Στο εμβληματικό μνημείο της Ροτόντας, πολιτισμικό τοπόσημο της Θεσσαλονίκης αντιπροσωπευτικό της ευρωπαϊκής διάστασης της βαλκανικής της ταυτότητας, είχαμε την τύχη να παρακολουθήσουμε την Πέμπτη 6 Νοεμβρίου την απονομή του Βραβείου «Αυτοκράτειρα Θεοφανώ» στην Europa Nostra ως αναγνώριση της συμβολής της στην προώθηση και διαφύλαξη της ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η Ροτόντα ως σύμβολο πολιτισμών

Αν η Ροτόντα ιδρύθηκε στις αρχές του 4ου μ.Χ. αιώνα, στο μεταίχμιο δηλαδή του ειδωλολατρικού με τον χριστιανικό κόσμο, πιθανότητα ως ναός της αρχαίας λατρείας ή ως μαυσωλείο του Μ. Κωνσταντίνου (306-337), αρχιτεκτονικά συγκρίσιμη μόνο με το Πάνθεον στη Ρώμη και με ψηφιδωτό διάκοσμο-αριστούργημα, για να μετατραπεί στη συνέχεια σε ναό της χριστιανικής λατρείας (στα πρώτα χρόνια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας (330-1453), μητρόπολη της Θεσσαλονίκης (1524-1591) αλλά και τζαμί μέχρι την απελευθέρωση της πόλης το 1912, οι συνειρμοί και οι συμβολισμοί που καθρεφτίζονται στο 6ο κατά σειρά Βραβείο του Ιδρύματος Θεοφανώ, στον μνημειακό της χώρο, είναι πολλαπλοί.

Από το μουσικό αφιέρωμα «Place, space and celebration» στην τελετή βράβευσης της Europa Nostra.

Πολλώ δε μάλλον όταν την τελετή βράβευσης σφράγισε το μουσικό αφιέρωμα «Place, space and celebration» επτά συνθετών από ισάριθμες χώρες, το οποίο ερμήνευσαν 16 μουσικοί από 9 ευρωπαϊκά κράτη (ανάμεσά τους ο εξαίρετος  Σωκράτης Σινόπουλος στη λύρα και τα μέλη της MOYSA – Συμφωνική Ορχήστρα Νέων του Μεγάρου Μουσικής Θεσσαλονίκης, Κυριακή και Συμεών Κετίκογλου, Χρήστος Αρμενιάκος), υπό την καλλιτεχνική επιμέλεια του Διευθυντή της Ορχήστρας Νέων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Μάρσαλ Μάρκους, ενώ μορφές του ευρωπαϊκού πολιτισμού σχηματίζονταν στο φόντο.

Τι πιο ιστορικά συμβολικό από μια συνομιλία ανάμεσα στην Αυτοκράτειρα Θεοφανώ, ανιψιά του αυτοκράτορα Ιωάννη Α΄ Τσιμισκή και σύζυγο του Οθωνα Β΄ με τον οποίο στέφθηκε από κοινού αυτοκράτειρα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας μεταλαμπαδεύοντας στη συνέχεια στη Δύση τον σημαντικό ρόλο των γυναικών στη Βυζαντινή κοινωνία, με τον κορυφαίο Γερμανό συνθέτη Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ και το Κοντσέρτο αρ. 3 σε σολ μείζονα BWV 1048 από τα Βρανδεμβούργια κοντσέρτα του;

Ευρωπαϊκή κληρονομιά και δημοκρατία

«Η πολιτιστική κληρονομιά είναι μια ζωντανή δύναμη που δίνει ελπίδα» ανέφερε ο Εκτελεστικός Πρόεδρος της Europa Nostra, καθηγητής Δρ. Hermann Parzinger, αφού παρέλαβε με την Γενική Γραμματέα της Europa Nostra, κ. Sneška Quaedvlieg-Mihailović, το Βραβείο Αυτοκράτειρα Θεοφανώ από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κωνσταντίνο Τασούλα.

Κατά τον εναρκτήριο χαιρετισμό του, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας υπογράμμισε ότι οι αξίες της δημοκρατίας, της αλληλεγγύης και, κυρίως, του διαλόγου και της δημιουργικής αλληλεπίδρασης των πολιτισμών καθιστούν την Ευρώπη μοναδική: «Οι αξίες της Δημοκρατίας και της αλληλεγγύης, αλλά προπαντός οι αξίες της συνεννόησης και της γόνιμης αλληλεπίδρασης των πολιτισμών είναι αυτές που κάνουν την Ευρώπη μοναδική. Είναι αυτές οι αξίες που θα της επιτρέψουν να ξεπεράσει τις προκλήσεις και να εκπληρώσει την ιστορική της αποστολή σε έναν ταραγμένο και αντιφατικό κόσμο.»

