Πεκίνο, το Λος Αντζελες της Απω Ανατολής

Για μία εβδομάδα, όσο διαρκούσε το 18ο συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κίνας, είχε απαγορευτεί η πτήση των περιστεριών στο Πεκίνο. Οι ιδιοκτήτες τους έπρεπε να τα κρατούν στους περιστερώνες. Αλλά τα αποτελέσματα ήταν εκ των προτέρων γνωστά. Πρόεδρος του κόμματος θα εκλεγόταν, όπως και συνέβη, ο Σι Τζινπίνγκ, δέκα χρόνια νεότερος του Χου Ζιντάο, που αποχωρούσε.

Βρέθηκα στην πρωτεύουσα της χώρας την εβδομάδα του συνεδρίου. Ο τερματικός σταθμός 3 του αεροδρομίου, τον όποιο σχεδίασε ο Νόρμαν Φόστερ (όπως και το νέο αεροδρόμιο του Χονγκ Κονγκ), δεν έχει καμία σχέση με το παλιό, μικρό και άχαρο αεροδρόμιο του παρελθόντος. Μιμείται το σχήμα του δράκοντα και οι «πινελιές» του άλικου χρώματος στο εσωτερικό του δεν παραπέμπουν στην κόκκινη σημαία αλλά στο φενγκ σούι, αφού το κόκκινο είναι, σύμφωνα με την κινεζική παράδοση, το χρώμα της τύχης.

Αν εξαιρέσει κανείς το ότι η πρόσβαση στην πλατεία Τιανανμέν ήταν αδύνατη, οι ρυθμοί της πόλης δεν είχαν αλλάξει. Ο Μάο παρέμενε ταριχευμένος στο μαυσωλείο του ενώ οι απόγονοί του στο Μέγαρο του Λαού, στη δεξιά πλευρά της Τιανανμέν, επιβεβαίωναν αυτό που ήδη είχαν αποφασίσει εδώ και καιρό: η Κίνα θα έπρεπε να συνεχίσει τις μεταρρυθμίσεις –και μάλιστα με ταχύτερους ρυθμούς.

Ποια Κίνα όμως; Οποιος θέλει να πάρει μια γεύση της παλιάς Κίνας θα πρέπει να αποφύγει τα μεγάλα αστικά κέντρα. Ωστόσο η παλιά Κίνα, που έχει απομείνει μόνο στην ύπαιθρο και στα χωριά, μπορεί να ικανοποιεί τη δίψα των δυτικοευρωπαίων τουριστών για το φολκλόρ, όμως οι γηγενείς θέλουν να «προοδεύσουν» πάση θυσία, να αποκτήσουν αυτοκίνητα και διαμερίσματα στα πολυώροφα κτίρια και στους ουρανοξύστες που έχουν μεταμορφώσει το Πεκίνο σε γιγαντιαίο Λος Αντζελες της Απω Ανατολής.

Την πόλη τη δημιούργησαν τον 15ο αιώνα οι Μινγκ. Η σημερινή δεν θυμίζει πλέον σε τίποτε το παλιό πολεοδομικό σχέδιο που βασιζόταν στη λογική του τετραγωνισμού. Δεν έχει καμιά σχέση με την πόλη που είδαν ο Καζαντζάκης, ο Ανρί Μισό, ο Σεν Τζον Περς, ο Αρθουρ Μίλερ, ο Σαρτρ –πόσω μάλλον ο Μάρκο Πόλο (μολονότι για τον τελευταίο υπάρχουν υπόνοιες ότι δεν επισκέφθηκε ποτέ την Κίνα).

