Ενας μεγάλος μοναχικός, ιδιοσυγκρασιακός και στοχαστικός σκηνοθέτης έφυγε. Ο Μίνως Βολανάκης του Μπέκετ, του Μπρεχτ, του Ζενέ, του Σοφοκλή και του Ευριπίδη που κουβαλούσε μέσα του την ποίηση και τη μουσική των έργων, κλασικών και συγχρόνων, άφησε για πάντα την εφήμερη πραγματικότητα των σκηνών αυτού του κόσμου. Ανεπαισθήτως. Χωρίς θόρυβο. Οπως τα διακριτικά, ατμοσφαιρικά βήματά του όταν περπατούσε.
Εμαθα ότι ο Βολανάκης πέθανε από τον Βασίλη Βασιλικό, λίγα δευτερόλεπτα προτού αρχίσει στο παρισινό Θέατρο του Σατελέ η «μουσική δράση» «Ουτίς» του Λουτσιάνο Μπέριο σε σκηνοθεσία Γιάννη Κόκκου. Φανερός και κρύφιος ήρωας, επάνω στη σκηνή εκείνη του μουσικού θεάτρου, ήταν ο Οδυσσέας. Σε ένα αινιγματικό ταξίδι, ανάμεσα στον κανένα και τον καθένα των σημερινών καιρών. Οδηγημένος από τη μνήμη του παρελθόντος προς μιαν επιστροφή, ισοδύναμη με «σχέδιο μέλλοντος». Και ο Μίνως Βολανάκης υπήρξε Οδυσσέας μιας «Οδύσσειας» θεατρικής. Ανάμεσα στις Συμπληγάδες πέτρες των θεσμών, στις Σειρήνες των ιδιωτικών θιάσων, στους Λωτοφάγους των μακρινών χωρών όπου βρέθηκε να σκηνοθετεί. Οδηγημένος από την πίστη στον προϋπάρχοντα ποιητικό λόγο και συγχρόνως ταγμένος στην ουτοπία του Θεάτρου ως τόπου των ανθρώπων.
Πολλοί σημαντικοί σκηνοθέτες του 20ού αιώνα, σε διάφορες χώρες της Ευρώπης, υπηρέτησαν αδιακρίτως όλα τα είδη του θεάτρου. Εργάστηκαν σε παραστάσεις με τις πιο ετερόκλητες και αλληλοσυγκρουόμενες απαιτήσεις. Πίσω από την «ασυνέπεια» αυτή προς κάποιο συγκεκριμένο είδος, προς ένα και μόνο αισθητικό πρόγραμμα ή μιαν ορισμένη σύλληψη του θεατρικού διαλόγου μεταξύ σκηνής και πλατείας, ελλόχευε τελικά μια βαθύτερη συνέπεια: αυτή του καλλιτέχνη που αφιερώνει τον εαυτό του σε όλες τις εκδοχές του θεατρικού. Κινητοποιώντας την ευφυΐα και την ευαισθησία του. Επιδιώκοντας την αναγκαία συνέχεια. Διαμορφώνοντας την προσωπικότητά του πάνω στη συνείδηση της ίδιας της θεατρικής διαδικασίας και μάλιστα στο σημείο όπου το πάθος διασταυρώνεται με την πείρα, η έλλογη δραστηριότητα με τον κίνδυνο.
Ο Μίνως Βολανάκης ήταν μαέστρος στο να οργανώνει τις θεατρικές εικόνες. Να οικοδομεί τις σκηνές. Να διευθετεί με χέρι βιρτουόζου τα πράγματα στον χώρο. Να κατανέμει τις παρτιτούρες των κειμένων και να διευθύνει τις ερμηνείες των ηθοποιών. Ηταν υποδειγματικός από τη σκοπιά της σκηνοθεσίας ως τέχνης που αποβλέπει να τακτοποιήσει το χάος, ενώ θα επιτρέπει στο ποιητικό κείμενο να αναπνέει από όλους τους πόρους του προβάλλοντας τη δραματικότητά του και αναδεικνύοντας τις μυστηριακές υφάνσεις του.
Ο Βολανάκης δεν ανήκε στους ιεραποστόλους της αυστηρής φόρμας. Εμβάθυνε στα κείμενα με έναν τρόπο αναλυτικό και συγχρόνως ενοραματικό. Πνευματικός και συνάμα αισθησιακός, έψαχνε να βρει πώς ηχεί η μουσική του κειμένου μέσα του αλλά και πώς αντηχεί όταν γίνεται φωνή από τους ηθοποιούς. Σε έναν σκηνοθέτη σαν κι αυτόν, η παρατήρηση αντανακλά βιώματα και η γνώση έχει τις ποιότητες εσωτερικής εμπειρίας.
Ο σκηνοθέτης ως «μεταφραστής»: αυτή η εικόνα γυρίζει επίμονα στο μυαλό μου κάθε φορά που σκέφτομαι τον Βολανάκη. Και όχι επειδή υπήρξε ένας σπουδαίος μεταφραστής κειμένων. Μοναδικός στο να «διαβάζει» τα έργα και να γίνεται, μέσω των μεταφράσεών του, ένας υπαρξιακός διαμεσολαβητής του ποιητικού νοήματος. Μοναδικός στο να φτιάχνει από τη μεταφραστική γλώσσα ένα εργαλείο αυτοστοχασμού. Μοναδικός επίσης στο να αποδίδει τις ιδέες χωρίς να τις αφήνει στο σκοτάδι αλλ’ ούτε και να τις εκθέτει σε υπέρμετρο φως. Ο σκηνοθέτης ως «μεταφραστής» σημαίνει στην περίπτωση του Βολανάκη τον καλλιτέχνη εκείνον που επί σκηνής μεταφράζει πλαστικά το θεατρικό έργο. Που του δίνει μορφή και δίνει μορφή στα ανθρώπινα. Ελευθερώνοντας το έγκλειστο κείμενο, βγάζοντάς το από τις σελίδες όπου είναι εγκλωβισμένο, ο σκηνοθέτης βρίσκει και ό,τι το κείμενο χρειάζεται μετά (τη) φράση. Με ποιον ηθοποιό και πώς μπορεί να λάμψουν η λέξη, η φράση, ο λόγος του ποιητή.
Το στερνό αντίο στον Μίνω Βολανάκη καθώς κλείνει ο 20ός αιώνας είναι αποχαιρετισμός σε μια γενιά ευρωπαίων σκηνοθετών με ανθρωπιστική παιδεία, ευρείς ορίζοντες, ορθολογικότητα και φαντασία. Τώρα που οι σφαίρες της θεατρικής τέχνης κολυμπούν ακυβέρνητες στο νέο επικοινωνιακό σύμπαν, με το καινούργιο σε ρευστή ακόμη κατάσταση, αδιευκρίνιστο, ο Βολανάκης είναι μια σταθερή αναφορά για τη σκηνοθετική εργασία όπως μας την κληροδότησε ο περασμένος αιώνας.
