Το τέλος μιας ψευδαίσθησης

Η αντίληψη της συγχρονίας διαφέρει από εκείνη της διαχρονίας. Είκοσι πέντε χρόνια μετά την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού σαν πύργου από τραπουλόχαρτα σε αργή κίνηση διάρκειας περίπου δέκα μηνών, κεντρική θέση στον συμβολισμό επέχουν οι περιστάσεις της πτώσης του Τείχους του Βερολίνου.

Η αντίληψη της συγχρονίας διαφέρει από εκείνη της διαχρονίας. Είκοσι πέντε χρόνια μετά την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού σαν πύργου από τραπουλόχαρτα σε αργή κίνηση διάρκειας περίπου δέκα μηνών, κεντρική θέση στον συμβολισμό επέχουν οι περιστάσεις της πτώσης του Τείχους του Βερολίνου. Στην τότε συγκυρία, όμως, οι δυνατότερες εικόνες εκπέμπονταν από την ανατροπή κολοσσιαίων ανδριάντων – όπως αυτή του ιδρυτή της σοβιετικής μυστικής αστυνομίας Φέλιξ Ντζερζίνσκι στη Βαρσοβία στις 17 Νοεμβρίου 1989. Και η δραματικότερη τηλεοπτική αφήγηση δεν προερχόταν από το Checkpoint Charlie και την Πύλη του Βραδεμβούργου αλλά από τους δρόμους της Ρουμανίας, όπου τον Δεκέμβριο της ίδιας χρονιάς ο Νικολάε Τσαουσέσκου, επικεφαλής ενός «αυξανόμενα σουλτανικού» καθεστώτος νεποτισμού και ευνοιοκρατίας, όπως έγραψε ο βρετανός ιστορικός Αρτσι Μπράουν στο βιβλίο του «The Rise and Fall of Communism» (εκδόσεις Vintage), θα έχανε από τις 21 ως τις 25 Δεκεμβρίου διαδοχικά το κύρος, την εξουσία και τη ζωή του. Ο ιδρυτής του «σοσιαλισμού σε μια οικογένεια», σύμφωνα με την ειρωνική παράφραση του σταλινικού συνθήματος «σοσιαλισμός σε μια χώρα», υπήρξε ο μόνος σκληροπυρηνικός ηγέτης που έδωσε εντολή στις καθεστωτικές δυνάμεις ασφαλείας να πυροβολήσουν (με τελικό απολογισμό 600 νεκρούς). Και η μνήμη του 1989 για το 1989 είναι ακριβώς αυτή της φωτογραφίας του ζεύγους των Νικολάε και Ελενας Τσαουσέσκου έπειτα από την εκτέλεσή τους με συνοπτικές διαδικασίες στις 25 Δεκεμβρίου 1989, όταν ο στρατός στράφηκε εναντίον τους.

Η θεωρία του ντόμινο

Η κεντρική φιγούρα της εποχής του τέλους του κομμουνισμού ωστόσο ήταν άλλη. Ο «τελευταίος των μπολσεβίκων», όπως αποκάλεσε πρόσφατα τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ ο ιστορικός Ορλάντο Φίγκις, ήταν ένας Κολόμβος της πολιτικής και η επιλογή της πολιτικής υπέρβασης του συστήματος υπήρξε καθοριστική για την έκβαση του μεταρρυθμιστικού προγράμματός του. Υποθετικά, αν το βάρος έπεφτε στην οικονομία, μια αναδιαμόρφωση της Σοβιετικής Ενωσης ίσως να καθίστατο δυνατή – η εναλλακτική πορεία της Κίνας το πιστοποιεί. Ωστόσο, η οπτική του Γκορμπατσόφ, η «περεστρόικα» και η «γκλάσνοστ», ήταν μια εκ των άνω πολιτική διευθέτηση των πραγμάτων της σοβιετικής κοινωνίας, με την ιδέα για μια «σοσιαλιστική οικονομία της αγοράς» να προστίθεται αργά στο λεξιλόγιο.

