Artemis II: Η νέα Οδύσσεια του διαστήματος και η ιστορική επιστροφή στη Σελήνη

«Ένα μικρό βήμα για τον άνθρωπο, ένα τεράστιο άλμα για την ανθρωπότητα».

Όταν ο Νιλ Άρμστρονγκ πρόφερε αυτές τις δώδεκα λέξεις —σχεδόν αυθόρμητα, όπως ο ίδιος αφηγούνταν πολλά χρόνια αργότερα— για να περιγράψει τη, για άλλους κοσμογονική και για άλλους σχεδόν απόκοσμη, εμπειρία του πρώτου ανθρώπινου περιπάτου στη Σελήνη, δύσκολα θα μπορούσε να φανταστεί ότι η φράση του θα παρέμενε όχι μόνο διαχρονική αλλά και επίκαιρη σχεδόν έξι δεκαετίες από εκείνη την ιστορική 21η Ιουλίου του 1969.

20.708 ημέρες μετά την προσελήνωση του Apollo 11 —μια αποστολή που μετέτρεψε τους μέχρι τότε άγνωστους στο ευρύ κοινό Αμερικανούς αστροναύτες Νιλ Άρμστρονγκ και Μπαζ Όλντριν σε παγκόσμια σύμβολα— και 19.468 ημέρες μετά την επιστροφή στη Γη του Τζιν Κέρναν και του Χάρισον Σμιτ, των τελευταίων από τους δώδεκα ανθρώπους που περπάτησαν ποτέ στη σεληνιακή επιφάνεια, η ανθρωπότητα φαίνεται σήμερα πιο έτοιμη από ποτέ να επεκτείνει εκ νέου τα όριά της στο διάστημα.

Η αντίστροφη μέτρηση για την αποστολή Artemis II έχει ήδη ξεκινήσει από τις 30 Μαρτίου και αναμένεται να κορυφωθεί σήμερα, 1η Απριλίου στις 18:24 (ώρα ανατολικής ακτής ΗΠΑ/01.24 το ξημέρωμα ώρα Ελλάδας).

Καθώς ο ήλιος θα δύει πάνω από τους βάλτους γύρω από το Διαστημικό Κέντρο Κένεντι στη Φλόριντα και οι προβολείς θα λούζουν την Εξέδρα Εκτόξευσης 39B, η ανθρωπότητα θα κρατά την ανάσα της για το επόμενο μεγάλο βήμα της στο διάστημα — ένα βήμα που έρχεται με χαρακτηριστική καθυστέρηση δεκαετιών.

Η αποστολή Artemis II της NASA δεν αναχωρεί απλώς για μια πτήση ρουτίνας, αλλά για να γεφυρώσει το ένδοξο παρελθόν με ένα διαπλανητικό μέλλον. Υπενθυμίζοντας σε έναν πλανήτη βυθισμένο στους πολέμους, τις συρράξεις και τις διαιρέσεις, ότι εκτός από το χειρότερο είμαστε ακόμα ικανοί για το φαινομενικά ακατόρθωτο.

Ο Ψυχρός Πόλεμος και η κούρσα του Apollo

Αλλά καλύτερα να πάρουμε τα πράγματα με τη χρονολογική σειρά. Τότε που η κατάκτηση του διαστήματος έμοιαζε υλοποιήσιμη και εφικτή μόνο στη φαντασία του Ιουλίου Βερν. Και αφορούσε τους τολμηρούς και τους ονειροπόλους.

Βεβαίως, κανένας ρομαντισμός και καμία ονειροπόληση δεν υπήρχε πίσω από το κίνητρο και την απόφαση των ΗΠΑ να προσγειώσουν πρώτοι δικούς τους πολίτες στο φεγγάρι.

Ο πραγματικός λόγος ήταν πολύ πιο ωμός: ο υπαρξιακός φόβος του Ψυχρού Πολέμου.

