Η τύχη μιας μυθικής «αμύθητης» συλλογής

Η ιστορία είναι ως ένα σημείο γνωστή, διαχρονικά μπερδεμένη, αλλά ήρθε ξανά στο φως μέσα από τα περίφημα «Panama Papers».

Η ιστορία είναι ως ένα σημείο γνωστή, διαχρονικά μπερδεμένη, αλλά ήρθε ξανά στο φως μέσα από τα περίφημα «Panama Papers». Η «αμύθητη», όπως χαρακτηρίζεται, συλλογή έργων τέχνης του Βασίλη και της Ελίζας Γουλανδρή «αγνοείται». Συγκεκριμένα, κανείς δεν φέρεται να γνωρίζει επακριβώς τις γεωγραφικές συντεταγμένες και τους ιδιοκτήτες 83 αριστουργηματικών πινάκων καλλιτεχνών όπως οι Σεζάν, Σαγκάλ, Πικάσο, Ρενουάρ και Ματίς. Η δικαστική διαμάχη της Ασπασίας Ζαΐμη, ανιψιάς της Ελίζας Γουλανδρή η οποία διεκδικεί το μερίδιό της στο κληροδότημα της θείας της έχοντας προσφύγει σε ελβετικά δικαστήρια, είχε έρθει στο φως μέσα από άρθρο του Bloomberg ήδη από το 2013. Οπως γραφόταν τότε, «η μεγαλύτερη αγνοούμενη συλλογή τέχνης στην Ιστορία», «αξίας 3 δισ. δολαρίων», σύμφωνα με τον γκαλερίστα Ezra Chawaiki, ο οποίος, σημειωτέον, αναφέρεται ως φίλος της κυρίας Ζαΐμη που βοηθά με αντάλλαγμα «το δικαίωμα στην αγορά πινάκων που μπορεί να περιέλθουν στην κατοχή της» ή, όπως αναφέρουν πηγές, επειδή του έχει εκχωρήσει προκαταβολικά το κληροδότημά της, είχε πουληθεί για το ποσό των 31.700.000 δολαρίων το 1985. Αγοραστής ήταν η εταιρεία Wilton Trading SA, με έδρα τον Παναμά, ιδιοκτησίας Μαρίας Γουλανδρή (απεβίωσε το 2005), όπως είχε καταθέσει σε ελβετικό δικαστήριο ο γιος της Μαρίας και ανιψιός του Βασίλη Γουλανδρή, Πέτρος Ι. Γουλανδρής (πάντα σύμφωνα με το Bloomberg). Αυτή δεν ήταν επ’ ουδενί η αξία της συλλογής, όμως o Βασίλης Γουλανδρής έπρεπε να πληρώσει κάποια χρέη.
Ωστόσο, παρά την αγοραπωλησία, οι πίνακες παρέμειναν στην κατοχή του ζευγαριού, συγκεκριμένα στο σαλέ του στο Γκστάαντ όπου περνούσε τους χειμώνες του ή σε ντεπό, και πάλι στην Ελβετία, ισχυρισμός από ανθρώπους που γνώριζαν το ζευγάρι αλλά και όπως αποδεικνύεται από τους δανεισμούς των έργων σε μουσεία και από την πώλησή τους σε εμπόρους τέχνης. Οχι και τόσο παράδοξο όσο φαίνεται εκ πρώτης όψεως, δεδομένου ότι η Μαρία Γουλανδρή, σύζυγος του αδελφού του Βασίλη, θα μπορούσε να δανείζει τους πίνακες για το σαλέ, σύμφωνα με τον γιο της, όμως όσοι είχαν επισκεφθεί τους Γουλανδρήδες στην Ελβετία έλεγαν ότι το ζευγάρι φερόταν σαν να μην είχαν φύγει ποτέ από την κατοχή του οι πίνακες. Στο μεταξύ, χάρη στη δικαστική διαμάχη, είχε έρθει στο φως ότι η Wilton Trading φερόταν ως ιδρυθείσα το 1981 αλλά ακέφαλη, δηλαδή δίχως διευθυντές ως το 1995. Επίσης το χαρτί επάνω στο οποίο είχε υπογραφεί το συμβόλαιο αγοραπωλησίας δεν κυκλοφορούσε στην αγορά πριν από το 1988.
Τα νέα στοιχεία στα Panama Papers


Ο δημοσιογράφος Τζέικ Μπερνστάιν μέσα από τη Διεθνή Κοινοπραξία Ερευνητών Δημοσιογράφων (ICIJ) έρχεται να δώσει κάποια νέα στοιχεία στην υπόθεση.
Οπως ότι τον Νοέμβριο του 2004 ανώνυμες, βραχύβιες εταιρείες συστάθηκαν από την εταιρεία Mossack Fonseca μόνο και μόνο για να πουλήσουν συγκεκριμένα έργα υπό την αιγίδα της Wilton Trading. Οπως για παράδειγμα έναν πίνακα του Μπονάρ και δύο του Σαγκάλ. Οι καταχωρίσεις τους στις δημοπρασίες ανέφεραν ότι ανήκουν σε «ιδιωτική ευρωπαϊκή συλλογή» και μόνο το έργο του Μπονάρ, το «Dans le cabinet de toilette», συνδεόταν με το όνομα του Βασίλη Γουλανδρή. Σύμφωνα με την αναφορά του Μπερνστάιν, οι τέσσερις βραχύβιες εταιρείες είχαν ως ιδιοκτήτρια ένα άλλο μέλος της οικογένειας: τη Μαρία Βορίδη, κοινώς την Ντόντα Γουλανδρή, αδελφή του Βασίλη, η οποία απεβίωσε το 2015.
Κανείς δεν μπορεί να ξέρει με ακρίβεια τι ακριβώς έχει συμβεί ενδοοικογενειακώς με τις αγοραπωλησίες. Ωστόσο, το ερώτημα παραμένει: Πού βρίσκονται τελικά αυτοί οι πίνακες; Οπως και τι θα εκτεθεί από αυτούς στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή στο Παγκράτι, το οποίο αναμένεται να ανοίξει τις πόρτες του προς τα τέλη του 2017 έπειτα από χωροταξικές περιπέτειες 25 χρόνων;

«Η τύχη της συλλογής δεν αγνοείται, όπως προσχηματικά διαδίδεται, αλλά ούτε και συντρέχει λόγος κανείς να αναφέρουμε πού βρίσκεται η συλλογή ούτε και από πόσα έργα αποτελείται»
λέει ο Κυριάκος Κουτσομάλλης, διευθυντής του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης της Ανδρου και εκτελεστής της διαθήκης. Για να διευκρινίσει: «Εμείς διοικούμε ένα Ιδρυμα τις βάσεις του οποίου έχουν βάλει οι ιδρυτές του. Δεν έχουμε καμία σχέση με όλα όσα συμβαίνουν παράπλευρα. Η έμφαση θα ήταν σκόπιμο να δίνεται στο ότι εμείς αγωνιζόμαστε αυτά τα έργα να φτάσουν στον προορισμό τους και όχι να πουληθούν για ίδιον όφελος. Εμείς αγωνιζόμαστε για έναν κοινωφελή σκοπό και θέλουμε τα έργα που ανήκουν στο Ιδρυμα να φτάσουν στον τόπο που όρισαν οι ιδρυτές του».
Η δικαστική διαμάχη


Ο Βασίλης και η Ελίζα Γουλανδρή άρχισαν να συλλέγουν έργα ήδη από τη δεκαετία του ’60. Στα 83 της «χαμένης» συλλογής περιλαμβάνονταν έργα των Πικάσο, Μπρακ, Σεζάν, Σαγκάλ, Ντεγκά, Γκογκέν, Μανέ, Μιρό, Μονέ, Ερνστ, Πόλοκ, Ρενουάρ, Ματίς, Κλέε και Καντίνσκι. Ο Βασίλης Γουλανδρής πέθανε το 1994 και η Ελίζα το 2000. Στη διαθήκη της εκείνη όρισε γενικό κληρονόμο το Ιδρυμα και έξι κληροδότες τα ανίψια της, ένα από τα οποία και η Ασπασία Ζαΐμη. Στη διαθήκη η Ελίζα Γουλανδρή είχε ορίσει πως ό,τι δεν είναι παλαιό και δεν μπορεί να εκτεθεί σε μουσείο θα πάει στα ανίψια της. Σύμφωνα με την κυρία Ζαΐμη, οι πίνακες δεν είναι παλαιά αντικείμενα και δικαιούται το μερίδιό της από αυτούς. Ας σημειωθεί ότι τα υπόλοιπα ανίψια έχουν διαχωρίσει τη θέση τους και απορρίπτουν τις αξιώσεις της.
H διεθνής πρακτική
Οπως σημειώνει ο Μπερνστάιν, οι μέσω υπεράκτιων εταιρειών αγοραπωλησίες δεν είναι απαρέγκλιτα παράνομες. Κάποιες φορές αποσκοπούν στη διατήρηση της ανωνυμίας του αγοραστή ή στη διευκόλυνση μιας αγοράς εκτός συνόρων. Συνήθως όμως συνδέονται με τη φοροδιαφυγή ή την απόκρυψη προέλευσης ενός πίνακα, κυρίως όσον αφορά τα έργα που υφαρπάχτηκαν από τους Εβραίους στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όπως αποκαλύπτουν τα Panama Papers για την περίπτωση ενός χαμένου Μοντιλιάνι και τη Nahmad Gallery στη Νέα Υόρκη.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Πολιτισμός
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk