Ενας καταιγισμός παρείσακτων ωτακουστών, παρείσακτων εταιρειών, παρείσακτων ξένων δυνάμεων, «παρείσακτων λογισμικών» και κατ’ επέκτασιν παρείσακτων νεολογισμών. Το ζήτημα που τίθεται πια urbi et orbi ξεπερνάει τις άμεσες πολιτικές του διαστάσεις, που μάλλον τελικώς θα αποδυναμωθούν. Δεν αποκλείεται κάποτε να μάθουμε πώς, πότε και τι ακριβώς πληροφορήθηκαν επισήμως ή ανεπισήμως οι αρμόδιοι υπουργοί, γιατί ακριβώς καθυστέρησε η δημοσιοποίηση του συγκεκριμένου συμβάντος, ποιοι τοποθέτησαν τους κοριούς, ποιοι τελικώς παρακολουθούνταν και με ποια κριτήρια επιλέχθηκαν, ποιοι ήσαν οι ενεργεία και δυνάμει ωτακουστές, αν, πώς και από ποιους χρησιμοποιήθηκαν οι υποκλαπείσες πληροφορίες. Είναι λιγότερο πιθανόν να πληροφορηθούμε επακριβώς για τον συγκεκριμένο ρόλο που ενδεχομένως έπαιξαν κάποιες ημιονοματιζόμενες ξένες ή εγχώριες μυστικές υπηρεσίες και ακόμη πιο δύσκολο να χυθεί άπλετο φως στις συνθήκες που οδήγησαν στον θάνατο του δύστυχου Τσαλικίδη, του μόνου πραγματικού θύματος μιας «Υπόθεσης» στην οποία όλοι οι μετέχοντες φαίνεται να παίζουν εναλλακτικά τον ρόλο του Ντρέυφους και του Πόντιου Πιλάτου. Εκείνο που αποκλείεται όμως να μάθουμε ποτέ με ακρίβεια είναι ποια είναι και μπορεί να είναι η πραγματική λειτουργία των ιδιωτικών επιχειρήσεων που έχουν αναλάβει το θεάρεστο έργο της τεχνικής οργάνωσης και διεκπεραίωσης των «νομίμων συν-ακροάσεων». Ακόμη ένας νεοείσακτος όρος που θυμίζει τις παράπλευρες απώλειες κατά το ότι επιχειρείται η νομιμοποίηση του ανομιμοποίητου μέσω της ηθελημένης ασάφειας ενός «νομίμου», όπου επιπλέον παραμένει αδιευκρίνιστη η ακριβής έννοια του προθήματος «συν». Οπως και αποκλείεται με ακόμη μεγαλύτερη βεβαιότητα να βρούμε τρόπους «θωράκισης» ενάντια στις μελλοντικές υποκλοπές, στους μελλοντικούς ωτακουστές, στα μελλοντικά λογισμικά. Οι παρείσακτοι εισέδυσαν για να μείνουν.
* H νοσηρή φαντασία
Στην πραγματικότητα λοιπόν οι δυσοίωνες εξελίξεις φαίνονται ανεπίστρεπτες, ίσως και νομοτελειακά προδιαγεγραμμένες. Ολα συμβαίνουν ως εάν ήμαστε πια υποχρεωμένοι να ζήσουμε με το γεγονός ότι οι αδυσώπητες τεχνολογικές εξελίξεις καθιστούν παρωχημένες και αλυσιτελείς οποιεσδήποτε μορφές μακροπρόθεσμης άμυνας ενάντια στη δυνατότητα της υποκλοπής. Ηδη σήμερα το «Εσελον» και οι άλλες συναφείς τεχνικές επιτρέπουν την εκ του μακρόθεν παρακολούθηση όλων των επικοινωνιών, δίχως καν να χρειάζεται να εγκατασταθούν «παρείσακτα λογισμικά» επί τόπου. Και από ό,τι φαίνεται, σε ελάχιστα χρόνια θα είναι ίσως δυνατόν να παρακολουθούνται από μεγάλη απόσταση in vivo όλες οι ιδιωτικές κινήσεις, συνομιλίες ή ακόμη και εκφράσεις. Στη νέα κοινωνία που ξετυλίγεται μπροστά στα έκθαμβα μάτια μας δεν θα μπορεί πια να υπάρχει άλλη μυστική και απροσπέλαστη σε τρίτους ιδιωτική ζωή από εκείνην που παραμένει εγκλωβισμένη στην απροσπέλαστη νοσηρή φαντασία μας. Ως τη στιγμή βέβαια που θα μας εγκαταστήσουν παρείσακτα λογισμικά ακόμη και στον εγκέφαλο.
Το πρώτο και εμφανές αποτέλεσμα όλων αυτών των τεχνολογικών θαυμάτων είναι κανονιστικό. Είναι γεγονός ότι τα κατά παράδοσιν νοούμενα ατομικά δικαιώματα και η μη διαπραγματεύσιμη ελευθερία της συνείδησης και της έκφρασης βρίσκονται υπό συνεχή συρρίκνωση. Ενας νομικός πολιτισμός που ως τώρα θεωρούσε αναφαίρετο το συνταγματικά κατοχυρωμένο ατομικό δικαίωμα στη σιωπή, στην απόκρυψη και στην ιδιωτικότητα εμφανίζεται έωλος. Να θυμηθούμε ότι ως τώρα ακόμη και οι πιο επικίνδυνοι εγκληματίες δεν υποχρεώνονται να μιλήσουν αν δεν το επιθυμούν και ότι η χρήση ουσιών όπως η σκολοπαμίνη απαγορεύεται. Να θυμηθούμε επίσης ότι ο εξομολογητής, ο παπάς, ο δικηγόρος, ο γιατρός, ο ψυχίατρος, ακόμη και ο τραπεζίτης δεσμεύονται από το επαγγελματικό μυστικό.
* Εξουσιαστικοί έλεγχοι
Δεν είναι τυχαίο ότι το ζήτημα της προστασίας των ατομικών δεδομένων βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο των νομικών και πολιτιστικών συγκρούσεων. Και αυτό συμβαίνει επειδή ακριβώς και στο μέτρο που μεταβάλλεται άρδην το τεχνικοεπιστημονικό πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορεί να ασκούνται οι εξουσίες. Ολο και περισσότερο είναι σαφές ότι ο καθένας είναι έκθετος στην αποκάλυψη των ιδιωτικών του μυστικών. Και τα μυστικά αυτά δεν αναφέρονται πλέον μόνο στις ατομικές ιδέες ή στο ατομικό φρόνημα. H δυνατότητα εξουσιαστικών ελέγχων επάνω στο άτομο περνάει πλέον από την πολυδιάστατη κατηγοριοποίησή του ανάλογα με τα οικονομικά, σεξουαλικά, καταναλωτικά, ιατρικά ή και βιολογικά χαρακτηριστικά. Πολύ τρομακτικότερο από το να μπορεί να ξέρουν οι άλλοι αυτό που «είπες» ιδιωτικά είναι να γνωρίζουν αυτό που «είσαι» ως κατ’ ανάγκην και κατ’ επιταγήν μετέχων στο σύστημα των κοινωνικών πρακτικών.
Με αυτή την έννοια οι «υποκλοπές» δεν είναι παρά η κορυφή ενός τεράστιου παγόβουνου. H κοινωνία των ατόμων απαρτίζεται πλέον από υποκείμενα που είναι πια εξ ορισμού έκθετα σε εντελώς πρωτόγνωρες μορφές ελέγχου, εκμετάλλευσης, χειραγώγησης και, αν χρειασθεί, εκβιασμού. Στο εξής οι κοινοί θνητοί θα πρέπει να εθιστούν στην ιδέα ότι όχι μόνο το δικαίωμα στο μυστικό αλλά πολύ ευρύτερα το δικαίωμα στην ελεύθερη προσωπικότητα δεν μπορεί πια να είναι αυτό που ήταν. Από τη μια μεριά, οι πολιτικές εξουσίες θα είναι πλέον σε θέση να γνωρίζουν με ακρίβεια όχι μόνο το φρόνημα και το πνεύμα αλλά και την καθημερινή ζωή, τις έξεις και τις προτιμήσεις των υπηκόων και επίδοξων πελατών τους. H αόρατη σκιά του επίσημου κατεστημένου Μεγάλου Αδελφού είναι πάντα εκεί. Από την άλλη μεριά, η λέσχη των εν δυνάμει ωτακουστών μέρα με τη μέρα διευρύνεται. Πληρώνοντας το οικείο τίμημα σε γραφεία που πολλαπλασιάζονται σαν μανιτάρια, ο καθένας μπορεί να παρακολουθήσει ή να κατασκοπεύσει τον πλησίον του. Αρκεί μια απλή επίσκεψη στο Διαδίκτυο για να εντοπισθούν επιχειρήσεις που ειδικεύονται σε κάθε λογής συλλογές νόμιμων ή παράνομων πληροφοριών. H εμπορευματοποίηση της κοινοποιήσιμης πληροφορίας επεκτείνεται στα ιδιωτικά μυστικά και δεδομένα όλων των τύπων. H εργοδοσία, η ιδιωτική ασφάλιση αλλά και η τραπεζική πίστη, που συγκροτούν τους κύριους πυλώνες μέσα από τους οποίους κοινωνικοποιούνται, συναλλάσσονται και επιζούν τα ελεύθερα άτομα, είναι σε θέση πλέον να «γνωρίζουν» ζωτικές λεπτομέρειες που αγνοούνται ακόμη και από τους ίδιους τους ενδιαφερομένους. H εκλογίκευση των επιχειρηματικών στρατηγικών και η μεγιστοποίηση των κερδών επιτάσσει την ορθολογική αξιοποίηση όλων των δυνατών πληροφοριών τόσο για τους εργαζομένους όσο και για τους πελάτες. H πλήρης γνώση ισοδυναμεί με τον μεγαλύτερο δυνατόν έλεγχο: το νέο παραγωγιστικό ιδεώδες είναι να εργάζονται εκείνοι που προδικάζονται ως μακροπροθέσμως πνευματικά και ψυχικά υγιείς και φιλόπονοι, να ασφαλίζονται εκείνοι που πιθανολογείται ότι δεν πρόκειται να ασθενήσουν και να πιστοδοτούνται εκείνοι που εικάζεται πως θα πληρώνουν εγκαίρως τα χρέη τους.
* Εμπορικές υπηρεσίες
Με αυτή την έννοια η τεχνολογική δυνατότητα γενικευμένης διείσδυσης γέννησε δύο νέους αντικριστούς κλάδους παροχής εμπορικών υπηρεσιών. Από τη μια μεριά διευρύνεται η ζήτηση για ατομικά δεδομένα και από την άλλη η ζήτηση για υπηρεσίες θωράκισης. Εδώ όμως η ασυμμετρία είναι προφανής. Το κόστος της πλήρους θωράκισης της πληροφορίας είναι τεράστιο και αυξανόμενο, ενώ το κόστος της υποκλοπής εμφανίζεται συνεχώς απομειούμενο: οι επανειλημμένες επισκέψεις ερασιτεχνών στα απόρρητα του Πενταγώνου απέδειξαν ότι οι «χάκερ» όλων των τύπων μπορεί να δρουν ταχύτερα και αποτελεσματικότερα από τους «αντι-χάκερ». Με την ίδια λοιπόν έννοια που μόνον οι πλούσιοι μπορούν να προσλαμβάνουν σωματοφύλακες, έτσι και κατά μείζονα λόγο μόνον οι πολύ μεγάλες επιχειρήσεις είναι σε θέση να επενδύουν στην πληροφοριακή θωράκιση και προστασία τους. Οι κοινοί πολίτες δεν μπορούν παρά να αποδέχονται μοιρολατρικά ότι η ιδιωτική τους ζωή δεν μπορεί να τους ανήκει κατ’ αποκλειστικότητα. Είναι σαφές ότι και αν όλοι είναι ίσοι μπροστά στο δικαίωμα στο μυστικό, ορισμένοι είναι πιο ίσοι από τους άλλους.
Ετσι η παρακολούθηση είναι πλέον μια υπηρεσία που προσφέρεται σε οποιονδήποτε αποφασίσει να πληρώσει το αγοραίο τίμημα. H θεσμοποίηση αυτής της εξέλιξης δεν θα αργήσει. Ηδη σήμερα οι ευρωπαίοι εταίροι συμφώνησαν να αναθέτουν την ταξινόμηση και επεξεργασία ορισμένων καταλόγων προσωπικών δεδομένων σε ιδιωτικές εταιρείες. Και κανείς δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι η χρήση των δεδομένων αυτών θα περιορίζεται στις νόμιμες συνακροάσεις, συναναγνώσεις και συμπαρακολουθήσεις. Από τη στιγμή που η «νόμιμη» άγρα διαθέσιμων και υποκλεπτόμενων προσωπικών δεδομένων εισελαύνει ακάθεκτη, οι εξελίξεις δεν επικαθορίζονται από τους νόμους αλλά από την ίδια την τεχνολογία. Στον αιώνα της πληροφορίας, το τελευταίο εμπόρευμα του οποίου είναι πρακτικά εφικτό να ελέγχεται, η εμπορευσιμότητα είναι η ίδια η πληροφορία.
Ο κ. Κωνσταντίνος Τσουκαλάς είναι καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.