Αν εξαιρέσει κανείς τα μνημειακά κτίσματα, την Απαγορευμένη Πόλη, τον Ναό του Ουρανού, τον Ναό του Λάμα με το ψηλότερο άγαλμα του Βούδα στον κόσμο, τα Θερινά Ανάκτορα, το πάρκο Μπέι Χάι, τους τάφους των Μινγκ και κάποια άλλα μικρότερης σημασίας, το μόνο που δεν έχει εξαφανιστεί είναι η άμμος την οποία εξακολουθούν να μεταφέρουν οι άνεμοι από την έρημο Γκόμπι. Η πρωτεύουσα του Μεσοβασιλείου πορεύεται μεγαλώνοντας σαν εκτυφλωτική πολεοδομική αμοιβάδα.

Δεν ξέρω κατά πόσο ισχύει πλέον η παλιά παρατήρηση του Μαλρό στον «Πειρασμό της Δύσεως» ότι «η Ευρώπη θαρρεί πως κατακτάει όλους αυτούς τους νεαρούς που φοράνε τα δικά της ρούχα. Τη μισούν. Από την Ευρώπη περιμένουν αυτό που ο λαός λέει “τα μυστικά της”, δηλαδή τα μέσα για να της αντισταθούν».

Σήμερα για τους Κινέζους τη Δύση δεν την εκφράζει η Ευρώπη αλλά η Αμερική ή, πιο σωστά, ο αγγλοσαξονικός κόσμος: η τεχνολογία, η γλώσσα, το Διαδίκτυο, η κοινωνία της πληροφορίας, σημαντικό τμήμα της οποίας συνιστά το εκπαιδευτικό σύστημα. Επισκέφθηκα τρία από τα σημαντικότερα πανεπιστήμια: το Ρενμίν, το διπλανό Πανεπιστήμιο του Πεκίνου (με τα υπέροχα παλιά κτίσματα γύρω από τη Λίμνη Χωρίς Ονομα) και το Νανκάι στη γειτονική πόλη Τιαντζίν των 13 εκατ. ψυχών.

Η οργάνωση, το κάθε campus, τα ξενοδοχεία, τα εστιατόρια και τα μπαρ, οι αίθουσες και τα αμφιθέατρα, το επίπεδο των φοιτητών σε κάνουν να νιώθεις προσβεβλημένος όταν σκέφτεσαι την κατάσταση στην οποία έχουν περιέλθει τα δικά μας ΑΕΙ. Οποιος πιστεύει ότι οι φοιτητές στα κινεζικά πανεπιστήμια παπαγαλίζουν ή εκτελούν εντολές και δεν εκφράζουν τις απόψεις τους, απλούστατα δεν έχει ιδέα τού τι συμβαίνει. Σε ένα σεμινάριο λ.χ. στο Νανκάι παρατήρησα έκπληκτος έναν δευτεροετή φοιτητή που είχε μαζί του τα ποιητικά άπαντα του Ζμπίγκιου Χέρμπερτ στα αγγλικά.

Είδα φοιτητές να διαβάζουν ποιήματά τους από τα κινητά και έπειτα να τα στέλνουν με SMS στους φίλους και στους γνωστούς τους. Η υψηλή τεχνολογία είναι ο σημερινός κόσμος αλλά η κουλτούρα αποτελεί σημαντικό τμήμα του ζωντανού παρόντος. Και πώς να μην αποτελεί, όταν οι σπουδαστές στα κολέγια διδάσκονται μαζί με τους σύγχρονους δικούς τους συγγραφείς το έργο του Γκαρσία Μάρκες λ.χ., του Μπρόντσκι, του Μάριο Βάργκας Λιόσα, της Αχμάτοβα, του Τράνστρεμερ ή του Υβ Μπονφουά και τα μεταφραστικά τμήματα πολλαπλασιάζονται συνεχώς;

Από το Πεκίνο πήγα στο Τιαντζίν σε 20 λεπτά με το υπερσύγχρονο τρένο που αναπτύσσει ταχύτητα σχεδόν 300 χλμ. την ώρα. Η έξαψή μου ήταν περίπου αυτονόητη. Εδώ, στο Πανεπιστήμιο Νανκάι, φοίτησε το 1913 ο Τσου Ενλάι, μέντορας του Ντενγκ Χσιάο Πινγκ και ο μόνος που κατάφερε να σώσει πολλούς από το μένος των ερυθροφρουρών κατά τη διάρκεια της πολιτιστικής επανάστασης.

Οι έδρες λογοτεχνίας στο Πεκίνο, αλλά και στην υπόλοιπη Κίνα, είναι αμέτρητες. Το Ινστιτούτο Κομφούκιος, αντίστοιχο του Ινστιτούτου Γκαίτε, εξαπλώνεται με ραγδαίους ρυθμούς σε όλο τον κόσμο. Ο αριθμός των ετησίως εκδιδομένων βιβλίων έχει οκταπλασιαστεί από το 2002. Το 2011 κυκλοφόρησαν 370.000 τίτλοι, αλλά το εντυπωσιακότερο είναι ότι πάνω από το 40% των αναγνωστών είναι πια αναγνώστες του Διαδικτύου: στις αμέτρητες ατομικές ιστοσελίδες του συγγραφείς ων ουκ εστίν αριθμός ανεβάζουν πολλές φορές ολόκληρα μυθιστορήματα. Και η πρόσφατη απονομή του βραβείου Νομπέλ στον Μο Γιαν έχει ανεβάσει την αγορά του βιβλίου στα ύψη.

Τίποτε δεν θυμίζει την εποχή των ερυθροφρουρών, εκτός από κάποιες τοιχογραφίες σε μερικά εστιατόρια με το πορτρέτο του Μεγάλου Τιμονιέρη και τις γνωστές προπαγανδιστικές παραστάσεις του σοσιαλιστικού ρεαλισμού.

Μπορεί οι δυτικοί αρχιτέκτονες και οι κινέζοι συνάδελφοί τους να έκαναν πάρτι σχεδιάζοντας τα αμέτρητα νέα κτίρια του Πεκίνου, αλλά οι παλιές συνήθειες, ακόμη και οι δεισιδαιμονίες, δεν έχουν εξαφανιστεί. Στην είσοδο πολλών διαμερισμάτων σε μοντέρνα κτίρια, για παράδειγμα, παρατήρησα ότι η πόρτα της εισόδου βρισκόταν δέκα εκατοστά ψηλότερα από το έδαφος, έτσι ώστε τα φαντάσματα και τα κακά πνεύματα να σκοντάφτουν και να μην μπορούν να μπουν στο σπίτι. Βεβαίως, δεν έχουμε εδώ την άλλη δεισιδαιμονία, από την οποία πάσχουν οι κάτοικοι του Χονγκ Κονγκ: ότι ο αριθμός τέσσερα, που στα κινεζικά προφέρεται «σι», είναι γρουσούζικος μια και «σι» σημαίνει επίσης θάνατος. Γι’ αυτό και στα εκεί κτίρια δεν έχουμε τέταρτο, δέκατο τέταρτο όροφο κ.ο.κ.

Το 1972 ο Μικελάντζελο Αντονιόνι, καλεσμένος από το μαοϊκό καθεστώς, γύρισε ένα ντοκυμαντέρ που οι Αρχές τότε θεώρησαν αντικομμουνιστικό και αντικινεζικό και το απαγόρευσαν. Η ταινία προβλήθηκε το 2004 στο φεστιβάλ που διοργάνωσε η Κινηματογραφική Ακαδημία του Πεκίνου προς τιμήν του ιταλού σκηνοθέτη.

Η επικράτηση της δυτικής αρχιτεκτονικής είχε ως αποτέλεσμα όλες οι κινεζικές πόλεις να μοιάζουν μεταξύ τους. Οταν ο Αρθουρ Μίλερ ανέβασε εδώ το 1983 στο Θέατρο του Λαού τον «Θάνατο του εμποράκου», το έργο προκάλεσε τεράστια αίσθηση. Αλλά σήμερα θα περνούσε απαρατήρητο.

