Στα παγωμένα νερά κοντά στον Βόρειο Πόλο, το αρχιπέλαγος του Σβάλμπαρντ μετατρέπεται σε γεωπολιτικό πεδίο μάχης. Η Νορβηγία σκληραίνει τη στάση της, περιορίζοντας δικαιώματα ξένων και διεκδικώντας τον έλεγχο θαλάσσιων πόρων, την ώρα που μεγάλες δυνάμεις «βλέπουν» στην Αρκτική το επόμενο στρατηγικό μέτωπο.
Ένα μοναδικό καθεστώς σε έναν κόσμο που αλλάζει
Ψηλά στην Αρκτική, μόλις λίγες εκατοντάδες μίλια από τον Βόρειο Πόλο, το Σβάλμπαρντ υπήρξε για δεκαετίες μια γεωπολιτική εξαίρεση. Ανήκει τυπικά στη Νορβηγία, αλλά διέπεται από τη Συνθήκη του Σβάλμπαρντ του 1920, που επιτρέπει σε πολίτες σχεδόν 50 χωρών να ζουν, να εργάζονται και να δραστηριοποιούνται εκεί, χωρίς βίζα.
Επιστήμονες από όλο τον κόσμο, ρώσοι ανθρακωρύχοι, κινέζοι φοιτητές, ευρωπαίοι ερευνητές και μετανάστες από την Ασία, συνυπήρχαν σε ένα άτυπο διεθνές εργαστήριο συνεργασίας, μέχρι πρόσφατα.
Η Νορβηγία «τραβάει γραμμές»
Τα τελευταία χρόνια, το Όσλο αλλάζει στρατηγική. Περιορίζει το δικαίωμα ψήφου των αλλοδαπών, μπλοκάρει πωλήσεις γης σε ξένους αγοραστές, αυστηροποιεί τους κανόνες για ξένους ερευνητές και διεκδικεί τον έλεγχο του θαλάσσιου βυθού γύρω από το αρχιπέλαγος.
Η κυβέρνηση δηλώνει πως πρόκειται για αναγκαία μέτρα εθνικής ασφάλειας. «Το Σβάλμπαρντ δεν είναι ξέφραγο αμπέλι», λέει ο υφυπουργός Εξωτερικών της Νορβηγίας, τονίζοντας ότι πρόκειται για κυρίαρχο νορβηγικό έδαφος.
Την ίδια ώρα, η Δανία κρατά πλήρη κυριαρχία στη Γροιλανδία, η στρατηγική θέση και οι φυσικοί της πόροι, όμως την καθιστούν στο επίκεντρο της διεθνούς προσοχής, με τους μεγάλους παίκτες να βλέπουν ευκαιρίες, αλλά και απειλές.
Η Αρκτική στο επίκεντρο της νέας γεωπολιτικής
Η στροφή αυτή δεν είναι τυχαία. Η κλιματική αλλαγή, η πρόσβαση σε σπάνιες γαίες και η στρατηγική σημασία της Αρκτικής έχουν εντείνει τον ανταγωνισμό των μεγάλων δυνάμεων, καθώς η πρόσβαση στα δύο «φιλέτα» είναι κρίσιμη για την τεχνολογία, την οικονομία και την ασφάλεια τους.
Το Σβάλμπαρντ, όπως και η Γροιλανδία θεωρούνται κομβικές περιοχές για:
- τη συλλογή δορυφορικών δεδομένων
- την παρακολούθηση πυραυλικών τροχιών
- την εξόρυξη κρίσιμων ορυκτών, όπως λίθιο και κοβάλτιο
Όποιος ελέγχει Σβάλμπαρντ και Γροιλανδία, αποκτά στρατηγικό πλεονέκτημα στον αρκτικό κύκλο, που επηρεάζει την ασφάλεια Ευρώπης, Βόρειας Αμερικής και Ασίας. για την τεχνολογία, την οικονομία και την ασφάλεια των μεγάλων δυνάμεων.
Αντιδράσεις από συμμάχους και αντίπαλους
Οι κινήσεις της Νορβηγίας προκαλούν αντιδράσεις, ακόμη και από συμμάχους της. Η Ρωσία κάνει λόγο για «παράνομες» ενέργειες, ενώ Ισλανδία και Ευρωπαϊκή Ένωση υποστηρίζουν ότι η νορβηγική κυριαρχία έχει σαφή όρια, βάσει της συνθήκης του Σβάλμπαρντ.
Πάντως, ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η απόφαση του Όσλο να προχωρήσει –έστω με καθυστέρηση– σε εξορύξεις στον θαλάσσιο βυθό, παρά τις περιβαλλοντικές αντιδράσεις.
Ξένοι κάτοικοι σε καθεστώς αβεβαιότητας
Οι αλλαγές δεν είναι μόνο γεωπολιτικές, αλλά και ανθρώπινες. Μετανάστες που ζουν στο Σβάλμπαρντ, εδώ και δεκαετίες, αισθάνονται πλέον λιγότερο ευπρόσδεκτοι.
Δύο αδέλφια από την Ταϊλάνδη, που μεγάλωσαν στο αρχιπέλαγος και δηλώνουν «Νορβηγοί στην καρδιά», φοβούνται για το μέλλον τους, μετά τους νέους περιορισμούς. «Το σκέφτομαι συνέχεια», λέει ο ένας από αυτούς.
Ρωσία, Κίνα και σκιές στρατιωτικοποίησης
Η ρωσική παρουσία στο Σβάλμπαρντ, μέσω του οικισμού Μπάρεντσμπουργκ, ενισχύεται συμβολικά και πολιτικά, με τη Μόσχα να χρησιμοποιεί ρητορική που θυμίζει Ουκρανία.
Την ίδια ώρα, οι ΗΠΑ κατηγορούν την Κίνα ότι διεξάγει στρατιωτικού χαρακτήρα έρευνες, μέσω επιστημονικών προγραμμάτων, ενώ η Νορβηγία έχει ήδη αποκλείσει κινέζους φοιτητές από το τοπικό πανεπιστήμιο, επικαλούμενη λόγους ασφαλείας.
Ένα «ήσυχο» αρχιπέλαγος που δεν είναι πια ουδέτερο
Κάποτε θεωρείτο το πιο απομονωμένο μέρος του κόσμου. Σήμερα, το Σβάλμπαρντ βρίσκεται στο επίκεντρο μιας νέας, πιο σκληρής εποχής γεωπολιτικής σύγκρουσης.
Σε έναν πλανήτη που θερμαίνεται, η Αρκτική παύει να είναι λευκή κηλίδα στον χάρτη και το Σβάλμπαρντ γίνεται το σημείο όπου τέμνονται φιλοδοξίες, φόβοι και συμφέροντα παγκόσμιας κλίμακας.
Με πληροφορίες από The New York Times
