Πριν από χρόνια διέσχιζα με έναν συνάδελφό μου τη Δυτική Ελλάδα με αυτοκίνητο. Μόλις έβλεπε κανένα ποταμάκι με τίποτε ψωραλέα καλάμια αναφωνούσε:
Ωραίος χώρος για έρευνα! Πολύ ενδιαφέρον.
Περνούσαμε ερημοποιημένα βουνά από τις πυρκαϊές και την υπερβόσκηση όπου ψωραλέα γίδια έσερναν το λιπόσαρκο σώμα τους τρώγοντας το κάθε φυλλαράκι που τολμούσε να φυτρώσει εκεί. Αυτός τον χαβά του:
Κοίταξε εκείνο το ρυάκι με τα καλάμια. Να χώρος για έρευνα ποιότητας! Είχα φτάσει στα όριά μου και δεν άντεξα:
Τι θα γίνει επιτέλους; Θα κάνουμε έρευνα μόνο στις εξαιρέσεις; Εδώ η Ελλάδα καταρρέει και η διάβρωση έχει δημιουργήσει πραγματικές ερήμους. Μόνο τα καλάμια σε ενδιαφέρουν;
Οσο περνάνε τα χρόνια, το συνειδητοποιώ όλο και περισσότερο. Σε ό,τι αφορά το περιβάλλον της χώρας μας. Το μόνο που μας ενδιαφέρει είναι οι εξαιρέσεις. Καβαλήσαμε στην κυριολεξία τα καλάμια!
Τι θα γίνει, επιτέλους, με τον κανόνα;
Υπάρχουν στη Θεσσαλία 100 τ. χλμ. με λόφους που ήδη μπορούν να χαρακτηριστούν έρημος.
Στην περιοχή της Κέλλης, στη Φλώρινα, σε μια συνολική έκταση 160 τ. χλμ. τα 120 είναι έρημος. (Ακουσε κανένας τον πρόεδρο της Κοινότητας Κέλλης να λέει στην τηλεόραση «για να απολαύσεις λίγο πράσινο στο χωριό μας πρέπει πρώτα να πεθάνεις. Μόνο στο νεκροταφείο υπάρχουν δένδρα!»;).
Η Δυτική Ηπειρος και η Στερεά αντί να έχουν, σύμφωνα με τα κλιματολογικά στοιχεία, ωραιότατα δένδρα με φυλλοβόλες βελανιδιές, αυτά έχουν μετατραπεί σε μεγάλο ποσοστό σε αραιούς θάμνους με ασφάκες.
Ποιος θα ασχοληθεί, επιτέλους, σοβαρά και με όλες αυτές τις εκτάσεις;
Αμπελουργία
και γάιδαροι
Τα σάκχαρα του σταφυλιού προέρχονται, όπως είναι γνωστό, από τη φωτοσύνθεση η οποία γίνεται στα φύλλα. Η μεταφορά των σακχάρων προς το υπόλοιπο φυτό και τις ρίζες γίνεται διά μέσου μικρών σωληνίσκων οι οποίοι υπάρχουν στον φλοιό των μικρών βλαστών και του κορμού.
Αν κάποιος «αποφλοιώσει», κάνοντας ένα δακτύλιο, τον βλαστό (φυσικά όχι τον κεντρικό), τότε εμποδίζει τα σάκχαρα να πάνε προς τη ρίζα. Πράγμα που σημαίνει ότι ευνοεί τη συσσώρευσή τους στις ρώγες των σταφυλιών. Σε αρκετά μέρη της Ελλάδας η πρακτική της αποφλοίωσης ήταν αρκετά διαδεδομένη και η πρώτη της «εφαρμογή» έχει σχέση, σύμφωνα με την παράδοση, με τον γάιδαρο.
Μια μέρα κατά την οποία ένας αγρότης είχε δέσει τον γάιδαρό του με σχοινί σε ένα κλήμα διαπίστωσε ότι πηγαίνοντας ο γάιδαρος γύρω γύρω τραβούσε το σχοινί χαράζοντας ένα δακτύλιο στον βλαστό, αποφλοιώνοντάς τον. Μετά από κάποιους μήνες, όμως, παρατήρησε ότι τα τσαμπιά των σταφυλιών που ήταν πάνω από το σημάδι του γαϊδάρου έγιναν μεγαλύτερα και γλυκύτερα.
