Το 2019 η Γροιλανδία βρέθηκε στο επίκεντρο της διεθνούς συζήτησης, όταν o Ντόναλντ Τραμπ, κατά την πρώτη του θητεία ως πρόεδρος των ΗΠΑ, εξέφρασε το ενδιαφέρον του να αγοράσει το νησί από τη Δανία. Το 2026 το ζήτημα επανήλθε, όταν ο ίδιος και στελέχη του πολιτικού του χώρου επανέφεραν την άποψη ότι η απόκτηση της Γροιλανδίας αποτελεί «στρατηγική αναγκαιότητα» για τις Ηνωμένες Πολιτείες, επικαλούμενοι λόγους εθνικής ασφάλειας και γεωπολιτικής σταθερότητας στην Αρκτική.
Για πολλούς η ιδέα μοιάζει απλώς ένα πολιτικό παράδοξο. Ωστόσο, οι μεταβολές των διεθνών ισορροπιών έφεραν ξανά στο προσκήνιο ένα νησί που, αν και καλυμμένο σχεδόν εξ ολοκλήρου από πάγο, βρίσκεται εδώ και αιώνες στο επίκεντρο γεωπολιτικών, οικονομικών και πολιτισμικών εξελίξεων.
Η Γροιλανδία δεν είναι απλώς ένα από τα μεγαλύτερα νησιά του κόσμου. Είναι ένας τόπος με μακρά και συχνά άγνωστη ιστορία, που ξεκινά από τους πρώτους Ινουίτ, περνά από τους Βίκινγκς και τη δανική κυριαρχία και φτάνει μέχρι τις σύγχρονες διεθνείς διεκδικήσεις.
Η απάτη της «Πράσινης Γης»
«ΤΟ ΒΗΜΑ» της 16ης Απριλίου 1995 απαντά σε ένα φαινομενικά απλό ερώτημα, φωτίζοντας την ονοματοδοσία της Γροιλανδίας:
«Θυμόμαστε όλοι πολύ καλά που μας έλεγαν στο σχολείο πως όταν οι Βίκινγκς έφθασαν στο μεγάλο νησί είδαν στις ακτές πράσινα λιβάδια και, χοντροκέφαλοι όπως ήταν, ονόμασαν όλο το μέρος Γροιλανδία (Πράσινη Γη). Όπως και τόσα άλλα που μάθαμε στο σχολείο, αυτό απέχει πολύ από την αλήθεια.
»Ονόμασαν το μέρος Γροιλανδία επειδή ετοίμαζαν μια μεγάλη απάτη, για να λέμε τα πράγματα με το όνομά τους. Ο Ερικ ο Ερυθρός ήθελε να διαφημίσει το νησί. Ήθελε να φέρει εκεί εποίκους.
“Ήταν κάτι αντίστοιχο με τις μεσιτικές απάτες που γίνονται σήμερα”, λέει ο Τόμας Μακ Γκόβερν, καθηγητής αρχαιολογίας στο Κολέγιο Χάντερ και ειδικός στους Βίκινγκς της Γροιλανδίας.
»Τα πράσινα σημεία της Γροιλανδίας δεν βρίσκονται κατά μήκος της ακτής. Βρίσκονται ψηλά στις κοιλάδες, στα φιόρδ της ενδοχώρας. Το στρώμα πάγου πάχους 1,5-3 χιλιομέτρων που καλύπτει το μεγαλύτερο μέρος της Γροιλανδίας δημιουργεί στην ατμόσφαιρα ένα υψηλό βαρομετρικό το οποίο διατηρεί τον ουρανό καθαρό με λιακάδα και το κλίμα σχετικά ήπιο σε αυτές τις προστατευόμενες κοιλάδες. Στην παγωμένη ακτή το κλίμα είναι πολύ πιο βαρύ».
«ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 12.3.1966, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»
Βίκινγκς και Ινουίτ
«Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ» της 27ης Οκτωβρίου 1956 δημοσιεύει ένα εκτενές αφιέρωμα για το «Παγωμένο Νησί που ρυθμίζει το κλίμα του κόσμου» εστιάζοντας στην στρατηγική σημασία της Γροιλανδίας:
«Η Ισλανδία και η Νότια Γροιλανδία ήταν οι ενδιάμεσοι σταθμοί που βοήθησαν τους Βίκιγκς, τους θρυλικούς θαλασσοπόρους του Μεσαιωνικού Βορρά, να φθάσουν στην Αμερική πολύ πριν απο τον Χριστόφορο Κολόμβο.
»Πριν χίλια περίπου χρόνια, το 982, ο Έρικ ο Κόκκινος έφθασε στις ακτές της Γροιλανδίας και της έδωσε το όνομα που έχει μέχρι σήμερα: “Πράσινη Χώρα”. Τρία χρόνια αργότερα 30 “ντράκαρ”, όπως λέγονταν τα στενόμακρα ανοικτά πλοία τους, μετέφεραν 400 Βίκιγκς· με τις οικογένειές τους στην νέα χώρα.