Ο Δρ. Hermann Parzinger στην απονομή του Βραβείου Αυτοκράτειρα Θεοφανώ, στη Ροτόντα.

Θυμίζουμε ότι το έργο της Europa Nostra είναι γνωστό στην Ελλάδα – πρόσφατα ενέταξε την Καστροπολιτεία της Μονεμβασιάς στα «επτά πιο απειλούμενα μνημεία και τόπους πολιτιστικής κληρονομιάς της Ευρώπης» λόγω της επικείμενης κατασκευής  ενός ογκώδους τελεφερίκ από το Υπουργείο Πολιτισμού και τον δήμο – μέσω της σημαντικής συνεργασίας της με την Ελληνική Εταιρεία Πολιτισμού και Περιβάλλοντος (ΕΛΛΕΤ) και τον ιδρυτή της Κώστα Καρρά, που διετέλεσε αντιπρόεδρός της. Οπότε, αν μη τι άλλο, το ευρωπαϊκό βραβείο αναγνώρισης της Europa Nostra συνθέτει μια δημοκρατική προσέγγιση του έργου της, το οποίο εδράζεται στον πλουραλισμό των τοπικών κοινωνιών και τη φωνή των πολιτών.

Επικεντρωμένη στην προστασία και ανάδειξη των πολιτιστικών μνημείων της Ευρώπης, η πανευρωπαϊκή ομοσπονδία Μη Κυβερνητικών Οργανισμών της Europa Nostra, που υποστηρίζεται από ευρύ δίκτυο δημόσιων φορέων, ιδιωτικών εταιρειών και ιδιωτών σε περισσότερες από 40 χώρες, διατηρώντας συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Ένωση, το Συμβούλιο της Ευρώπης, την UNESCO και άλλους φορείς εδώ και 63 χρόνια, μοιάζει ταιριαστή επιλογή στην παρούσα συγκυρία για ένα ευρωπαϊκό βραβείο, μη χρηματικό, που στοχεύει στην ανάδειξη του έργου της.

Λέμε «παρούσα συγκυρία», χαράσσοντας μία ενωτική γραμμή ανάμεσα στις δράσεις και τις ευρωπαϊκές πολιτικές της Europa Nostra και τις σύγχρονες πρακτικές πολέμου, με σαφή αντίκτυπο και καταστροφικό, πολλές φορές, αποτέλεσμα σε ευρωπαϊκά μνημεία πολιτισμού. Για όσους αναρωτιούνται αν το συγκεκριμένο βραβείο έχει νόημα στην εποχή της αμφισβήτησης του ευρωπαϊκού οικοδομήματος, η βραβευμένη Γενική Γραμματέας της Europa Nostra, Sneška Quaedvlieg-Mihailović, αναφερόμενη στην προσωπική της ιστορία κατά τον πόλεμο στη Γιουγκοσλαβία και την απελπισία που την διακατείχε μετά τον βομβαρδισμό του Ντουμπρόβνικ – μιας πόλης-συμβόλου της Παγκόσμιας Κληρονομιάς – είπε ότι η οπτική της στον κόσμο άλλαξε μετά την επαφή της με την ομοσπονδία.

Η κ. Sneška Quaedvlieg-Mihailović στην απονομήτου Βραβείου Αυτοκράτεια Θεοφανώ, στη Ροτόντα.

«Έχασα την πατρίδα μου, αλλά μέσα από την Europa Nostra βρήκα μια νέα, ακόμη μεγαλύτερη: την Ευρώπη», ανέφερε. Τόνισε ακόμη ότι από τότε η αποστολή της Europa Nostra αποτελεί για εκείνη «αντίδοτο στο δηλητήριο του εθνικισμού και κάθε μορφής εξτρεμισμού» προσφέροντας ελπίδα για την κοινή ευρωπαϊκή ταυτότητα σε μια εποχή που η Ευρώπη καλείται να αντιμετωπίσει τόσο τους δαίμονες του παρελθόντος όσο και νέες προκλήσεις. Υπενθύμισε, παράλληλα, το μότο της Ευρωπαϊκής Ένωσης «Ενότητα μέσα από την ποικιλομορφία» (in varietate concordia) και υπογράμμισε ότι η Europa Nostra συνεχίζει να υπηρετεί με συνέπεια τις αξίες του πολιτισμού, της αλληλεγγύης και της ευρωπαϊκής ενότητας, αναδεικνύοντας και τιμώντας τον πλούτο της κοινής μας κληρονομιάς.

Η άποψη του Χέρμαν Φαν Ρομπάι

Γνωρίζοντας ότι βραβεύσεις στο όνομα αξιών όπως ο «ανθρωπισμός», η «αλληλεγγύη», η «κατανόηση» και η «γεφύρωση αντιθέσεων», η «συνοχή» του κοινού ευρωπαϊκού οικοδομήματος και η «συμφιλίωση», μπορεί να ακούγονται κούφια λόγια όταν μαίνονται πόλεμοι εντός και εκτός ευρωπαϊκού εδάφου, η συζήτηση που ακολούθησε την επομένη της βράβευσης της Europa Nostra, ανάμεσα σε εκπροσώπους Μέσων Ενημέρωσης από τα Βαλκάνια, τον Πρόεδρο της Διοικούσας Επιτροπής του Ιδρύματος Θεοφανώ, Σταύρο Ανδρεάδη, τον Πρόεδρο της Συμβουλευτικής Επιτροπής του Ιδρύματος, Χέρμαν Φαν Ρομπάι και τους βραβευμένους Hermann Parzinger και  Nostra Sneška Quaedvlieg-Mihailović από την Europa Nostra, έθεσε τουλάχιστον μία αρχή διαλόγου.

Ο πρώην πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Χέρμαν Φαν Ρομπάι.

«Σε έναν κόσμο όπου κυριαρχούν συχνά οι αρνητικές αξίες — ο πόλεμος, η βία, ο φθόνος και η εκδίκηση, είναι οι θετικές, ανθρωπιστικές αξίες που δίνουν νόημα στη ζωή και στην κοινωνία. Όταν αυτές οι αξίες απειλούνται, είναι χρέος μας να τις υπερασπιστούμε και να αναδεικνύουμε όσους τις υπηρετούν. Αν, λοιπόν, υπάρχει ένας υποψήφιος που ενσαρκώνει τέτοιες αξίες, γιατί να μην τον επιβραβεύσουμε; Γι’ αυτό άλλωστε τιμήσαμε τα Ηνωμένα Έθνη για το έργο τους στην αρχή του πολέμου στην Ουκρανία, αλλά και για όταν παρείχαν τρόφιμα και σιτηρά σε φτωχές χώρες, σώζοντας εκατομμύρια ζωές. Για τον ίδιο λόγο τιμήσαμε τη διεθνή αθλητική οργάνωση Special Olympics, αλλά και την ευρωπαϊκή οργάνωση Europa Nostra.

Το Βραβείο Αυτοκράτειρα Θεοφανώ, προχωρώντας σε συγκεκριμένες επιλογές, παραμένει απόλυτα ευθυγραμμισμένο με τις αποκαλούμενες ευρωπαϊκές αξίες, οι οποίες, έχοντας αποκτήσει παγκόσμιο χαρακτήρα, αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της ταυτότητάς μας. Ο εκάστοτε υποψήφιος πρέπει να είναι σύμβολο αυτών των αξιών», σχολίασε ο εμπνευστής του βραβείου και πρώην πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και πρωθυπουργός του Βελγίου (2008-2009), Χέρμαν Φαν Ρομπάι.

Βλέμμα στο μέλλον

Το επόμενο βήμα για το Βραβείο του Ιδρύματος Θεοφανώ, πέρα από τη λαμπερή εκδήλωση στη Ροτόντα, είναι μία έτερη εκδήλωση το 2026 στις Βρυξέλλες επικεντρωμένη σε θέματα και προγράμματα, που θα αναδεικνύουν τους στόχους και το αξιακό περιεχόμενο του βραβείου.

Υπενθυμίζουμε ότι το 2020 το Βραβείο Θεοφανώ απονεμήθηκε στο πρόγραμμα ανταλλαγών φοιτητών Erasmus, το 2021 στο ζεύγος των Τούρκων επιστημόνων Ουγκούρ Σαχίν και Οζλέμ Τουρετσί που ανακάλυψαν το εμβόλιο για τον COVID 19, το 2022 στον διεθνούς φήμης μαέστρο Ντάνιελ Μπάρενμποϊμ, το 2023 στα Ηνωμένα Έθνη και τον Αντόνιο Γκουτέρες και το 2024 στην αθλητική οργάνωση των Special Olympics και τον Δρ. Τίμοθι Σρέιβερ.