Τέσσερις δεκαετίες μετά την έναρξη των πρώτων ευρωπαϊκών πρωτοβουλιών κατά του καρκίνου, η νόσος εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για τα συστήματα υγείας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία του Ευρωπαϊκού Συστήματος Πληροφοριών για τον Καρκίνο (ECIS), το 2024 περίπου 2,7 εκατομμύρια άνθρωποι διαγνώστηκαν με καρκίνο στην ΕΕ, ενώ 1,27 εκατομμύρια έχασαν τη ζωή τους. Παρά τη μικρή μείωση που καταγράφηκε σε σχέση με το 2022, ο καρκίνος παραμένει η δεύτερη αιτία θανάτου μετά τα καρδιαγγειακά νοσήματα – και όλα δείχνουν ότι η εικόνα αυτή θα επιδεινωθεί τις επόμενες δεκαετίες.
Οι προβλέψεις είναι ανησυχητικές, σύμφωνα με την πρόσφατη έκθεση του τμήματος ερευνών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Μέχρι το 2040, οι νέες διαγνώσεις αναμένεται να αυξηθούν κατά 19% και οι θάνατοι κατά 27%, εξέλιξη που θα καταστήσει τον καρκίνο την πρώτη αιτία θανάτου στην ΕΕ. Η γήρανση του πληθυσμού, οι ανθυγιεινές συνήθειες και οι ανισότητες στην πρόσβαση σε προληπτικό έλεγχο και φροντίδα υγείας αποτελούν βασικούς παράγοντες αυτής της τάσης. Σύμφωνα με κοινή έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του ΟΟΣΑ, ο καρκίνος αναμένεται να μειώσει το προσδόκιμο ζωής στην Ευρώπη κατά σχεδόν δύο χρόνια έως το 2050.
Παράλληλα, η επιστημονική γνώση δείχνει ότι ένα μεγάλο μέρος του προβλήματος θα μπορούσε να αποφευχθεί. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμά ότι τουλάχιστον το 40% των περιστατικών καρκίνου θα μπορούσαν να προληφθούν μέσω αποτελεσματικών πολιτικών πρωτογενούς πρόληψης. Το κάπνισμα, η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ, η παχυσαρκία, η κακή διατροφή, η έλλειψη σωματικής άσκησης, αλλά και περιβαλλοντικοί και επαγγελματικοί κίνδυνοι συγκαταλέγονται στους βασικούς παράγοντες κινδύνου. Σημαντικό ρόλο παίζουν επίσης λοιμώξεις, όπως η ηπατίτιδα Β και C και ορισμένοι τύποι του ιού των ανθρώπινων θηλωμάτων.
Οι ανισότητες αποτελούν ένα από τα πιο επίμονα προβλήματα. Άτομα με χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο εμφανίζουν υψηλότερα ποσοστά καπνίσματος, παχυσαρκίας και επιβλαβούς κατανάλωσης αλκοόλ, γεγονός που μεταφράζεται σε μεγαλύτερη νοσηρότητα και θνησιμότητα. Παράλληλα, παρατηρούνται έντονες διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών, με τους άνδρες να εκτίθενται συχνότερα σε παράγοντες κινδύνου, ιδίως όσον αφορά το κάπνισμα και το αλκοόλ. Σήμερα, ο καρκίνος του πνεύμονα παραμένει η συχνότερη αιτία θανάτου από καρκίνο στην ΕΕ, ακολουθούμενος από τον καρκίνο του παχέος εντέρου, του παγκρέατος και του μαστού.
Πέρα από το ανθρώπινο κόστος, το οικονομικό αποτύπωμα είναι τεράστιο. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει εκτιμήσει ότι το συνολικό ετήσιο κόστος του καρκίνου υπερβαίνει τα 100 δισεκατομμύρια ευρώ, ενώ ο ΟΟΣΑ υπολογίζει απώλειες παραγωγικότητας ύψους 50 δισεκατομμυρίων ευρώ ετησίως. Μακροπρόθεσμα, το κόστος αυτό αναμένεται να αυξηθεί περαιτέρω, ασκώντας πρόσθετη πίεση στις ευρωπαϊκές οικονομίες.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί να ενισχύσει τον ρόλο της. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1980, οι ευρωπαϊκές πολιτικές στον τομέα του καρκίνου λειτουργούν συμπληρωματικά προς τις εθνικές πολιτικές υγείας, δίνοντας έμφαση στην πρόληψη, την έρευνα και την ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών. Η πιο φιλόδοξη πρωτοβουλία των τελευταίων ετών είναι το σχέδιο «Η Ευρώπη κατά του Καρκίνου», που υιοθετήθηκε το 2021 στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης Υγείας. Με προϋπολογισμό 4 δισεκατομμυρίων ευρώ, το σχέδιο οργανώνεται γύρω από τέσσερις βασικούς άξονες: πρόληψη, έγκαιρη διάγνωση, διάγνωση και θεραπεία, καθώς και ποιότητα ζωής για ασθενείς και επιζώντες.
Η πρώτη αποτίμηση του σχεδίου, που δημοσιεύθηκε το 2025, δείχνει ότι πάνω από το 90% των δράσεων είτε έχουν ολοκληρωθεί είτε βρίσκονται σε εξέλιξη. Ωστόσο, καταγράφονται καθυστερήσεις και κενά, κυρίως λόγω χρηματοδοτικών και θεσμικών εμποδίων. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη μείωση των ανισοτήτων, αλλά και στη μετάφραση της έρευνας σε πρακτικές λύσεις, μέσα από προγράμματα όπως η «Αποστολή για τον Καρκίνο» του Horizon Europe.
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο διατηρεί ενεργό ρόλο στον έλεγχο και την πολιτική πίεση. Μετά το πέρας της θητείας της Ειδικής Επιτροπής για τον Καρκίνο (BECA), οι ευρωβουλευτές συνεχίζουν να αναδεικνύουν ζητήματα όπως η ισότιμη πρόσβαση στη φροντίδα, η προστασία των επιζώντων από διακρίσεις και η αντιμετώπιση των ελλείψεων σε φάρμακα.
Καθώς η Ευρώπη γερνά και οι προκλήσεις εντείνονται, η μάχη κατά του καρκίνου αναδεικνύεται όχι μόνο σε ζήτημα υγείας, αλλά και σε κρίσιμο κοινωνικό και πολιτικό στοίχημα. Το ερώτημα δεν είναι πλέον αν η ΕΕ θα δράσει, αλλά πόσο γρήγορα και πόσο αποτελεσματικά θα καταφέρει να μετατρέψει τις δεσμεύσεις σε απτά αποτελέσματα για εκατομμύρια πολίτες.