Ετσι, άρχισε η αποφλοίωση!
Αμπελουργία
και σκυλιά
Κατά το παρελθόν, σε μια εποχή όπου η απόδοση στην παραγωγή των τροφών ήταν χαμηλή και οι επικοινωνίες ανύπαρκτες, τα γεωργικά προϊόντα είχαν ανεκτίμητη αξία. Ετσι, τα σταφύλια έπρεπε την κρίσιμη περίοδο όχι μόνο να συλλεγούν ως και την τελευταία ρώγα αλλά και να προστατευτούν τόσο από τους ανθρώπους που θα τα έκλεβαν όσο και από τα ζώα που θα τα έτρωγαν ή θα τα κατέστρεφαν.
Εκείνη την εποχή υπήρχε προστασία από τον αγροφύλακα, ο οποίος διέθετε αυξημένα, σχεδόν απόλυτα, δικαιώματα. Είχε, για παράδειγμα, τη δυνατότητα ακόμη και να σκοτώσει ένα σκυλί το οποίο δημιουργούσε πρόβλημα και ζημιές στο αμπέλι χωρίς να δώσει λογαριασμό σε κανέναν. Το «μπάτε σκύλοι αλέστε κι αλεστικά μη δώσετε» δεν ίσχυε.
Ετσι, βγήκε η έκφραση «σαν το σκυλί στ’ αμπέλι!».
Καλοκαιρινά φρούτα
Τώρα το καλοκαίρι στα νησιά η ερώτηση προς τον εστιάτορα:
Τι έχει για φρούτο;
Εχει, συνήθως, μόνο μία απάντηση:
Καρπούζι!
Ολοι οι οπαδοί της αυτόνομης ανάπτυξης και των τοπικών προϊόντων αρχίζουν:
Θυμάσαι τα ωραία σύκα που είχε εδώ; (Στη Σύμη).
Θυμάσαι τα ζαχαρωμένα μικρά καρπούζια; (Στη Μήλο).
Θυμάσαι τα δαμάσκηνα; (Στη Σκόπελο).
Η δεύτερη παρατήρηση πηγαίνει προς τον καταστηματάρχη:
Τι έγιναν τα σύκα (τα δαμάσκηνα, τα ροδάκινα) του νησιού;
Ποιος θα τα μαζέψει;
Αυτό ήταν! Αρχίζει, αμέσως, η συζήτηση για τις δυνατότητες που προσφέρουν τα τοπικά προϊόντα.
Ο καταστηματάρχης τους ακούει. Σκέπτεται πόσο εύκολα έρχονται τα καρπούζια, πόσο φθηνά είναι, πόσες μέρες διατηρούνται χωρίς να χαλάσουν με την καλοκαιρινή ζέστη.
Οταν τελειώσουν με το κρύο καρπούζι μερικοί σκέπτονται και το γλυκό. Στο ζαχαροπλαστείο οι εραστές της παράδοσης συνεχίζουν την αναφορά.
Στα λουκούμια (της Σύρου).
Στα αμυγδαλωτά (της Σκιάθου).
Στα γλυκά κουταλιού (της Χίου).
Την ίδια ώρα όλοι τρώνε το τυπικό καλοκαιρινό γλυκό: παγωτό!
Γιατί, άραγε, εφόσον μας αρέσουν τόσο πολύ τα λουκούμια, τα αμυγδαλωτά, τα γλυκά του κουταλιού προτιμάμε το παγωτό;
Ας επανέλθουμε, όμως, στα καρπούζια, μια και πρόσφατα οι καρπουζοπαραγωγοί της Λάρισας έκλεισαν την εθνική οδό επειδή τα καρπούζια τους είναι αδιάθετα.
Αλλες χρονιές που τα καρπούζια και τα πεπόνια ήταν ακριβά οι τίτλοι των εφημερίδων αυτό υπερτόνιζαν: «Φωτιά τα καρπούζια»! Φέτος που τα καρπούζια και τα πεπόνια είναι φθηνά και έφαγαν όλοι, πουθενά ένας τίτλος του είδους: «πάμφθηνα τα καρπούζια και τα πεπόνια! Χορτάσαμε ωραία ποιότητα με λογική τιμή».
Νησιωτική ανάπτυξη (1)
Οταν ακούω για ανάπτυξη των νησιών μας, συχνά θυμάμαι την εμπειρία μου στη Χάλκη. Ενα νησάκι της Δωδεκανήσου κοντά στη Ρόδο. Μια μέρα περπατούσα σε αυτή με έναν από τους αναπτυξιολόγους που πέρασαν από εκεί. Ηταν σοβαρότατος, με σπουδές σε φημισμένα πανεπιστήμια του εξωτερικού. Βλέποντας τις εγκαταστάσεις του υδραγωγείου πάνω από το οποίο κάτι συνηθισμένο για νησί του Αιγαίου υπάρχει μια αρκετά μεγάλη επικλινής «ταράτσα» από μπετόν για τη συλλογή του βρόχινου νερού, με ρώτησε:
Είναι το ελικοδρόμιο;
Δεν ήταν η μόνη μου έκπληξη – κεραμίδα που έφαγα κατακέφαλα στα χρόνια όπου είχα την τύχη να συμμετέχω στο πρόγραμμα της Χάλκης ή στο «πείραμα», όπως έγινε γνωστότερο.
Μια άλλη φορά, στη μελέτη για δημιουργία κάμπινγκ στην Αλιμία, ένα ακατοίκητο νησάκι μόλις επτά τ. χλμ. απέναντι από τη Χάλκη, οι «αναπτυξιολόγοι» είχαν προβλέψει και χώρο σταύθμευσης για τα πούλμαν!
Νησιωτική ανάπτυξη (2)
Μια φορά στη Χάλκη είχε διοργανωθεί ένα ακόμη «αναπτυξιακό» συνέδριο. Οι αναπτυξιολόγοι, οι οικολόγοι καθώς και οι υπόλοιποι προσκεκλημένοι που πήγαν για να δώσουν και τα φώτα τους στο «πείραμα» ήταν έξω φρενών με τη συνεχή βροχή.
Ας σημειωθεί ότι ήταν μέσα Σεπτεμβρίου. Μετά από μια περίοδο ανομβρίας που είχε κρατήσει έξι μήνες, οι κάτοικοι της Χάλκης θεωρούσαν τη βροχή ευλογία μια και θα γέμιζαν οι στέρνες πόσιμο νερό και θα φύτρωνε λίγο χορτάρι για τα πεινασμένα γιδοπρόβατα. Οι συμμετέχοντες στο συνέδριο μιλούσαν για ήπιες μορφές ενέργειας, έβγαλαν λόγους για το Τσερνομπίλ και έβριζαν τη βροχή:
Μουλιάσαμε!
Κάποιος κάτοικος που έβλεπε όχι μόνο τη βροχή θείο δώρο αλλά και τον παραλογισμό με ρώτησε:
Δεν μου λες, καθηγητή, αυτοί είναι επιστήμονες;
Ναι, σοβαροί!
Γνωρίζουν από νησιά του Αιγαίου;
Μάλλον.
Γιατί τότε βρίζουν τη βροχή;
Φαίνεται δεν το κατάλαβαν.
Βρε μήπως είναι ψώνια;
Οι κρατικές καταπατήσεις
Οταν σε μια περιοχή εγκαταλειφθεί σε ένα χωράφι η καλλιέργεια, είναι λογικό να αρχίσει να εμφανίζεται εκεί «φυσική» βλάστηση. Σε ένα σιταροχώραφο στο οποίο σταμάτησε η καλλιέργεια, στην αρχή παρουσιάζονται μικροί και στη συνέχεια μεγαλύτεροι θάμνοι. Αργότερα, αν οι κλιματικές συνθήκες το επιτρέπουν, θα έρθουν και τα δένδρα.
Στη Γαύδο, για παράδειγμα, το νησάκι στο Λιβυκό Πέλαγος που πρόσφατα έγινε πασίγνωστο, νότια της Κρήτης, η εγκατάλειψη της καλλιέργειας των σιτηρών σε αναβαθμίδες (ή πεζούλες ή ξερολιθιές ή σέτια) οδήγησε σε σημαντική αποκατάσταση του δάσους με τους ωραιότατους κέδρους (περισσότερο σωστό, κέντρους) το οποίο συνεχώς μεγαλώνει.
Οι ιδιοκτήτες όμως αυτών των χωραφιών, που απολαμβάνουν τη μετατροπή και χαίρονται για τις κουμαριές, τις μυρτιές και τις δάφνες που φυτρώνουν από μόνες τους και μεγαλώνουν, προσγειώνονται ανώμαλα όταν επιχειρήσουν την έκδοση οικοδομικής άδειας. Ακόμη και στην περίπτωση όπου το χτίσιμο του σπιτιού δεν προϋποθέτει κοπή δένδρων ή θάμνων. Με λίγα λόγια, χάνουν την ιδιοκτησία τους επειδή το χτήμα χαρακτηρίζεται «δασικό».
Είναι λογικό σε ένα κράτος που δεν σέβεται τον εαυτό του, από τη μια οι «ατσίδες» να καταπατούν και να οικειοποιούνται κρατικές εκτάσεις και από την άλλη το ίδιο να «δημεύει» τις ιδιοκτησίες των νομοταγών πολιτών που «επιτρέπουν» τη φυσική αναδάσωση στις ιδιωτικές τους ιδιοκτησίες.
Η Ηρα γεννήθηκε κάτω από μια λυγαριά και ήταν προστάτιδα του γάμου. Σύμφωνα με τον Παυσανία, μια λυγαριά στόλιζε τον ναό της στη Σάμο.
Η λυγαριά, φυτό που αυτή την εποχή είναι ανθισμένο, έχει και το όνομα «αγνή» και στις θεσμοφορίες οι γυναίκες για να διατηρήσουν την αγνότητά τους χρησιμοποιούσαν τα κλαδιά της για κρεβάτι.
Απειρες είναι οι μυθολογικές πληροφορίες για τη λυγαριά. Στη Σπάρτη ο Ασκληπιός είχε το όνομα «Αγνήτας», επειδή το ξόανό του ήταν από ξύλο λυγαριάς. Ο Προμηθέας, όταν ελευθερώθηκε με τη βοήθεια του Κένταυρου Χείρωνα, τοποθέτησε στο κεφάλι του ένα κλαδί λυγαριάς για να του θυμίζει τα δεσμά του. Στα δάση της Ιδης ο Αχιλλέας έδεσε με κλαδιά λυγαριάς τους γιους του Πριάπου και ο Οδυσσέας χρησιμοποίησε τις ίδιες βέργες, δένοντας κάτω από τα πρόβατα του Πολύφημου τους συντρόφους του, προκειμένου να τους ελευθερώσει από τα δεσμά του Κύκλωπα.
Γιατί άραγε, ενώ είναι ένα ολιγαρκέστατο φυτό, δεν το χρησιμοποιούμε ευρύτατα; Ευτυχώς, για να γράψουμε και τον καλό λόγο, στο Ινστιτούτο Γεωργικών Ερευνών της Θεσσαλονίκης υπάρχει ειδικό πρόγραμμα (που διευθύνει η κ. Μαλούπα) το οποίο έχει στόχο την «αξιοποίησή» της. Οικο αιρετικά
ΏΚαλοκαίρι και μοσχοβολάει η φύση. Τόσο από τα ίδια τα φυτά όσο και κάτω από αυτά με τα προϊόντα του παχέος εντέρου του Νεοέλληνα που ανακάλυψε το ελεύθερο κάμπινγκ. Σε απόσταση βολής από τις παραλίες η λίπανση επεκτείνεται με γρήγορους ρυθμούς από όλους εκείνους που είναι υπέρ της «φυσικής ζωής» μακριά από την «αλλοτρίωση».
ύΣυγχωρήστε με, αλλά είμαι υπέρ των παραθαλάσσιων ξενοδοχείων. Οταν ακούω να λένε ότι η ακτή θα καταστραφεί από τη λειτουργία ενός ξενοδοχείου (με βιολογικό καθαρισμό) καγχάζω. Προτιμώ τα καταπράσινα προαύλια με το γκαζόν από τους θάμνους της «άγριας φύσης» που στις ρίζες τους υπάρχουν ακαθαρσίες και στα κλαδιά τους ανεμίζουν λερωμένα χαρτιά καθαριότητας, σερβιέτες και πάνες!