Κινητήρια δύναμη άλλωστε του πρώτου μισού της θητείας του ήταν η εξωτερική πολιτική και αυτή ουσιαστικά έφερε το 1989 την κατάρρευση των κρατών-δορυφόρων της ΕΣΣΔ στην Ανατολική Ευρώπη. «Δεν με κατάλαβαν καλά ούτε και με πίστεψαν» δήλωνε αργότερα ο ίδιος για την ξεκάθαρη θέση που είχε πάρει από το 1985 ήδη ενώπιον των υπόλοιπων ηγετών του Συμφώνου της Βαρσοβίας: το «δόγμα Μπρέζνιεφ», όπως είχε βαφτιστεί η δικαιολόγηση της στρατιωτικής καταστολής της «Ανοιξης της Πράγας» το 1968 με βάση τη διαφύλαξη των ζωτικών πολιτικών και εδαφικών συμφερόντων της Σοβιετικής Ενωσης, είχε πάψει να ισχύει. Τα ρωσικά άρματα μάχης δεν θα επενέβαιναν σε περίπτωση λαϊκής αντίδρασης.

Οπως και έπραξαν τον Φεβρουάριο του 1989, όταν η Ουγγαρία, ανοίγοντας τον κύκλο των εξελίξεων, εξάλειφε από το σύνταγμά της τον όρο περί «καθοδηγητικού ρόλου» του Κομμουνιστικού Κόμματος – στις 23 Οκτωβρίου θα απάλειφε και το επίθετο «Λαϊκή» από τον επίσημο τίτλο του κράτους. Μετά τη νομιμοποίηση του συνδικάτου Αλληλεγγύη και τις πρώτες ελεύθερες εκλογές έπειτα από μισό αιώνα, η Πολωνία θα αποκτούσε τον Ιούνιο του 1989 τον πρώτο μη κομμουνιστή πρωθυπουργό του ανατολικού μπλοκ στο πρόσωπο του Ταντέους Μαζοβιέτσκι. Οταν τον Μάιο του 1989 η Ουγγαρία άνοιγε τα σύνορά της με την Αυστρία, χιλιάδες Ανατολικογερμανοί έσπευδαν να περάσουν στη Δυτική Γερμανία. Υπό την πίεση των ποδιών τους το Τείχος του Βερολίνου θα έπεφτε στις 9 Νοεμβρίου, ενώ ο Εριχ Χόνεκερ, επικεφαλής κόμματος και κράτους από το 1971, είχε ήδη δει την έξοδο εξαιτίας ενός ανακτορικού πραξικοπήματος στις 18 Οκτωβρίου. Παρόμοια υπήρξε και η τύχη του Βούλγαρου Τοντόρ Ζίβκοφ, ο οποίος εκπαραθυρώθηκε την επομένη ακριβώς της πτώσης του Τείχους. Η «βελούδινη επανάσταση» είδε την Τσεχοσλοβακία να αλλάζει μέσα σε έξι εβδομάδες, από τις 17 Νοεμβρίου, οπότε η διάλυση μιας μεγάλης φοιτητικής διαδήλωσης έγινε θρυαλλίδα εξελίξεων, ως τις 29 Δεκεμβρίου, όταν ο πρώην διαφωνών Βάτσλαβ Χάβελ εξελέγη Πρόεδρος της Δημοκρατίας. Η ξεχασμένη από όλους Αλβανία θα άντεχε ως τις 11 Δεκεμβρίου 1990, η Γιουγκοσλαβία διαλύθηκε στα εξ ων συνετέθη εντός του ιδίου έτους και στα ερείπια του πρώην ομοσπονδιακού κράτους διεξήχθη ως το 1995 ο μοναδικός πόλεμος που γνώρισε η Ευρώπη εντός των συνόρων της μετά τον Β’ Παγκόσμιο. Για άλλους εμφύλιος, για άλλους εθνοτική σύγκρουση, υπήρξε ο αιματηρός επίλογος του Ψυχρού Πολέμου.

