Έπρεπε να περάσουν 82 χρόνια; Έπρεπε να περάσουν 82 χρόνια, για να βγουν στο φως τα πρώτα οπτικά ντοκουμέντα από τις εκτελέσεις του Γ’ Ράιχ στην Ελλάδα, που πλήρωσε σε αίμα – στρατιωτικό, αλλά και άμαχου πληθυσμού – πολύ περισσότερο φόρο αναλογικά με άλλες μεγαλύτερες σε πληθυσμό και έκταση χώρες, κατατασσόμενη μόλις 4η πίσω μόνο από την 1η Ρωσία και τις Πολωνία και Γιουγκοσλαβία που ακολουθούν στη 2η και 34η θέση.

Από το απόγευμα του Σαββάτου 14 Φεβρουαρίου, που άρχισε να διακινείται η πληροφορία για τον εντοπισμοό φωτογραφιών, οι οποίες φέρονται να απεικονίζουν την εκτέλεση 200 ελλήνων κομμουνιστών – αντιστασιακών στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, την 1η Μαΐου 1944, μέχρι σήμερα Δευτέρα, που όλη η χώρα έχει γίνει πλέον κοινωνός της είδησης, η συζήτηση, αφού κινήθηκε γύρω από το ερώτημα της γνησιότητας του υλικού, έχει περάσει στο στάδιο της εκκίνησης διαδικασίας, εφόσον αποδειχθεί ότι πράγματι είναι γνήσιο, για την ανάκτησή του, όπως απαίτησε από την πρώτη στιγμή ο προοδευτικός χώρος και σήμερα αποδέχθηκε το επίσημο κράτος.

Το Βήμα επιχειρεί μια πρώτη διερεύνηση των παράπλευρων στοιχείων που θα μπορούσαν να δώσουν κάποιες απαντήσεις στο ερώτημα περί γνησιότητας κι έτσι βρέθηκε στον χώρο του Σκοπευτηρίου του ιστορικού δήμου και συνομίλησε με ανθρώπους που έχουν ασχοληθεί επί μακρόν με το θέμα.

Οι επίμαχες εικόνες – οι πληροφορίες κάνουν λόγο για οκτώ – εντοπίστηκαν σε άλμπουμ που αποδίδεται σε γερμανό αξιωματικό, ο οποίος υπηρετούσε σε μονάδα με έδρα τη Μαλακάσα, κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Το άλμπουμ, που λογικά έχει κι άλλες εικόνες, εμφανίστηκε προς πώληση σε διαδικτυακή δημοπρασία στο eBay από βέλγο πωλητή, χωρίς να είναι αρχικά γνωστός ο φωτογράφος.

Σε μια από τις τελευταίες εξελίξεις, ο πωλητής διέκοψε τη δημοπρασία, ζητώντας ωστόσο σεβασμό στη νόμιμη κυριότητα του επί του υλικού και δηλώνοντας ότι παραμένει «ανοιχτός σε έναν εποικοδομητικό διάλογο με τις αρμόδιες ελληνικές κρατικές αρχές σχετικά με το μέλλον αυτού του υλικού».

Οδοιπορικό στο Θυσιαστήριο της Λευτεριάς

Οδηγός μας σε αυτόν τον περίπατο σε έναν χώρο που αποπνέει κατάνυξη και σεβασμό, ο Κώστας Γαβριλάκης. Ο εντεταλμένος δημοτικός σύμβουλος αναλαμβάνει καθημερινά να «ξεναγήσει» από οργανωμένα σχολεία μέχρι ιδιώτες που επισκέπτονται το Σκοπευτήριο κι ακολουθούν τη διαδρομή που εκατοντάδες αγωνιστές – με τον μικρότερο σε ηλικία, τον 14χρονο Ανδρέα Λικουρίνο, τη 17χρονη Ηρώ Κωνσταντοπούλου, τον 19χρονο τότε αδελφό του Μανώλη Γλέζου, Νίκο, αλλά και τον 35χρονο διανοούμενο κρατούμενο, διερμηνέα των κατακτητών στο Χαϊδάρι, Ναπολέοντα Σουκατζίδη – περπάτησαν, λίγο πριν πέσουν «στης Καισαριανής τον τοίχο» από τα καταιγιστικά πυρά των γερμανικών πολυβόλων.

Όπως μας εξηγεί ο κ. Γαβριλάκης, από τις φωτογραφίες που εντοπίστηκαν, κάποιες δεν μπορεί να τραβήχτηκαν πουθενά αλλού, παρά εδώ, στο Σκοπευτήριο. Περιγράφει σπιθαμή προς σπιθαμή, τις γωνίες, τα υψώματα, την πορεία της διαδικασίας σε κάθε προγραμματισμένη εκτέλεση και διευκρινίζει για την παρουσία των 20 κυπαρισσιών, ότι φυτεύτηκαν λίγο πριν την απελευθέρωση, τον Σεπτέμβριο του 1944, για τους 20 ήρωες που κάθε φορά στήνονταν στον τοίχο.

Στη συγκεκριμένη, μαζικότερη εκτέλεση σε όλη τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, οι 200 κρατούμενοι των φυλακών Χαϊδαρίου, ήταν κομμουνιστές οι περισσότεροι, ήδη κρατούμενοι από την περίοδο της δικτατορίας Μεταξά, τους οποίους οι ελληνικές αρχές παρέδωσαν στους κατακτητές. Ανάμεσα τους κι ο καισαριανιώτης τσαγκάρης Δημήτρης Πανταζής.

Για τον κ. Γαβριλάκη, δεν είναι περίεργο που βρέθηκαν στην κατοχή Γερμανών οπτικά ντοκουμέντα από εκείνη τη μαύρη εποχή της ιστορίας. Όπως λέει, οι κατακτητές συνήθιζαν να απαθανατίζουν γεγονότα, όπως εκτελέσεις και φρικαλεότητες, όπως το ξεκλήρισμα ολόκληρων χωριών (βλ. Καλάβρυτα, Δίστομο, Βιάννος, Κάνδανος κ.α.).

Διαφωνία στις πρώτες ταυτοποιήσεις

Στο μεταξύ, οι πρώτες απόπειρες ταυτοποίησης προσώπων από τις φωτογραφίες της δημοπρασίας, έφεραν και τις πρώτες διαφοροποιήσεις.

Συγκεκριμένα, στο πρόσωπο που δεσπόζει στην εικόνα με την ομάδα των μελλοθάνατων που περπατούν προς το ύψωμα της εκτέλεσης, εμφανίζονται δύο απόψεις για την ταυτότητα του προσώπου. Σύμφωνα με το Greece at WWII Archives, ο ψηλός άνδρας με το λευκό πουκάμισο, είναι ο Βασίλης Παπαδήμας.

Όμως κατά το ΚΚΕ, πρόκειται για τον 30χρονο Θρασύβουλο Καλαφατάκη «του Γρηγόρη και της Πελαγίας, που γεννήθηκε το 1914 στον Πλατανιά Χανίων της Κρήτης, από εύπορη και πολυμελή οικογένεια. Ήταν ψηλός, εύσωμος, αρρενωπός και χειροδύναμος. Επαγγελματικά ασχολήθηκε με την γεωργία και τη γαλακτοκομία. Παντρεύτηκε πολύ μικρός την Αικατερίνη Χάλη και απέκτησαν δύο κόρες, τη Μαρία και την Ιφιγένεια».

Σύμφωνα με τα βιογραφικά στοιχεία που έχουν καταγραφεί, οργανώθηκε από νωρίς στο ΚΚΕ, διώχθηκε κατά τη δικτατορία Μεταξά, συνελήφθη το 1939 και πέρασε από φυλακές και τόπους κράτησης (Χανιά, Αβέρωφ, Ακροναυπλία, ιταλικό στρατόπεδο Λάρισας) πριν μεταφερθεί στο Χαϊδάρι. Αναφέρεται ακόμη ότι στο στρατόπεδο φρόντιζε ως μάγειρας νεότερους κρατούμενους, ενώ προς τιμήν του έχει δοθεί το όνομά του σε δρόμο στην περιοχή του Αγίου Λουκά στα Χανιά.

Ένα δεύτερο πρόσωπο που πιθανολογείται ότι αναγνωρίστηκε, σύμφωνα πάντα με το ΚΚΕ, είναι ο Δημήτρης Παπαδόπουλος, ποντιακής καταγωγής. Περιγράφεται ως από τους παλαιότερους αγωνιστές του κλάδου των οικοδόμων, με έντονη συνδικαλιστική δράση ήδη από την εγκατάστασή του στην Ελλάδα ως πρόσφυγας (1922–1924). Διετέλεσε, μεταξύ άλλων, γενικός γραμματέας της Ομοσπονδίας Οικοδόμων, με επανειλημμένες διώξεις, φυλακίσεις και εξορίες για τη δράση του. Συνελήφθη το 1936 από τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου, οδηγήθηκε σε εξορία και στην Ακροναυπλία, και το 1941 παραδόθηκε στους Γερμανούς, μεταφέρθηκε στο Χαϊδάρι και εκτελέστηκε την 1η Μαΐου 1944 μαζί με τους υπόλοιπους 200.

Ο τρίτος που φέρεται να έχει ταυτοποιηθεί είναι ο νέος με το ελαφρύ χαμόγελο σε μια άλλη φωτογραφία, ο Ηλίας Ρίζος του Δημητρίου. Εργαζόταν σε μικρή βιοτεχνία παραγωγής ζυμαρικών και αρτοσκευασμάτων στη Λαμία, στην περιοχή του Αγίου Λουκά (Κλαραίικα). Μετά την είσοδο των ιταλικών δυνάμεων στην πόλη, συνελήφθη από έλληνες συνεργάτες και παραδόθηκε στους κατακτητές, κρατήθηκε στις φυλακές Λαμίας και στη συνέχεια μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου, πριν καταλήξει ανάμεσα στους 200. Σύμφωνα με το δημοσίευμα, αντιστασιακή δράση είχαν και τα αδέλφια του, Αποστόλης και Βασιλική, με αναφορά και σε δεσμούς με το ΚΚΕ.

Ο βανδαλισμός και το αίτημα

Μιλώντας με τον δήμαρχο Καισαριανής Ηλία Σταμέλο, εξέφρασε την πεποίθηση ότι ήταν εσκεμμένη η καταστροφή που προκάλεσαν γνωστοί κύκλοι φασιστών στη συγκεκριμένη πλάκα, που μίλαγε για τους 200 εκτελεσμένοι κομμουνιστές της Πρωτομαγιάς του 1944. Την ίδια στιγμή όμως, δήλωσε ότι δεν πρόκειται να τους πτοήσουν όποια εμπόδια και να βάζουν στην ιστορική μνήμη και ο χώρος θα αποκατασταθεί άμεσα.

Για το δε αίτημα ανάκτησης των φωτογραφικών ντοκουμέντων, ο κ. Σταμέλος ήταν σαφής: ανήκουν στην ιστορία αυτού του τόπου, στην Καισαριανή, όπου χύθηκε το αίμα αυτών των ανθρώπων και στο ΚΚΕ για την πίστη τους στο οποίο μαρτύρησαν. Η θέση αυτή βέβαια προσκρούει στην επίσημη απόφαση που έχει διαρρεύσει πως έχει ληφθεί, σύμφωνα με την οποία, εφόσον οι εμπειρογνώμονες του ΥΠΠΟ επιβεβαιώσουν την αυθεντικότητα και τη νόμιμη προέλευση της συλλογής και το Υπουργείο Πολιτισμού ξεκινήσει την κατάλληλη νομική διαδικασία για την απόκτησή της, αυτή θα περιέλθει στην κατοχή της Βουλής των Ελλήνων.