Τη δεκαετία του 1960 το διάστημα δεν αντιμετωπιζόταν ως ένας νέος ωκεανός προς εξερεύνηση, αλλά ως το απόλυτο γεωπολιτικό πεδίο αντιπαράθεσης. Όταν η Σοβιετική Ένωση εκτόξευσε τον δορυφόρο Sputnik και λίγο αργότερα έστειλε τον Γιούρι Γκαγκάριν σε τροχιά γύρω από τη Γη, η αμερικανική κοινωνία ένιωσε τον ουρανό να πέφτει στο κεφάλι της.

Ο φόβος ότι ο κομμουνιστικός κόσμος αποκτούσε την τεχνολογική υπεροχή και μπορούσε να ελέγξει τον πλανήτη από ψηλά φούντωνε και θέριευε. Η δέσμευση του προέδρου Τζον Φ. Κένεντι το 1962 με την περίφημη φράση «επιλέγουμε να πάμε στη Σελήνη» ήταν η άμεση πολιτική απάντηση στη διαφαινόμενη ταπείνωση από την τότε ΕΣΣΔ.

Κοινώς, χρειάστηκε να φτάσουμε στη Σελήνη το 1969 για να αποδείξουμε ποιος κυβερνά αυτόν τον κόσμο, να καρφώσουμε μια σημαία πριν από τον εχθρό και για να κερδίσουμε τον πόλεμο των εντυπώσεων.

Ναι, καλά καταλάβατε. Επρόκειτο για μια κενόδοξη, άνευ νοήματος επίδειξη ισχύος, για την οποία ο 39χρονος τότε Όλντριν, ο 38χρονος Άρμστρονγκ και ο συνομίληκός του Μάικλ Κόλινς έπαιξαν τη ζωή τους κορώνα-γράμματα.

Η εξομολόγηση του Νιλ Άρμστρονγκ

Τον Μάιο του 2012, λίγους μόλις μήνες πριν από τον θάνατό του, ο Άρμστρονγκ —ένας άνθρωπος που για δεκαετίες απέφευγε πεισματικά τη δημοσιότητα, κερδίζοντας τον χαρακτηρισμό του «απρόθυμου ήρωα»— παραχώρησε μία από τις σπάνιες συνεντεύξεις της ζωής του ενώπιον μιας αυστραλιανής ένωσης ορκωτών λογιστών.

Με την αφήγησή του αποδόμησε τη διαδεδομένη εικόνα της απόλυτης βεβαιότητας που για χρόνια καλλιεργούσε η NASA γύρω από την αποστολή Apollo 11.

«Την ώρα που φορούσα τη διαστημική μου στολή», θυμόταν, «πίστευα ότι το πλήρωμα του Apollo 11 είχε περίπου 90% πιθανότητες να επιστρέψει ζωντανό στη Γη, αλλά μόλις 50% πιθανότητες να καταφέρει να προσεληνωθεί με ασφάλεια».

Η περιγραφή του για τα τελευταία δώδεκα λεπτά της αγωνιώδους καθόδου της σεληνακάτου Eagle παραμένει έως σήμερα ένα μνημείο ανθρώπινης ψυχραιμίας και τεχνικής δεξιοτεχνίας. Καθώς το σκάφος πλησίαζε στην επιφάνεια της Σελήνης, ο αυτόματος πιλότος οδηγούσε τους αστροναύτες κατευθείαν προς την πλαγιά ενός τεράστιου κρατήρα γεμάτου ογκόλιθους στο μέγεθος αυτοκινήτου.

Χωρίς να χάσει χρόνο, ο Άρμστρονγκ ανέλαβε χειροκίνητα τον έλεγχο, πετώντας τη βαριά σεληνάκατο σχεδόν σαν ελικόπτερο, ενώ τα καύσιμα μειώνονταν επικίνδυνα. Όταν τελικά τα πόδια του Eagle άγγιξαν το σεληνιακό έδαφος, το σκάφος διέθετε λιγότερα από είκοσι δευτερόλεπτα καυσίμου πριν από την υποχρεωτική ματαίωση της αποστολής.

Εκείνο όμως που συγκίνησε περισσότερο το ακροατήριο στη συγκεκριμένη συνέντευξη ήταν η απογοήτευση που εξέφρασε ο ίδιος για τη μετέπειτα πορεία της διαστημικής εξερεύνησης.

Ο Άρμστρονγκ είχε παρομοιάσει τη NASA με ένα «μπαλάκι του μπάντμιντον», έρμαιο στις πολιτικές εναλλαγές και στις κοντόφθαλμες αποφάσεις κυβερνήσεων που αδυνατούσαν να χαράξουν μια μακροπρόθεσμη στρατηγική για το διάστημα.

Προειδοποιούσε μάλιστα ότι η απουσία ενός μεγάλου και τολμηρού οράματος στερούσε από τις νέες γενιές το κίνητρο να στραφούν προς τις επιστήμες και να ονειρευτούν πέρα από τα όρια της Γης.

Αν με κάποιον τρόπο βρισκόταν σήμερα στο ακρωτήριο Κανάβεραλ, ίσως ο πρώτος άνθρωπος που περπάτησε στη Σελήνη να έβλεπε επιτέλους το όραμα που περίμενε να παίρνει ξανά μορφή, ενσαρκωμένο στα πρόσωπα των επιγόνων του.

Οι επίγονοι των Άρμστρονγκ και Όλντριν

Η NASA φρόντισε το πλήρωμα της αποστολής να λειτουργεί και ως συμβολικός καθρέφτης της σύγχρονης κοινωνίας, επιλέγοντας τέσσερις ανθρώπους με διαφορετικές καταβολές και εμπειρίες, αλλά με κοινό παρονομαστή την αφοσίωση στην εξερεύνηση του διαστήματος.

Στη θέση του Διοικητή βρίσκεται ο Ριντ Γουάιζμαν, ο άνθρωπος που θα φέρει στους ώμους του το μεγαλύτερο βάρος ευθύνης για την επιτυχία της αποστολής και την ασφάλεια του πληρώματος.

Γεννημένος στη Βαλτιμόρη, με σημαντική καριέρα ως πιλότος της Ναυτικής Αεροπορίας των Ηνωμένων Πολιτειών και πρώην επικεφαλής του Γραφείου Αστροναυτών της NASA, ο 50χρονος Γουάιζμαν φέρνει μαζί του την πολύτιμη εμπειρία των 165 ημερών που έχει ήδη περάσει στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό.

Η εμπειρία του τον καθιστά μία από τις πιο σταθερές και ψύχραιμες παρουσίες της αποστολής.

Δίπλα του, στον ρόλο του πιλότου, θα βρίσκεται ο 49χρονος Βίκτορ Γκλόβερ, ένας βετεράνος δοκιμαστής μαχητικών αεροσκαφών από την Καλιφόρνια. Ο Γκλόβερ έχει ήδη γράψει τη δική του σελίδα στην ιστορία της NASA, καθώς έγινε ο πρώτος Αφροαμερικανός αστροναύτης που συμμετείχε σε μακροχρόνια αποστολή στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό.

Στην αποστολή Artemis II, τα δικά του χέρια θα είναι εκείνα που θα ελέγχουν τα κρίσιμα συστήματα πλοήγησης του Orion, οδηγώντας το σκάφος στο πιο απομακρυσμένο σημείο που έχει φτάσει ποτέ επανδρωμένο διαστημόπλοιο.

Μαζί τους ταξιδεύει, ως ειδικός αποστολής, ένα πρόσωπο που συμβολίζει την υπέρβαση πολλών ιστορικών ορίων: η Κριστίνα Χάμοκ Κοχ. Ηλεκτρολόγος μηχανικός με πολυετή ερευνητική εμπειρία σε ακραία περιβάλλοντα —από την Ανταρκτική μέχρι την Αρκτική— η 47χρονη Κοχ κατέχει το παγκόσμιο ρεκόρ για τη μεγαλύτερη σε διάρκεια συνεχή παραμονή γυναίκας στο διάστημα, με 328 ημέρες.

Υπήρξε επίσης μέλος του πρώτου ιστορικού αμιγώς γυναικείου διαστημικού περιπάτου. Η συμμετοχή της στην αποστολή Artemis II θεωρείται προάγγελος του επόμενου βήματος: της αποστολής Artemis III, η οποία έχει δεσμευθεί να αφήσει το πρώτο γυναικείο αποτύπωμα στη σεληνιακή επιφάνεια.

Την τετράδα συμπληρώνει ο 50χρονος Τζέρεμι Χάνσεν, συνταγματάρχης της Βασιλικής Καναδικής Αεροπορίας. Παρότι είναι ο μοναδικός από το πλήρωμα που δεν έχει ταξιδέψει ακόμη στο διάστημα, διαθέτει εκτεταμένη εμπειρία σε ακραίες συνθήκες εκπαίδευσης και προσομοίωσης αποστολών, τόσο σε υποθαλάσσια περιβάλλοντα όσο και σε απομονωμένα σπήλαια.

Η συμμετοχή του έχει ιδιαίτερη ιστορική σημασία, καθώς καθιστά τον Καναδά μόλις τη δεύτερη χώρα στην ιστορία που στέλνει πολίτη της σε επανδρωμένη αποστολή γύρω από τη Σελήνη.

Οι τέσσερις αστροναύτες έχουν μπει ήδη σε αυστηρή ιατρική καραντίνα, ακολουθώντας ένα προσεκτικά σχεδιασμένο πρόγραμμα ύπνου, διατροφής και εκπαίδευσης, ώστε να βρίσκονται στην απόλυτη κορύφωση της φυσικής και πνευματικής τους κατάστασης τη στιγμή της εκτόξευσης.

Ίσως μάλιστα αυτή τη φορά οι εκλεκτοί τέσσερις της NASA να έχουν το σύμπαν και την τύχη με το μέρος τους. Η αποστολή Artemis II έχει αναβληθεί δύο φορές στο παρελθόν, κυρίως λόγω τεχνικών σφαλμάτων που ανέκυψαν.

Αν οι τεχνικοί της NASA δώσουν αυτή τη φορά το πράσινο φως και ο καιρός είναι ευνοϊκός, η εκτόξευση ενδέχεται να πραγματοποιηθεί με φόντο την εκτυφλωτική λάμψη της λεγόμενης Ροζ Πανσελήνου — μια εικόνα που θα μπορούσε να χαρίσει στην ανθρωπότητα μία από τις πιο εμβληματικές στιγμές της σύγχρονης διαστημικής ιστορίας.

Ο διάδοχος του Saturn V και η ευρωπαϊκή συνεργασία

Η μεταφορά των τεσσάρων αστροναυτών σε τροχιά γύρω από τη Σελήνη θα πραγματοποιηθεί με τη βοήθεια του πυραύλου Space Launch System (SLS), του ισχυρότερου που έχει κατασκευάσει η NASA από την εποχή του Apollo.

Ο διάδοχος του θρυλικού Saturn V αποτελεί ένα πραγματικό μηχανικό μεγαθήριο, ύψους περίπου 98 μέτρων.

Κατά την απογείωση, οι κινητήρες του θα παράγουν ώθηση που ξεπερνά τους 4.000 τόνους (περίπου το ισοδύναμο 35 μαχητικών F-16 ή 2.500 συμβατικών αυτοκινήτων), δημιουργώντας ένα εκκωφαντικό κύμα ενέργειας που θα σχίσει την ατμόσφαιρα και θα ωθήσει το διαστημόπλοιο προς το βαθύ διάστημα.

Στην κορυφή αυτού του πύρινου πύργου βρίσκεται το Orion, ένα υπερσύγχρονο διαστημόπλοιο σχεδιασμένο για να μεταφέρει ανθρώπους πέρα από τη γήινη τροχιά, σε συνθήκες πολύ πιο εχθρικές από εκείνες που αντιμετωπίζουν οι αποστολές στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό.

Εδώ ακριβώς εντοπίζεται και μια από τις σημαντικότερες διαφορές ανάμεσα στην εποχή του Apollo και στη νέα εποχή του προγράμματος Artemis. Το 1969 το διάστημα αποτελούσε κυρίως πεδίο εθνικής αντιπαράθεσης. Σήμερα, αντιθέτως, η εξερεύνηση του διαστήματος βασίζεται ολοένα και περισσότερο στη διεθνή συνεργασία.

Το Orion δεν θα μπορούσε να ταξιδέψει χωρίς την Ευρωπαϊκή Μονάδα Εξυπηρέτησης (European Service Module), η οποία έχει κατασκευαστεί από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος. Η μονάδα αυτή παρέχει την κύρια πρόωση του σκάφους, καθώς και ζωτικά συστήματα όπως παροχή νερού και οξυγόνου, ηλεκτρική ενέργεια και θερμικό έλεγχο.

Το γεγονός ότι το επόμενο μεγάλο βήμα της ανθρωπότητας στο διάστημα βασίζεται σε μια τόσο στενή διηπειρωτική συνεργασία αποτελεί ίσως το πιο αισιόδοξο μήνυμα της αποστολής: ότι, έστω και αργά, η ανθρωπότητα αρχίζει να μαθαίνει να πετά προς το άγνωστο όχι ως ανταγωνιστές, αλλά ως εταίροι.

Μια χορογραφία υψηλής ακρίβειας στο κενό

Σε αντίθεση με το Apollo 11, η αποστολή Artemis II δεν έχει ως στόχο την προσελήνωση – τουλάχιστον δεν είναι αυτή η πρόθεσή της.

Η κύρια αποστολή της είναι να δοκιμάσει εξαντλητικά όλα τα συστήματα του Orion σε πραγματικές συνθήκες βαθέος διαστήματος, αυτή τη φορά με ανθρώπους στο εσωτερικό του.

Η πτήση, η οποία θα διαρκέσει περίπου δέκα ημέρες, θυμίζει μια προσεκτικά σχεδιασμένη χορογραφία ακριβείας.

Αρχικά, η ανώτερη βαθμίδα του πυραύλου θα τοποθετήσει το Orion σε μια ιδιαίτερα ελλειπτική γήινη τροχιά. Εκεί, το πλήρωμα θα πραγματοποιήσει μια σειρά δοκιμών χειροκίνητης πλοήγησης, χρησιμοποιώντας την απορριφθείσα βαθμίδα του πυραύλου ως στόχο για δοκιμές προσέγγισης στο κενό.

Ταυτόχρονα, το σκάφος θα απομακρυνθεί σκόπιμα από την εμβέλεια των δορυφόρων GPS, προκειμένου να δοκιμαστούν τα συστήματα πλοήγησης που βασίζονται αποκλειστικά στο Δίκτυο Βαθέος Διαστήματος της NASA.

Αφού ολοκληρωθούν οι δοκιμές, θα ξεκινήσει η λεγόμενη Διασεληνιακή Έγχυση — η κρίσιμη στιγμή κατά την οποία ο κινητήρας του Orion θα πυροδοτηθεί ξανά, εκτοξεύοντας το σκάφος με ταχύτητες που θα προσεγγίζουν τα 39.000 χιλιόμετρα την ώρα.

Το ταξίδι προς τη Σελήνη θα διαρκέσει περίπου τέσσερις ημέρες.

Καθώς θα περνούν πίσω από την αθέατη πλευρά της Σελήνης, οι τέσσερις αστροναύτες θα βιώσουν την απόλυτη απομόνωση: για 30 έως 50 λεπτά, κάθε επικοινωνία με τη Γη θα διακοπεί πλήρως.

Με υπόκρουση την απόκοσμη σιωπή θα καταγράφουν εικόνες από κρατήρες που δεν βλέπουν ποτέ το φως του πλανήτη μας, φτάνοντας σε απόσταση έως και 9.600 χιλιομέτρων πέρα από τη σεληνιακή επιφάνεια. Σε εκείνο ακριβώς το σημείο, οι τέσσερις αστροναύτες θα ξεπεράσουν το ιστορικό ρεκόρ απόστασης από τη Γη που κατέχει από το 1970 η αποστολή Apollo 13.

Το Orion θα ακολουθήσει μια τροχιά «ελεύθερης επιστροφής», η οποία θα επιτρέψει στο σκάφος να επιστρέψει φυσικά στη Γη χάρη στη βαρυτική αλληλεπίδραση με τη Σελήνη.

Η πύρινη επιστροφή και ο επόμενος στόχος

Καθώς το σκάφος θα εισέρχεται ξανά στην ατμόσφαιρα με ταχύτητες που θα φτάνουν τα 32 Mach (περίπου 40.000χλμ/ώρα), θα περιβάλλεται από ένα νέφος υπέρθερμου πλάσματος, το οποίο θα διακόπτει προσωρινά κάθε επικοινωνία με τη Γη.

Η θερμική ασπίδα του σκάφους θα πρέπει να αντέξει θερμοκρασίες που θα ξεπερνούν τους 1.600 βαθμούς Κελσίου.

Σε ύψος περίπου 25.000 ποδιών θα ανοίξουν τα πρώτα αλεξίπτωτα επιβράδυνσης και λίγο αργότερα τα τρία κύρια αλεξίπτωτα, διαμέτρου 35 μέτρων το καθένα, θα μειώσουν την ταχύτητα καθόδου στα περίπου 27 χιλιόμετρα την ώρα.

Η τελική προσθαλάσσωση θα πραγματοποιηθεί στον Ειρηνικό Ωκεανό, όπου το σκάφος θα σταθεροποιηθεί χάρη σε ειδικούς αερόσακους πριν το περισυλλέξουν πλοία του Αμερικανικού Ναυτικού.

Σε αυτή την από κάθε άποψη κοσμοϊστορική αποστολή, η NASA επέλεξε να δώσει και μια συμβολική διάσταση με τη συμμετοχή του κοινού – όχι, μη ράβετε σκάφανδρα.

Μέσα από την πρωτοβουλία «Send Your Name with Artemis II», εκατομμύρια πολίτες από ολόκληρο τον κόσμο έστειλαν τα ονόματά τους, τα οποία αποθηκεύτηκαν σε μια μικροσκοπική ψηφιακή κάρτα που βρίσκεται ήδη στο εσωτερικό του Orion.

Πρόκειται για μια μικρή αλλά ισχυρή υπενθύμιση ότι η επιθυμία να εξερευνήσουμε το άγνωστο δεν ανήκει μόνο σε επιστήμονες ή αστροναύτες — είναι βαθιά ριζωμένη σε ολόκληρη την ανθρωπότητα.

Επόμενος σταθμός: Άρης

Αλλά για σταθείτε. Ποια μύγα μας τσίμπησε και αποφασίσαμε να ξαναβγούμε στο αχανές του διαστήματος έστω και με βηματισμό χελώνας;

Το Artemis II είναι ο απαραίτητος προθάλαμος για τη δημιουργία του Lunar Gateway, ενός μόνιμου διαστημικού σταθμού, και για την εγκαθίδρυση της ανθρώπινης παρουσίας στον Νότιο Πόλο της Σελήνης, όπου έχουν εντοπιστεί τεράστια και κυρίως πολύτιμα για τον εποικισμό του διαστήματος αποθέματα νερού σε μορφή πάγου.

Η Σελήνη μετατρέπεται γίνεται τρόπον τινά ένα διαστημικό προπονητήριο. Οι τεχνολογίες και οι γνώσεις που θα σφυρηλατηθούν εκεί, είναι οι ίδιες που θα επιτρέψουν κάποτε στην ανθρωπότητα να κάνει το επόμενο μεγάλο της άλμα: να φτάσει στον Άρη και να δώσει πιθανότατα στον Ίλον Μασκ τη μεγαλύτερη χαρά της ζωής του.

Ναι, για πρώτη φορά μετά από μισό και πλέον αιώνα, η ανθρωπότητα δεν ατενίζει απλώς τη Σελήνη — σηκώνει ξανά τα μάτια προς το μέλλον.