Ο Γιόζεφ Ασμπαχερ θυμάται πολύ έντονα εκείνες τις ημέρες πριν τέσσερα χρόνια. «Είχαμε ένα κοινό πρότζεκτ με τη ρωσική διαστημική υπηρεσία Roscosmos, το ExoMars Rosalind Franklin, για την εξερεύνηση της επιφάνειας του Αρη, και εν μιά νυκτί σταμάτησε η συνεργασία με τη Ρωσία μετά από απόφαση των κρατών-μελών» λέει σε αποκλειστική συνέντευξή του στο «Β». «Λόγω του πολέμου στην Ουκρανία, βιώσαμε άμεσα μια πολύ ισχυρή αλλαγή».
Αυστριακής καταγωγής, ο Ασμπαχερ είναι ο γενικός διευθυντής της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Διαστήματος (ESA, www.esa.int), της πύλης, θα λέγαμε, της Ευρώπης στο Διάστημα με έδρα το Παρίσι. Ηταν σαφές ότι μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η ESA δεν θα μπορούσε να συνεχίσει το πρότζεκτ σαν να μην είχε συμβεί τίποτα.
Η στιγμή της αφύπνισης
Βέβαια ο Ασμπαχερ κατάφερε τελικά να το σώσει και να το μετατρέψει σε καθαρά ευρωπαϊκό με μια μικρή αμερικανική συνιστώσα, αλλά εκείνη η νύχτα έφερε τα πάνω κάτω, επενέργησε ως στιγμή της αλήθειας για την Ευρώπη και συνέβαλε στην εδραίωση της συνειδητοποίησης ότι Διάστημα και άμυνα είναι δύο πεδία στενά συνδεδεμένα και αλληλοεξαρτώμενα.
«Αλλά κι εμείς στην ESA κάναμε μια βαθιά και ουσιαστική συζήτηση με τα κράτη-μέλη, σε ποιον βαθμό η ESA θα έπρεπε να δραστηριοποιηθεί μελλοντικά στον τομέα της άμυνας» μας εκμυστηρεύτηκε ο Ασμπαχερ. «Και η απόφαση ελήφθη ομόφωνα τον περασμένο Νοέμβριο στη Βρέμη, στη συνεδρίαση υπουργών των 23 κρατών-μελών του Oργανισμού, όπου επιβεβαιώθηκε η πλήρης ικανότητά του να δραστηριοποιείται στον τομέα της άμυνας, σε στενή συνεννόηση με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η λέξη “άμυνα” περιλαμβάνεται σαφώς στην πολιτική απόφαση».
Η αφύπνιση των Ευρωπαίων σε εκείνη την υπουργική σύνοδο ήταν τόσο ξαφνική που στη Βρέμη, τα κράτη-μέλη ενέκριναν έναν προϋπολογισμό-ρεκόρ ύψους 22,3 δισ. ευρώ για τα επόμενα έτη, 31% περισσότερο από όσα το 2022. «Το μήνυμα ήταν ισχυρό» λέει ο επικεφαλής της ESA. «Θα το διατύπωνα μάλιστα αντίστροφα, ότι ο διαστημικός τομέας αναγνωρίζεται πλέον ως ένας τομέας-πρότυπο που ενώνει την Ευρώπη και την ενισχύει, και ότι δεν υπάρχουν πολλά προγράμματα στην Ευρώπη όπου οι χώρες να συνεργάζονται και μάλιστα τόσο στενά».
Χρειαζόμαστε έναν ευρωπαίο Μασκ;
Η φετινή Διάσκεψη Ασφάλειας του Μονάχου έδωσε στον Ασμπαχερ το βήμα για να στείλει ένα πολύ σημαντικό μήνυμα. Οτι η Ευρώπη έχει εξαντλήσει όλα τα αποθέματα ειρήνης στο Διάστημα συνεργαζόμενη με τις ΗΠΑ και άλλες χώρες, και ότι έχει φτάσει η ώρα να πατήσει στα πόδια της. «Για παράδειγμα, για να στείλουμε αστροναύτες στο Διάστημα πρέπει να συνεργαστούμε με μια αμερικανική ιδιωτική εταιρεία, την SpaceX. Αυτό είναι θετικό, αλλά μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα η Ευρώπη πρέπει να σκεφτεί τι χρειάζεται για να αποκτήσει ανεξαρτησία σε αυτόν τον τομέα. Σήμερα υπάρχουν τρία ακόμη κράτη που μπορούν να στείλουν αστροναύτες στο Διάστημα, η Ρωσία, η Κίνα και σύντομα η Ινδία. Αλλά η Ευρώπη δεν έχει αυτή την ικανότητα και ούτε έχει κάποιο συγκεκριμένο σχέδιο για να την επιτύχει. Διαθέτουμε τις τεχνολογικές δυνατότητες, αλλά χρειαζόμαστε αποφάσεις, κι αυτές πρέπει να ληφθούν από τους πολιτικούς».