Η εξαέρωση της Σοβιετικής Ενωσης

Είναι ενδιαφέρον ότι η «πτώση του κομμουνισμού» όπως εγγράφεται στη συγκυρία του 1989 δεν περιλαμβάνει χρονικά τον κατ’ εξοχήν φορέα της κομμουνιστικής ιδεολογίας, τη Σοβιετική Ενωση. Οι αδράνειες των δυνάμεων που ο Γκορμπατσόφ απελευθέρωσε οριστικά τότε (κυρίως ο εκδημοκρατισμός με την εκλογή διά μυστικής ψηφοφορίας ενός σοβιετικού κοινοβουλίου και η συνακόλουθη έμμεση εκλογή του ιδίου στο αξίωμα του προέδρου της ΕΣΣΔ) θα χρειάζονταν δύο χρόνια για να ολοκληρώσουν την αποσύνθεση του κράτους. Η συντηρητική πτέρυγα του κόμματος παρέμενε οχυρωμένη σε διάφορα όργανα της ιεραρχίας, οι κεντρόφυγες ροπές του εθνικισμού κατίσχυαν σε βάρος μιας απογυμνωμένης από ουσία μαρξιστικής ιδεολογίας δημιουργώντας εναλλακτικά κέντρα εξουσίας. Η συμβολή των δύο αυτών παραγόντων το καλοκαίρι του 1991 στη διάρκεια των διαβουλεύσεων μεταξύ δημοκρατιών, προεδρίας και τοπικών ηγετών για την υπογραφή μιας νέας συνθήκης μετεξέλιξης της Σοβιετικής Ενωσης κατέληξε στην κατάργησή της. Μια ετερόκλητη ομάδα κομματικών στελεχών, υπουργών και στρατιωτικών κατέλαβε πραξικοπηματικά την αρχή στις 19 Αυγούστου – για να καταρρεύσει τρεις ημέρες αργότερα έπειτα από τη σθεναρή αντίσταση του Μπορίς Γέλτσιν, τότε εκλεγμένου προέδρου της Ρωσικής Ομοσπονδίας. Με το Κομμουνιστικό Κόμμα εκτός νόμου στη Ρωσία και την πολιτική πρωτοβουλία στα χέρια του Γέλτσιν, ο Γκορμπατσόφ θα παρακολουθούσε απλώς την τελευταία πράξη του δράματος: τις Βαλτικές δημοκρατίες να κηρύσσουν την ανεξαρτησία τους στις αρχές Σεπτεμβρίου, τη Ρωσία, την Ουκρανία και τη Λευκορωσία να εξαγγέλλουν το τέλος της ΕΣΣΔ στις 8 Δεκεμβρίου. Το τελευταίο διάγγελμα του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ μπορεί να διαβαστεί ως προσωπική κατάθεση, πολιτικός απολογισμός ή ιστορική απολογία – οπωσδήποτε ως τελευταία νότα μιας συμφωνίας του 19ου αιώνα. Στις 25 Δεκεμβρίου 1991 η κόκκινη σημαία υπεστάλη από το Κρεμλίνο και η Σοβιετική Ενωση εξατμίστηκε στη σκόνη της Ιστορίας.

Ηγέτες:

Εριχ Χόνεκερ (Ανατολική Γερμανία): 1971-1989

Νικολάε Τσαουσέσκου (Ρουμανία): 1965-1989

Γκούσταβ Χούσακ (Τσεχοσλοβακία): 1969-1989

Βόιτσεκ Γιαρουζέλσκι (Πολωνία): 1981-1989

Τοντόρ Ζίβκοφ (Βουλγαρία): 1954-1989

Κάρολι Γκρος (Ουγγαρία): 1988-1989

Ζιανγκ Ζεμίν (Κίνα): 1989-2002

Ραμίζ Αλία (Αλβανία): 1985-1991

Αντε Μάρκοβιτς (Γιουγκοσλαβία): 1989-1991

Μιχαήλ Γκορμπατσόφ (Σοβιετική Ενωση): 1985-1991

*Δημοσιεύθηκε στο ΒΗΜΑmen Δεκεμβρίου 2014

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Αφιερώματα
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk