Μερικές εκθέσεις δεν παρουσιάζουν απλώς έργα τέχνης, δημιουργούν εμπειρίες. Μια τέτοια περίπτωση είναι η αναδρομική «Eduardo Chillida. Sonar el espacio» (Εδουάρδο Τσιγίδα. Να ονειρεύεσαι τον χώρο) στο Centro Conde Duque της Μαδρίτης. Με περισσότερα από εκατό έργα, η ισπανική πρωτεύουσα τιμά τον βάσκο γλύπτη που άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε όχι μόνο τη γλυπτική, αλλά και την ίδια την έννοια του χώρου.
Γεννημένος το 1924 στο Σαν Σεμπαστιάν, o Εδουάρδο Τσιγίδα έφυγε το 1943 για τη Μαδρίτη προκειμένου να σπουδάσει αρχιτεκτονική, μερικά χρόνια αργότερα όμως αποφάσισε να στραφεί στην τέχνη, και συγκεκριμένα στη γλυπτική. Έκτοτε ξεκίνησε για εκείνον ένα ταξίδι δημιουργίας που τελικά τον ανέδειξε ως έναν από τους σημαντικότερους γλύπτες του 20ού αιώνα, ειδικό στη μνημειακή τέχνη, με πολλές βραβεύσεις και με έργα του να έχουν εκτεθεί σε μερικά από τα σημαντικότερα μουσεία του κόσμου. Τα βασικά υλικά του ήταν το σίδερο, το ατσάλι, το αλάβαστρο, ο γρανίτης κ.ά. Αξίζει να σημειωθεί ότι κάποτε, στις αρχές της δεκαετίας του ’60, επισκέφθηκε την Ελλάδα, μαγεύτηκε από το φως της και λίγο αργότερα δημιούργησε το αλαβάστρινο έργο «Elogio de la luz» (Εγκώμιο του φωτός).
Η τρέχουσα ισπανική έκθεση (διοργανωμένη από το Fundaciόn Ibercaja σε συνεργασία με το Δημαρχείο της Μαδρίτης, το μουσείο Chillida Leku και το μη κερδοσκοπικό Fundaciόn Eduardo Chillida-Pilar Belzunce), σε επιμέλεια της ιστορικού τέχνης Αλίθια Βαγίνα, δεν λειτουργεί ως μια απλή ιστορική αναδρομή. Είναι περισσότερο μια πρόσκληση να σταθείς απέναντι στην ύλη, να παρατηρήσεις το φως και να συνειδητοποιήσεις ότι το κενό μπορεί να έχει εξίσου ισχυρή παρουσία με το συμπαγές.
Ο γλύπτης που σμίλευε τον αέρα
Ο Εδουάρδο Τσιγίδα δεν αντιμετώπιζε ποτέ τη γλυπτική ως κατασκευή αντικειμένων. Για εκείνον, η τέχνη ήταν μια διαρκής αναζήτηση ισορροπίας ανάμεσα σε αντιθέσεις: βάρος και ελαφρότητα, δύναμη και σιωπή, φύση και αρχιτεκτονική. Το σίδερο, ο χάλυβας, η πέτρα ή το αλάβαστρο ήταν για τον ίδιο περισσότερο εργαλεία σκέψης παρά υλικά προς επεξεργασία.
Στη Sala 1 του Conde Duque, μικρές και μεγάλες δημιουργίες συνυπάρχουν, επιτρέποντας στον επισκέπτη να παρακολουθήσει την εξέλιξη ενός δημιουργού που δεν φοβήθηκε ποτέ την κλίμακα. Από λιτές μεταλλικές συνθέσεις μέχρι μνημειακά έργα που μοιάζουν να συγκρατούν τον αέρα ανάμεσά τους, κάθε κομμάτι μοιάζει να θέτει το ίδιο ερώτημα: πού αρχίζει και πού τελειώνει ο χώρος; Η απάντηση δεν βρίσκεται μπροστά στο έργο, αλλά γύρω του. Ο Τσιγίδα ήθελε τον θεατή να κινείται, να αλλάζει οπτική γωνία, να γίνεται μέρος της εμπειρίας.
«Gravitaciones»: Η ποίηση της ισορροπίας
Από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία της έκθεσης είναι η σειρά «Gravitaciones». Σε αντίθεση με τις βαριές μεταλλικές κατασκευές που τον έκαναν παγκοσμίως γνωστό, εδώ ο καλλιτέχνης στρέφεται στο χαρτί. Φύλλα που αιωρούνται, ενώνονται ή διαχωρίζονται μέσω λεπτών δεσμών δημιουργούν μια αίσθηση εύθραυστης ισορροπίας. Είναι έργα σχεδόν σιωπηλά, αλλά μέσα από την απλότητα που φέρουν αποκαλύπτεται η βαθύτερη εμμονή του Τσιγίδα: η βαρύτητα ως δημιουργική δύναμη.
Σε μια εποχή υπερβολικής εικόνας και ψηφιακής έντασης, οι «Gravitaciones» λειτουργούν σαν ανάσα, μια απόδειξη ότι η τέχνη δεν χρειάζεται πάντα εντυπωσιασμό για να συγκινήσει.
Από τα κύματα της Ονταρέτα στη μητρόπολη
Η παρουσία του Τσιγίδα στη Μαδρίτη αποκτά ιδιαίτερη σημασία, αν σκεφτεί κανείς ότι έχουν περάσει περισσότερες από δύο δεκαετίες από την προηγούμενη μεγάλη έκθεση που φιλοξενήθηκε στην πόλη και ήταν αφιερωμένη στο έργο του. Για πολλούς Ισπανούς – και όχι μόνο –,
η «επιστροφή» αυτή αποτελεί επανασύνδεση με έναν δημιουργό που κατάφερε να ενώσει το τοπικό με το παγκόσμιο, όπως στην περίπτωση του περίφημου έργου «Peine del Viento» (Χτένα του ανέμου) στη γενέτειρά του, το Σαν Σεμπαστιάν. Πρόκειται για τρεις τεράστιες χαλύβδινες μορφές, βάρους 10 τόνων η καθεμία και ύψους άνω των 2 μέτρων, καρφωμένες στα βράχια στο τέλος της παραλίας Ονταρέτα. Το έργο αποτελεί συνεργασία του γλύπτη με τον βάσκο αρχιτέκτονα Λουίς Πένια Γκαντσεγκί, του οποίου η δουλειά είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το αστικό τοπίο της περιοχής. Τα τρία γλυπτά συνομιλούν αδιάκοπα με τα κύματα και τον άνεμο, αφήνοντας τη φύση να διαμορφώνει το έργο καθημερινά.
Στην έκθεση της Μαδρίτης, αυτή η σχέση με το τοπίο μεταφέρεται στο εσωτερικό. Ο φωτισμός, η απόσταση ανάμεσα στα έργα και η αρχιτεκτονική της αίθουσας του Centro Conde Duque δηµιουργούν στον επισκέπτη την αίσθηση ότι κινείται µέσα σε έναν ζωντανό οργανισμό.
Και αν για κάποιους η τέχνη δεν αποτελεί παρά μια πολιτιστική πρόταση εξόδου ή ένα στοιχείο αστικής κομψότητας, το έργο του βάσκου γλύπτη ξεφεύγει από αυτή τη λογική. Δεν προσφέρει, για παράδειγμα, ένα ινσταγκραμικό σκηνικό – αν και οι φόρμες του είναι εντυπωσιακά φωτογενείς –, προσφέρει χρόνο στην παρατήρηση και στην εμπειρία που μπορούμε να βιώσουμε μέσω της τέχνης. Σε μια πόλη που κινείται με τους ρυθμούς των τάσεων σε μόδα, γαστρονομία και design, η έκθεση αυτή λειτουργεί σαν στάση, σαν υπενθύμιση ότι πολυτέλεια δεν είναι μόνο η κατανάλωση, αλλά και η δυνατότητα να παρατηρείς. Δεν είναι τυχαίο ότι σχεδιαστές, αρχιτέκτονες και δημιουργοί γενικότερα επιστρέφουν ξανά και ξανά στο έργο του Τσιγίδα. Η λιτότητα των μορφών του επηρεάζει τη σύγχρονη αισθητική σε ποικίλα πεδία, από τη λιτή αρχιτεκτονική μέχρι τη μόδα και το βιομηχανικό σχέδιο.
Το όνειρο ως στάση ζωής
Ο τίτλος της έκθεσης, «Sonar el espacio», δείχνει ίσως ποιητικός, αλλά μπορεί κάλλιστα να εκληφθεί σχεδόν ως οδηγία. Ο Τσιγίδα πίστευε ότι ο καλλιτέχνης δεν κατακτά τον χώρο, αλλά τον «ακούει» και ονειρεύεται πώς μπορεί να υπάρξει μέσα του. Σε μια καθημερινότητα γεμάτη πληροφορία, μια τέτοια ιδέα αποκτά νέα σημασία, βάζοντας τον θεατή να αναλογιστεί τις διαστάσεις του κόσμου γύρω του, να βρει τη δική του θέση, στην οποία δεν θα προσπαθεί να χωρέσει αλλά θα υπάρχει ελεύθερα, και να δει την τέχνη όχι μόνο με τα μάτια, αλλά με τον χρόνο που της αξίζει.
INFO
«Eduardo Chillida.
Sonar el espacio»: Centro Conde Duque, Sala 1, Μαδρίτη, έως τις 21 Ιουνίου.