Το 1924 ο Σεντ Τζον Περς εξέδωσε την «Ανάβαση», το σημαντικότερο ποιητικό έργο του, το οποίο έγραψε εδώ όταν ήταν μέλος της γαλλικής διπλωματικής αποστολής –ένα λαμπερό μικρό έπος που μετέφρασε εξαίρετα στη γλώσσα μας ο Τάκης Παπατσώνης. Τότε είπαν πολλοί ότι το ποίημα αυτό θα το προσλάμβανε καλύτερα ένας Ασιάτης από έναν Δυτικό. Οι σημαντικοί όμως δυτικοί συγγραφείς που πέρασαν από την Κίνα θέλησαν να καταλάβουν την Ασία, όπως σήμερα οι Κινέζοι θέλουν να καταλάβουν τη Δύση. Επομένως ο ειρωνικός τίτλος του εξαίρετου ταξιδιωτικού του Ανρί Μισό «Ενας βάρβαρος στην Ασία» ίσως να μη φαντάζει τώρα τόσο ειρωνικός –αν μάλιστα θυμηθεί κανείς πως οι αυτοκράτορες της τελευταίας δυναστείας, των Τσινγκ, θεωρούσαν όλους τους δυτικούς «βαρβάρους».

Το 1951 το πρώτο πενταετές πλάνο του Κομμουνιστικού Κόμματος Κίνας περιλάμβανε το κτίσιμο μιας σειράς εργοστασίων για στρατιωτικούς σκοπούς στο βορειοανατολικό Πεκίνο, σε μια γειτονιά του αποκαλείται Ντασάντζι. Το όνομα του πρώτου εργοστασίου ήταν 718 (όλα τα ονόματα των εργοστασίων του στρατού άρχιζαν με τον αριθμό επτά). Επειτα από σύσταση των Σοβιετικών, το σχεδίασαν ανατολικογερμανοί αρχιτέκτονες στα πρότυπα του Bauhaus.

Σήμερα ένα από εκείνα τα εργοστάσια, το 798, έχει αναπαλαιωθεί και γύρω του αναπτύχθηκε πλήθος από γκαλερί, εστιατόρια, ατελιέ, καφενεία και μπαρ. Θυμίζει σε πολλά το δικό μας Γκάζι και είναι από τις ωραιότερες γειτονιές της πόλης. Η χαμηλή δόμησή του συνδυάζεται αρμονικά με τα δέντρα και τη βλάστηση –μια μικρή όαση μέσα στο επιθετικό δάσος των πολυώροφων κτισμάτων που το περιβάλλουν.

Μπορεί κανείς να δει στις γκαλερί να εκτίθενται αγρίως εξπρεσιονιστικοί πίνακες με αντιμιλιταριστικές αναφορές, αφηρημένα τοπία, μονόχρωμες, κατασκευές που θυμίζουν ντοκουμέντα Κάσελ, επιρροές από τον Μπόις και την arte povera, αλλά και σύγχρονα σχόλια πάνω στην παράδοση: υπερμεγεθυσμένα ιδεογράμματα όπου οι πινελιές γίνονται τεράστιες μουντζούρες, εγγραφές ιχνών, γκραφίτι, καλλιγραφήματα γιγάντων, νεκρές επιφάνειες.

Αν σκεφτεί κανείς ότι στη Δύση ο αφηρημένος εξπρεσιονισμός και η action painting στην πραγματικότητα δεν πρόσθεσαν τίποτε στα παρόμοια που είχαν από τον 11ο μ.Χ. αιώνα πραγματοποιήσει εδώ οι ζωγράφοι του ζεν, αντιλαμβάνεται ενδεχομένως γιατί οι Κινέζοι, ένας υπομονετικός λαός με τεράστια παράδοση, μπορούν να οικειοποιηθούν με τέτοια ευκολία τη δυτική κουλτούρα.