιτισμικός συμβολισμός για την ενότητα και την αντοχή του αραβικού κόσμου.
Πίσω, βέβαια, από το ρομαντικό αφήγημα του νεαρού ζευγαριού κρύβεται ένας στρατηγικός διπλωματικός σχεδιασμός. Η Ράτζουα ανήκει στην οικογένεια Al Saif, μία από τις πιο ισχυρές και εύπορες αριστοκρατικές οικογένειες της Σαουδικής Αραβίας, με συγγενικούς δεσμούς με το περιβάλλον της ίδιας της σαουδαραβικής βασιλικής οικογένειας.
Ο γάμος τους λειτούργησε ουσιαστικά ως μια γέφυρα ανάμεσα στο Αμμάν και το Ριάντ. Σε μια εποχή που η Σαουδική Αραβία επανασχεδιάζει τον οικονομικό και πολιτικό χάρτη της Μέσης Ανατολής, η Ιορδανία χρειάζεται περισσότερο από ποτέ σαουδαραβικές εγγυήσεις, επενδύσεις και πολιτική στήριξη για να κρατήσει όρθια την εύθραυστη οικονομία της.
Ο Χουσεΐν και η Ράτζουα είναι τα πρόσωπα αυτής της νέας συμμαχίας συμφερόντων, όσο κι αν το παλάτι προτιμά να την περιβάλλει με αισθητική παραμυθιού.
Το φάντασμα του βασιλικού αδελφού Χαμζά
Όπως σε όλες τις βασιλικές λαοσυνάξεις, έτσι και στους εορτασμούς για τα 80 χρόνια ανεξαρτησίας της Ιορδανίας, μαζί με τις παρουσίες μετρήθηκαν και οι απουσίες. Κυρίως εκείνη του πρίγκιπα Χαμζά, ο οποίος δεν χώρεσε στην επετειακή οικογενειακή φωτογραφία.
Ο ετεροθαλής αδελφός του βασιλιά Αμπντάλα και πρώην διάδοχος του θρόνου –μέχρι τη στιγμή που ο Αμπντάλα του αφαίρεσε τον τίτλο για να τον αποδώσει στον γιο του– παραμένει ο ελέφαντας στο δωμάτιο του χασεμιτικού παλατιού.
Η κρίση του 2021, όταν ο Χαμζά τέθηκε υπό κατ’ οίκον περιορισμό κατηγορούμενος για απόπειρα αποσταθεροποίησης του βασιλείου με τη στήριξη ξένων δυνάμεων, άφησε βαθιά τραύματα στο εσωτερικό της δυναστείας. Παρότι το θέμα επισήμως θεωρείται λήξαν, η σκιά του Χαμζά συνεχίζει να πλανάται πάνω από το παλάτι.
Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς γιατί. Ο πρίγκιπας, στον οποίο κάποιοι βρίσκουν εκλεκτικές συγγένειες με τον πρίγκιπα Χάρι, είχε οικοδομήσει ισχυρούς δεσμούς με τις βεδουίνικες φυλές της Ιορδανίας, ενώ η εμφανισιακή ομοιότητά του με τον δημοφιλή πατέρα τους, βασιλιά Χουσεΐν, του προσέδιδε στα μάτια πολλών το προφίλ του «αυθεντικού» χασεμίτη πρίγκιπα. Για ένα σύστημα εξουσίας που στηρίζεται τόσο στη νομιμοποίηση όσο και στους συμβολισμούς, αυτό δεν ήταν καθόλου αμελητέο.
Σε κάθε περίπτωση κάθε φορά που ένα μέλος της οικογένειας απομακρύνεται από τα φώτα της δημοσιότητας, οι αναλυτές στο Αμμάν αναρωτιούνται εάν πρόκειται για προσωπική επιλογή ή για έναν σιωπηλό, ελεγχόμενο εξοστρακισμό από τη βασιλική αυλή.
Ιορδανία: Ένα βασίλειο-μαξιλάρι ανάμεσα σε δύο κόσμους
Η αλήθεια, βεβαίως, είναι πως το βασίλειο της Ιορδανίας έχει πολύ σοβαρότερα ζητήματα από την έριδα μεταξύ δύο αδελφών.
Εκτιμάται ότι περισσότεροι από τους μισούς κατοίκους της χώρας έχουν παλαιστινιακή καταγωγή –πρόσφυγες του 1948 και του 1967 και οι απόγονοί τους– γεγονός που σημαίνει ότι για το Αμμάν ο πόλεμος στη Γάζα δεν είναι μια μακρινή είδηση που περνά στα ψιλά των διεθνών δελτίων.
Μετά τα τρομοκρατικά χτυπήματα της 7ης Οκτωβρίου από τη Χαμάς και τη σφοδρή πολεμική επιχείρηση του Ισραήλ στη Γάζα, ο βασιλιάς Αμπντάλα βρέθηκε αντιμέτωπος με το χειρότερο πολιτικό σενάριο για τη δυναστεία του. Από τη μία δεν μπορούσε να απαγορεύσει στους πολίτες του να διαδηλώνουν και να εκτονώνουν την οργή τους, από την άλλη δεν μπορούσε να αφήσει την κατάσταση να ξεφύγει από τον έλεγχο και να απειλήσει την ίδια τη σταθερότητα του καθεστώτος.
