Η «μάγισσα» χτυπάει ξανά
Δεν μπορούσε να απαντήσει με καλύτερο τρόπο στα όσα τής καταλογίζουν η διασημότερη χήρα του κόσμου Γιόκο Ονο: το νέο άλμπουμ-αφιέρωμα στην καριέρα της έχει τίτλο «Yes, I’m a witch» και είναι σαν να παραδέχεται ειρωνικά ενώπιον όλων «Ναι, είμαι μάγισσα». Κάτι που η 74χρονη γιαπωνέζα καλλιτέχνις έπρεπε να έχει κάνει δεκαετίες νωρίτερα για να τελειώνει με τους εκατοντάδες επικριτές, που στο πρόσωπό της βρήκαν την ευκαιρία να κερδίσουν 15 λεπτά φήμης. Είτε επρόκειτο για φανατικούς θαυμαστές των Μπιτλς, οι οποίοι θέλησαν να πιστέψουν ότι ήταν δική της ευθύνη η διάλυση του συγκροτήματος, είτε για θαυμαστές του Τζον Λένον που δεν μπόρεσαν να «χωνέψουν» την αβανγκάρντ πορεία που ακολούθησε το ίνδαλμά τους μετά τη γνωριμία του με τη «μάγισσα», είτε ακόμη για τους κριτικούς τέχνης που εξοργίζονταν στην ιδέα ότι το καλλιτεχνικό μέλλον της δεν εξαρτιόταν από τα γραφόμενά τους. Το λυπηρό σε όλα αυτά είναι ότι, σαράντα χρόνια τώρα, οι περισσότεροι ασχολούνται με τη σχέση της με το Λένον και σχεδόν καθόλου με την τέχνη της. Ή, όπως το είχε θέσει πολύ εύστοχα ο Λένον, «η Γιόκο είναι η πιο διάσημη άγνωστη καλλιτέχνις στον κόσμο. Ολοι ξέρουν ποια είναι, αλλά κανένας δεν γνωρίζει τι κάνει».
Δυστυχώς, πολλοί αγνοούν ότι η Γιόκο Ονο εξέθετε τα έργα της και πειραματιζόταν με τη μουσική όταν ακόμη ο Τζον Λένον ήταν μαθητούδι. Ως ισότιμο μέλος της συντροφιάς του Λαμόντ Γιανγκ και του Τζον Κέιτζ εντυπωσίαζε το νεοϋορκέζικο κοινό και με τον ιδιαίτερο τρόπο ερμηνείας της πριν από τους Μπιτλς – χωρίς αμφιβολία επηρέασε αρκετές βοκαλίστριες, ανάμεσά τους σίγουρα την Ντιαμάντα Γκαλάς και τη Μέρεντιθ Μονκ. Τα πρώιμα έργα της παρουσίασε το 1961 στο Carnegie Recital Hall και σίγουρα το «κύκνειο άσμα» του Λένον «Double Fantasy» οφείλει πολλά σε αυτήν, γιατί ακριβώς όπως ομολογεί και ο τίτλος πρόκειται για μια διπλή «επίθεση», όπου δίπλα σε ένα εξαιρετικό και αξεπέραστο «Just Like Starting Over» του Τζον υπάρχει το αριστουργηματικό «Walking On Thin Ice» της Γιόκο.
Επίσης η Γιόκο Ονο, για να βάλουμε τα πράγματα στη θέση τους, δεν ήταν ποτέ η φτωχή κοπελίτσα που είδε τα πλούτη του ροκ σταρ Λένον και θαμπώθηκε. Γόνος σημαντικής οικογένειας τραπεζιτών του Τόκιο, η Ονο φοίτησε, με διαλείμματα όποτε η οικογένειά της έπρεπε να μείνει στο Σαν Φρανσίσκο ή στο Ανόι, στο Peers School του Τόκιο, το οποίο δεχόταν αποκλειστικά αριστοκράτες και μέλη της αυτοκρατορικής οικογένειας. Χωρίς αμφιβολία τη ζωή της στιγμάτισε ο βομβαρδισμός του Τόκιο το 1945, οπότε η οικογένειά της βρέθηκε σε δεινή κατάσταση, για όσο διάστημα τουλάχιστον χρειάστηκε να γίνει κατανοητή η νέα μεταπολεμική πραγματικότητα. Μετά τον πόλεμο η οικογένειά της έφυγε και πάλι για τη Νέα Υόρκη για να μείνει στα προάστια και η Γιόκο στο Sarah Lawrence College – στο ίδιο κολέγιο φοίτησε και η Λίντα Μακ Κάρτνεϊ.
Το 1956 παντρεύεται τον σπουδαστή της σχολής Juilliard Τόσι Ιτσιγιανάγκι και το ζευγάρι μετακομίζει στο Μανχάταν. Το λοφτ που αποκτούν στην Chambers Street γίνεται στέκι της καλλιτεχνικής ζωής της Νέας Υόρκης. Γι’ αυτό φροντίζουν τόσο οι Ονο με τον Λαμόντ Γιανγκ με τις ιδιωτικές παραστάσεις τους όσο και ο Τζον Κέιτζ που παρέδιδε μαθήματα της πειραματικής μουσικής του εκεί. Ο δεύτερος και ταραχώδης γάμος της με τον αμερικανό μουσικό και κινηματογραφιστή Αντονι Κοξ λίγο αργότερα θα της άλλαζε τη ζωή για πάντα, αφού ο καρπός του έρωτά τους, η κόρη τους Κιόκο, θα αποτελούσε «μήλον της Εριδος» για το ζευγάρι αλλά και το μεγαλύτερο «αγκάθι» της ζωής της. Ο Κοξ πήρε μόνιμα την Κιόκο μαζί του το 1971 – ήταν ήδη παντρεμένη με τον Λένον – σε μια χριστιανική κοινότητα και η Ονο θα ξανάβλεπε την κόρη της το 1998.
Καλλιτεχνικά όμως η Γιόκο Ονο ολοένα άνθιζε, αρχικά ως βασική πρωτεργάτρια του κινήματος fluxus δίπλα στον Τζορτζ Μακιούνας και στην πορεία ως αυτόνομη conceptual artist. Κάποιοι κριτικοί εκείνο το διάστημα περιέγραψαν την τέχνη της σαν μια σύνθεση των επηρεασμένων από το Ζεν ιδεών του Τζον Κέιτζ, εναρμονισμένων με σιωπές και φυσικούς ήχους, καθώς και ψήγματα από το πρώιμο αλλά μακάβριο πνεύμα του Μακιούνας. Χαρακτηριστικό ήταν το έργο της «Cut Piece», όπου καλούσε το κοινό να κόψει με ψαλίδι κομμάτια από το φόρεμά της ώσπου να μείνει εντελώς γυμνή. Το καλύτερο παράδειγμα της εννοιολογικής τέχνης της μπορεί να δει κανείς στο βιβλίο της με οδηγίες που έχει τον τίτλο «Grapefruit» και πρωτοεκδόθηκε το 1964. Πολλά ίσως μπορεί κανείς να προσάψει στη Γιόκο Ονο, σίγουρα όμως δεν μπορεί να την κατηγορήσει κανείς για τεμπελιά. Από το 1964 ως το 1972 γύρισε 16 ταινίες, με πιο γνωστή αυτή με το τίτλο «No. 4» ή αλλιώς «Bottoms», όπου μπροστά από τον φακό της παρελαύνουν άνθρωποι που βρίσκονται σε κυλιόμενο τροχό. Πιθανότατα θα έχουμε την ευκαιρία να τη δούμε και στη χώρα μας, εφόσον ενδέχεται να συμμετάσχει ως καλλιτέχνις στην 1η Μπιενάλε της Αθήνας 2007.
Φυσικά κανείς, ούτε και ίδια άλλωστε, δεν αρνείται ότι ο γάμος της με τον Λένον άλλαξε τη ζωή της για πάντα. Η μαχητικότητά της και το φιλειρηνικό πνεύμα της βρήκαν στο θρυλικό «Σκαθάρι» το κατάλληλο πεδίο δράσης αλλά και τη μέινστριμ ιδιοφυΐα που θα έφερνε την τέχνη της σε μεγαλύτερα ακροατήρια. Το κλασικό πλέον άλμπουμ «Unfinished Music No.1: Two Virgins», στο εξώφυλλο του οποίο το ζευγάρι φωτογραφίζεται γυμνό, έχει γράψει Ιστορία και για το πειραματικό περιεχόμενο με απολαυστικά φωνητικά της Γιόκο. Πολλοί λένε ότι εκείνη έφταιγε που διαλύθηκαν οι Μπιτλς. Ο ίδιος ο Μακ Κάρτνεϊ έχει δηλώσει ότι αιτία ήταν οι καλλιτεχνικές διαφορές μεταξύ των μελών και όχι η Γιόκο Ονο, η οποία, όπως όλοι γνωρίζουν, απετέλεσε την καλύτερη αφορμή για τον Τζον να υλοποιήσει την από καιρού απόφασή του να ακολουθήσει σόλο καριέρα. Αυτή είναι και μία από τις λίγες καλές κουβέντες που έχει ξεστομίσει για την Ονο ο Μακ Κάρτνεϊ, η αντιπάθεια του οποίου για την πρώτη είναι γνωστή από τις μέρες των Μπιτλς ως σήμερα.
Το δισκογραφικό έργο της Γιόκο Ονο έχει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον και κατά καιρούς τα σημαντικότερα μέλη της ροκ κοινότητας έχουν υποκλιθεί στο ταλέντο της. Από τον Ντέιβιντ Μπάουι, τον Ερικ Κλάπτον, τον Ρίγκο Σταρ ως τη Ρομπέρτα Φλακ, τη Σίντι Λόπερ, τους Β-52’s και τον Ορνέτ Κόλμαν, όλοι δηλώνουν επηρεασμένοι από τις πρωτότυπες τεχνικές της, το βοκαλιστικό ιδίωμα που έχει λανσάρει και την ικανότητά της να είναι πάντα επίκαιρη. Ο σπουδαίος της free jazz Ορνέτ Κόλμαν έχει δηλώσει: «Πιστεύω ότι η μουσική της Γιόκο περιέχει τους ήχους όλων των εθνικών μουσικών του πλανήτη. Μια πραγματικά παγκόσμια καλλιτέχνις».
Την ιδιαίτερη συνεισφορά της Γιόκο Ονο στη μουσική τιμούν σήμερα στο άλμπουμ «Yes, I’m a witch» μερικά από τα σημαντικότερα εναλλακτικά ονόματα της νέας γενιάς, όπως είναι η επίσης αρτ περφόρμερ Peaches, ο Dj Spooky, οι Flaming Lips, ο Κρεγκ Αρμστρονγκ, οι Spiritualized, οι Sleepy Jackson και η Cat Power. Ολοι μιλάνε ήδη για ένα από τα άλμπουμ της χρονιάς.