»Η αποικία άνθησε επι αρκετούς αιώνες. Οι τολμηρότεροι από τους κατοίκους της εξερεύνησαν την γειτονική τους Αμερικανική ήπειρο μέχρι την Νέα Αγγλία.
»Τον ενδέκατο αιώνα όμως οι παγετώνες κατέβηκαν νοτιώτερα. Το κλίμα έγινε ψυχρότερο και η “Πράσινη Χώρα” άσπρισε.. Η επικοινωνία με την Ευρώπη κόπηκε ξαφνικά και η αποικία των Βίκιγκς αποδεκατισμένη από το κρύο έσβησε μέσα στην άσπρη σιωπή του πάγου».
Η Γροιλανδία, ωστόσο, δεν έμεινε χωρίς ανθρώπους. Το δημοσίευμα του «ΒΗΜΑΤΟΣ» το 1995 εξηγεί γιατί οι αυτόχθονες πληθυσμοί επέζησαν:
«Γιατί οι Εσκιμώοι της Γροιλανδίας (οι Ινούιτ, όπως είναι σωστότερο να τους λέμε) επέζησαν και αναπτύχθηκαν; Επειδή είχαν καλύτερη τεχνολογία. Είχαν τα εργαλεία και τις γνώσεις για να κυνηγούν φώκιες όταν οι καιροί ήταν δύσκολοι και το κλίμα σκληρό […] Οι Σκανδιναβοί επέδειξαν πλήρη ανικανότητα ενσωμάτωσης των πολιτισμών του νησιού, γεγονός το οποίο απέβη μοιραίο για αυτούς».
Διαμάχη Δανίας – Νορβηγίας
Με την εξαφάνιση των μεσαιωνικών οικισμών, η Γροιλανδία βρέθηκε για αιώνες στο περιθώριο της ευρωπαϊκής ιστορίας. Το ζήτημα της κυριαρχίας, όμως, δεν ξεχάστηκε.
Τα «AΘHNAΪKA NEA» της 9ης Δεκεμβρίου 1931 περιγράφουν ότι η διαμάχη φαίνεται να βρίσκει τις ρίζες της κοντά στο 1152 όταν ο γιος του Έρικ του Ερυθρού, ο Λειφ εισήγαγε τη χριστιανική θρησκεία ενώ:
»… η γροιλανδική εκκλησία εξηρτάτο από την νορβηγικήν επισκοπήν του Νινταρός. Η αποικία των Νορβηγοϊσλανδών αυτών αυξήθη σημαντικώς […] Επειδή ή Γροιλανδία δεν είχε ξυλείαν ηναγκάζοντο να την προμηθεύωνται από την Νορβηγίαν, εις την οποίαν επώλουν τα προϊόντα της γεωργίας, θήρας, και αλιείας των.
»Το 1261 ο λαός αυτός ετέθη επισήμως εις την κυριαρχίαν της Νορβηγίας, ελευθέρως, υποχρεωθέντος του βασιλέως να διατηρή επαφήν με την αποικίαν […]
»Η Νορβηγία όμως δεν είχε λησμονήση την νήσον. Και κατά το 1821 ο Χανς Εγεδε, πάστωρ του Λοφότεν, απεβιβάσθη εις την ανατολικήν ακτήν της Γροιλανδίας και ίδρυσεν εκεί μίαν αποικίαν νορβηγικήν, την οποίαν ονόμασε “Καλήν Ελπίδα”.
»Το 1723 ο κοινός βασιλεύς Νορβηγίας και Δανίας παρεχώρησεν εις αυτόν ένα καταστατικόν χάρτην εις τον οποίον η χώρα ανεφέρετο ως
“χώρα της Γροιλανδίας, ανήκουσα εις το βασίλειον της Νορβηγίας”.
»Ο Χανς Εγεδε επέρασε κατόπιν εις την δυτικήν ακτήν, όπου δεν ηύρε παρά Εσκιμώους. Έζησε μαζί των με φιλικές σχέσεις και αρμονίαν. Ίδρυσε μερικάς εκκλησίας και σχολεία και συνέταξε το πρώτον λεξικόν της γλώσσης των Εσκιμώων […]
Το Δικαστήριο της Χάγης
Μετά τη διάλυση της ένωσης Δανίας – Νορβηγίας και τις ανακατατάξεις του 19ου αιώνα, η Γροιλανδία πέρασε υπό δανική διοίκηση, χωρίς η Νορβηγία να αποδεχθεί πλήρως ότι παραιτείται από τα ιστορικά της δικαιώματα. Η διαμάχη κορυφώθηκε τον Μεσοπόλεμο:
»Δεν πρέπει να λησμονήται ότι η Γροιλανδία υπήρξε πάντοτε βάσις της νορβηγικής αλιείας. Η Δανία ανησυχήσασα δια την κατασκευήν οικιών νορβηγικών, έστειλεν αποστολήν ίνα καταλάβη τα μέρη όπου είχον εγκατασταθή έσχάτως Νορβηγοί. Τότε ο Νορβηγός αρχηγός εσήκωσε την νορβηγικήν σημαίαν την 28ην Ιουνίου 1931. Την 10ην Ιουλίου, η νορβηγική κυβέρνησις επεκύρωσε την προσάρτησιν. Και τώρα πλέον το ζήτημα έφθασεν εις το διαιτητικόν δικαστήριον της Χάγης, το οποόον καλείται να αποφανή εις ποοον ανήκει η Γροιλανδία».
Το 1933, το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης έδωσε οριστικό τέλος στη διαμάχη, κρίνοντας ότι η Γροιλανδία ανήκει στο σύνολό της στη Δανία και ότι η νορβηγική προσάρτηση της ανατολικής Γροιλανδίας το 1931 ήταν άκυρη και χωρίς νομική βάση.
Η Γροιλανδία στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο
Ο «ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ» της 27ης Οκτωβρίου 1956, εξηγεί πως ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος έφερε τη Γροιλανδία στο επίκεντρο της στρατηγικής αντιπαράθεσης. Με τη Δανία και τη Νορβηγία υπό κατοχή, στήθηκε στον Αρκτικό Βορρά ένας «μετεωρολογικός πόλεμος», καθοριστικός για τις συμμαχικές επιχειρήσεις και την απόβαση στη Νορμανδία:
«Η Αγγλία είχε μείνει μόνη στον αγώνα εναντίον του Χίτλερ. Οι Γερμανοί κατείχαν την Δανία και την Νορβηγία ενώ τα υποβρύχια τους αλώνιζαν τις θάλασσες. Aνάμεσα στις δύο χώρες άρχισε ένας αγώνας για την εγκατάσταση μετεωρολογικών σταθμών κοντά στον Πόλο.
«ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 27.10.1956, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»
»Οι Γερμανοί έστειλαν μιαν αποστολή στο Τόργκμπιλ τσον στην Νότια Γροιλανδία. Οι Νορβηγοί κομμάντος την εξουδετέρωσαν ύστερα απο σκληρό αγώνα. Το ἐπεισόδιο όμως προσείλκυσε την προσοχή των Αμερικανών που τον Απρίλιο του 1941 υπέγραψαν με τους εξόριστους Δανούς μια σύμβαση με την οποία ανέλαβαν την προστασία της Γροιλανδίας και απέκτησαν το δικαίωμα εγκαταστάσεως στρατιωτικών βάσεων σ’ αυτήν.
Αμερικανοί ναύτες με ντόπιους της Γροιλανδίας κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου
»Οι Γερμανοί έφθασαν δια θαλάσσης στο Κολντεβέϋ που βρίσκεται στον 16ο παράλληλο την άνοιξη του 1943. Εγκατέστησαν μια βάση που ύστερα από 10 μήνες κατελήφθη από τους Αγγλοαμερικανούς. Ο μετεωρολογικός αυτός πόλεμος, γιατί οι αντίπαλοι και ιδίως οι Γερμανοί ενδιαφέρονταν κυρίως για μετεωρολογικές παρατηρήσεις, είχε αποφασιστική σημασία. Χάρις στις παρατηρήσεις που γίνονταν εκεί μπορούσε να προβλεφθή η ομίχλη της Μάγχης. Με βάση αυτές οι Σύμμαχοι αποβιβάσθηκαν στην Νορμανδία.
Οι αμερικανικές επιδιώξεις
»Mετά τον πόλεμο η Δανική Κυβέρνησις ανανέωσε την συμφωνία του 1941 “μέχρις ότου εξαφανισθή η απειλή κατά της ειρήνης”. Οι Αμερικανοί όμως για να εξασφαλισθούν, προσεφέρθησαν… ν’ ἀγοράσουν την Γροιλανδία. Οι ανησυχίες των όμως έπαυσαν μετά την εισδοχή της Δανίας, που είναι κυρίαρχος της παγωμένης χώρας, στο Ατλαντικό Σύμφωνο».
Μέσα σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο, οι επιδιώξεις του Ντόναλντ Τραμπ δεν συνιστούν ιστορική ρήξη, αλλά συνέχεια μιας μακράς αμερικανικής στρατηγικής αντίληψης για τη Γροιλανδία. Ένα νησί που, από «Πράσινη Γη» των Βίκινγκς, εξελίχθηκε σε κρίσιμο γαιωπολιτικό σημείο ανάμεσα στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική και εξακολουθεί να επηρεάζει τις παγκόσμιες ισορροπίες.