Αρα η προστασία της Ευρώπης στο Διάστημα από απειλές, υβριδικές και ασύμμετρες επιθέσεις θα πρέπει να περάσει σε ευρωπαϊκά χέρια. Ισως τελικά να χρειάζεται η Ευρώπη έναν ευρωπαίο Ιλον Μασκ; Ο επικεφαλής της ESA υπενθυμίζει ότι η SpaceX μπόρεσε να δημιουργηθεί με τη σημερινή της μορφή επειδή η NASA και η Διαστημική Δύναμη των ΗΠΑ (USSF) επένδυσαν τεράστια ποσά στο Διάστημα. Το βέβαιο είναι πάντως ότι με ή χωρίς τις ΗΠΑ «ο πόλεμος στην Ουκρανία θα κριθεί στο Διάστημα, εξάλλου στο Διάστημα ξεκίνησε» μας λέει ο Ασμπαχερ. «Μια μέρα πριν την εισβολή, πολλοί τηλεπικοινωνιακοί δορυφόροι απενεργοποιήθηκαν ή παρεμποδίστηκαν για να δυσχεράνουν ή να καταστήσουν αδύνατη την επικοινωνία στο έδαφος. Αυτό σημαίνει ότι το Διάστημα έπαιξε πολύ σημαντικό ρόλο ήδη από την αρχή του πολέμου».
Πώς βρέθηκε στο τιμόνι της ESA
Το Διάστημα είναι το πάθος του επικεφαλής της ESA. Σε ηλικία επτά ετών «κεραυνοβολήθηκε», όταν είδε στην τηλεόραση τον Αρμστρονγκ να πατά πρώτος στη Σελήνη. Προέρχεται από ορεινή αγροτική οικογένεια του Τιρόλου και ως ο μεγαλύτερος από έξι παιδιά, προοριζόταν να αναλάβει το οικογενειακό αγρόκτημα. Αλλά χάρη στην επέμβαση του δασκάλου του, τελείωσε το λύκειο, σπούδασε μετεωρολογία και γεωφυσική και απέκτησε διδακτορικό στη μικροκυματική ραδιομετρία.
Από το 2021 βρίσκεται στο τιμόνι της ESA και θα παραμείνει μέχρι το 2029 μετά από ανανέωση της θητείας του. Είναι ο πιο σημαντικός άνθρωπος στην Ευρώπη για το Διάστημα. Μας μιλά για τη δουλειά του με πάθος, το οποίο μεταλαμπαδεύει στους 5.500 συνεργάτες του αλλά και τους αστροναύτες, άνδρες και γυναίκες.
Δεν έπαψε ποτέ να πιστεύει στις δυνάμεις της Ευρώπης, δίνοντάς μας δύο ευρωπαϊκά δημιουργήματα παγκοσμίου αποδοχής: το πρόγραμμα Galileo, το καλύτερο σύστημα πλοήγησης στον κόσμο, και το κορυφαίο πρόγραμμα επιτήρησης της Γης Copernicus, το οποίο συνδιαμόρφωσε ο ίδιος σε σημαντικό βαθμό.
Μας μίλησε επίσης για το νέο μεγάλο πρόγραμμα Ευρωπαϊκή Ανθεκτικότητα για το Διάστημα (ERS) και τις δυνατότητές του, αφενός στην παρατήρηση της Γης, αφετέρου στην ενίσχυση της ευρωπαϊκής ανθεκτικότητας απέναντι σε απειλές πολέμου και γεωπολιτικές κρίσεις.
Σε αυτό συμμετέχουν πρακτικά σχεδόν όλες οι χώρες-μέλη της ESA σε διάφορα επίπεδα του προγράμματος, που θα τεθεί σε λειτουργία το 2028 καλώς εχόντων των πραγμάτων. Σε ό,τι αφορά την Ελλάδα, πρέπει να τονιστεί ιδιαίτερα η συνδρομή της ESA στις πυρκαγιές αλλά και στον έλεγχο των συνόρων με την ανάπτυξη ενός αστερισμού δορυφόρων.
«Για την παρακολούθηση της ειρήνης»
Χωρίς το Διάστημα, ο πόλεμος στην Ουκρανία ίσως να είχε άλλη εξέλιξη και η χώρα να μην μπορούσε να αμυνθεί τόσο αποτελεσματικά. Γι’ αυτό ο διαστημικός χώρος θα παραμείνει ζωτικής σημασίας και μετά το τέλος του πολέμου. «Χρειάζεται για την παρακολούθηση της ειρήνης, που πολύ πιθανόν να είναι εύθραυστη, αλλά και την ανοικοδόμηση της Ουκρανίας. Είναι μια πραγματικά κατεστραμμένη χώρα και χρειάζεται πληροφορίες και δεδομένα από το Διάστημα» λέει ο Ασμπαχερ.
Τέσσερα χρόνια μετά την έναρξη του πολέμου, οι πιθανότητες ειρήνευσης φαντάζουν όμως θολές. Η Ευρώπη αφυπνίστηκε και προετοιμάζεται, έστω και με καθυστέρηση, για να αντιμετωπίσει τις νέες γεωπολιτικές προκλήσεις με τις δικές της δυνάμεις στο Διάστημα. Και τον κατάλληλο άνθρωπο στο τιμόνι της ESA.