Η Ιορδανία συμμετείχε ενεργά στις διεθνείς ανθρωπιστικές ρίψεις βοήθειας από αέρος στη Γάζα, με τον ίδιο τον βασιλιά και την κόρη του, πριγκίπισσα Σάλμα, να φωτογραφίζονται μέσα σε στρατιωτικά αεροσκάφη, την ώρα που οι δυνάμεις ασφαλείας κατέστελλαν κάθε προσπάθεια διαδηλωτών να προσεγγίσουν τα σύνορα με το Ισραήλ ή την αμερικανική πρεσβεία.
Η πιο οριακή στιγμή για το Αμμάν ήρθε όταν πριν από λίγες εβδομάδες η Ιορδανία αναχαίτισε ιρανικά drones και πυραύλους που κατευθύνονταν προς το Ισραήλ περνώντας μέσα από τον εναέριο χώρο της. Για τη Δύση, η συγκεκριμένη πράξη επιβεβαίωσε ότι η Ιορδανία παραμένει ένας ανεκτίμητος και νηφάλιος σύμμαχος στην περιοχή. Για μεγάλο μέρος του αραβικού κόσμου όμως –όπως και για πολλούς Ιορδανούς πολίτες– η κίνηση αυτή ερμηνεύτηκε ως έμμεση προστασία του Ισραήλ.
Το παλάτι απάντησε ξεκάθαρα: «Προστατεύσαμε την κυριαρχία μας και τον λαό μας. Δεν θα επιτρέψουμε σε κανέναν να μετατρέψει την Ιορδανία σε πεδίο μάχης».
Αμπντάλα: Ο φύλακας της Ιερής Πόλης
Υπάρχει ένα ακόμη στοιχείο που προσφέρει στη χασεμιτική μοναρχία μια σχεδόν μοναδική μορφή διπλωματικής ασυλίας στον αραβικό κόσμο: η Χασεμιτική Θεματοφυλακή των μουσουλμανικών και χριστιανικών ιερών τόπων της Ιερουσαλήμ.
Ο βασιλιάς Αμπντάλα είναι ο επίσημος προστάτης του τεμένους Al-Aqsa. Και αυτός ο τίτλος λειτουργεί στην πράξη ως ένα εξαιρετικά ισχυρό πολιτικό και διπλωματικό εργαλείο.
Κάθε φορά που οι εντάσεις στην Ιερουσαλήμ εξοκείλουν – δηλαδή σε καθημερινή πια βάση -, ο βασιλιάς της Ιορδανίας είναι ένας από τους ελάχιστους ηγέτες που μπορούν να διατηρούν ανοιχτούς διαύλους τόσο με τους Παλαιστινίους όσο και με το Ισραήλ αλλά και τη διεθνή κοινότητα. Αυτός ο ρόλος εξασφαλίζει ότι καμία αμερικανική ή ευρωπαϊκή κυβέρνηση δεν θα άφηνε εύκολα την Ιορδανία να διολισθήσει στην αποσταθεροποίηση.
Η σταθερότητα του Αμμάν θεωρείται προϋπόθεση για να μην αναφλεγεί πλήρως η Ιερουσαλήμ. Και το χασεμιτικό παλάτι έχει μάθει εδώ και δεκαετίες να εξαργυρώνει αυτόν τον νευραλγικό μεσολαβητικό ρόλο.
Μετά τη γιορτή
Οι εορτασμοί για τα 80 χρόνια ανεξαρτησίας της Ιορδανίας ολοκληρώθηκαν, τα φώτα στο Al Husseiniya έσβησαν αφού προηγουμένως χόρτασαν με λάμψη, εικόνες και συμβολισμούς τα δυτικά media, και η χώρα επέστρεψε στη γνώριμη άσκηση επιβίωσής της.
Και αυτό είναι κάτι που γνωρίζει καλύτερα από τον καθένα η χασεμιτική οικογένεια του Αμπντάλα και της Ράνιας. Η μοναρχία της Ιορδανίας δεν επιβιώνει επειδή είναι ιδιαιτέρως λαοφιλής ούτε επειδή θεωρείται θεόσταλτη. Αλλά γιατί έχει καταφέρει να πείσει τόσο τον λαό της όσο και τη διεθνή κοινότητα ότι οποιαδήποτε εναλλακτική θα μπορούσε να ισοδυναμεί με γεωπολιτική αυτοκτονία.
Όσο το εκκρεμές του Αμμάν συνεχίζει να κινείται ανάμεσα στη δυτική διπλωματία, τη σαουδαραβική χρηματοδότηση και τον παλαιστινιακή οργή χωρίς να σπάει ο άξονάς του, η Ιορδανία θα επιβιώνει ως η πιο παράδοξη όαση σταθερότητας σε μια έρημο νηφαλιότητας και κοινής λογικής.
