Οι προτάσεις του προέδρου Τραμπ σχετικά με την απόκτηση της Γροιλανδίας αναβιώνουν τώρα ερωτήματα μεταξύ των συμμάχων των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ τα οποία αφορούν το αν η Ευρώπη μπορεί να παράγει αρκετά δικά της όπλα ώστε να είναι σε θέση να πολεμήσει ανεξάρτητα από την Αμερική.
Αναλυτές του αμυντικού κλάδου και πολιτικοί καταλήγουν κυρίως πως «ναι», αλλά όχι ακόμα.
Η κάποτε δυσκίνητη αμυντική βιομηχανία της ευρωπαϊκής ηπείρου παράγει σε μεγάλες ποσότητες drones, άρματα μάχης, πυρομαχικά και άλλον οπλισμό με τον ταχύτερο ρυθμό των τελευταίων δεκαετιών, καθώς η Ευρώπη επιδιώκει να επανεξοπλιστεί έχοντας μπροστά της τη ρωσική επιθετικότητα και τις διαφορές με την Ουάσιγκτον. Ωστόσο, έχει ακόμη δρόμο να διανύσει.
Το κόστος της αντικατάστασης του εν ισχύι αμερικανικού στρατιωτικού εξοπλισμού και προσωπικού στην Ευρώπη θα έφτανε περίπου το 1 τρισεκατομμύριο δολάρια, σύμφωνα με το think tank International Institute for Strategic Studies. Εξάλλου, η κατασκευαστική δυνατότητα των ευρωπαϊκών κρατών εξακολουθεί να έχει ορισμένα κενά, όπως αυτά που αφορούν τα μαχητικά τύπου stealth, τους πυραύλους μεγάλου βεληνεκούς και τη δορυφορική κατασκοπεία.
Η ανεξαρτησία
Ενώ η Ευρώπη αύξησε την αμυντική της παραγωγή τα τελευταία χρόνια, η κατακερματισμένη βιομηχανία της έχει επί του παρόντος μικρότερη παραγωγική ικανότητα από ό,τι οι αμερικανικές αμυντικές βιομηχανίες, οι οποίες χρηματοδοτούνται από τον μεγαλύτερο στρατιωτικό προϋπολογισμό στον κόσμο.
Παρ’ όλα αυτά, οι απότομες αυξήσεις των στρατιωτικών δαπανών σε όλη την Ευρώπη και οι ανανεωμένες προσπάθειες στον τομέα έρευνας και ανάπτυξης φέρνουν την επιχειρησιακή ανεξαρτησία πιο κοντά – σε ορισμένες μάλιστα περιπτώσεις αυτό συμβαίνει εκπληκτικά γρήγορα.
Στα τέλη του 2024, ο Κλέμενς Κέρτεν (Clemens Kurten) ίδρυσε μια εταιρεία για να πουλά drones σε ευρωπαϊκούς στρατούς, χωρίς να έχει σχέδιο ή προσωπικό. Μέσα σε έναν χρόνο, η γερμανική εταιρεία είχε πουλήσει εκατοντάδες μονάδες.
Είναι σήμερα όλο και πιο επείγουσα η ανάγκη να βρεθεί μια απάντηση σε αυτά που σκοπεύουν να κάνουν οι ΗΠΑ, όχι μόνο σχετικά με τη Γροιλανδία, αλλά και με την ευρύτερη συμμαχία ασφαλείας που τις συνδέει με την Ευρώπη από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Εάν οι Αμερικανοί «αρχίσουν να μειώνουν την παρουσία τους στην ευρωπαϊκή ήπειρο… φυσικά, πρέπει να αρχίσουμε να σχεδιάζουμε πώς θα οικοδομήσουμε αυτό που μπορούμε να ονομάσουμε ευρωπαϊκό πυλώνα του ΝΑΤΟ» δήλωσε την περασμένη Τετάρτη στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός της Ελβετίας ο Αντριους Κουμπίλιους (Andrius Kubilius), ο αξιωματούχος της Ευρωπαϊκής Ενωσης που είναι υπεύθυνος για την αναβίωση της αμυντικής της βιομηχανίας. Αυτό περιλαμβάνει την αντικατάσταση των λεγόμενων στρατηγικών μέσων (strategic enablers), όπως οι διαστημικοί δορυφόροι, για τους οποίους η Ευρώπη βασίζεται επί του παρόντος στις ΗΠΑ.
Σε πλήρη εξέλιξη
Ο Τραμπ έχει ήδη ωθήσει την Ευρώπη στην αύξηση των δαπανών της για την άμυνα. Μια Αμερική που εστιάζει όλο και περισσότερο στη Λατινική Αμερική και την Ασία, πιθανότατα θα αναδιατάξει τους στρατιωτικούς της πόρους εκτός Ευρώπης. Οι πρόσφατες συγκρούσεις μεταξύ του Λευκού Οίκου και της Ευρώπης για την Ουκρανία και τώρα για τη Γροιλανδία έχουν εγείρει ανησυχίες ότι οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να διακόψουν την προμήθεια αμερικανικών όπλων, ή ακόμη και να εμποδίσουν τους Ευρωπαίους να χρησιμοποιούν αυτά που ήδη κατέχουν.
Την Τετάρτη, ο πρόεδρος της Φινλανδίας Αλεξάντερ Σταμπ (Alexander Stubb) δήλωσε στο Νταβός ότι ο στόλος των μαχητικών αεροσκαφών αμερικανικής κατασκευής που διαθέτει η χώρα του δεν μπορεί να πετάξει χωρίς τη συνδρομή των ΗΠΑ. Με την πάροδο του χρόνου τα αεροσκάφη συνήθως χρειάζονται ανταλλακτικά και ενημερώσεις υλικού και λογισμικού από τον κατασκευαστή τους, προκειμένου να είναι λειτουργικά. Αντί να έχει αυτά η χώρα πρέπει να έχει εμπιστοσύνη στην Ουάσιγκτον και στη βούλησή της να συνεχίσει να βοηθά τα φινλανδικά αεροσκάφη της να πετούν, κάτι που, όπως σημείωσε ο Σταμπ, είναι προς το συμφέρον των ΗΠΑ.
Στελέχη του κλάδου λένε ότι η στροφή προς μια αυτοδύναμη ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη. Ο Κέρτεν, διευθύνων σύμβουλος της Twentyfour Industries, δήλωσε ότι η εταιρεία του που έχει έδρα το Μόναχο, κατάφερε να ξεκινήσει την παραγωγή τόσο γρήγορα επειδή οι ευρωπαίοι επενδυτές είναι τώρα πρόθυμοι να χρηματοδοτήσουν αμυντικές εταιρείες, τα ταλέντα είναι πρόθυμα να εργαστούν για αυτές και οι υπηρεσίες προμηθειών των τοπικών κυβερνήσεων κινούνται ταχύτερα.
«Αυτό δεν θα ήταν δυνατόν να συμβεί πριν από πέντε χρόνια» λέει ο Κέρτεν, ο οποίος την εποχή που με έναν συνεταίρο του ίδρυσαν την εταιρεία, εργαζόταν ως σύμβουλος σε θέματα drones. Το… λάδι για να κινηθούν τα συγκεκριμένα γρανάζια προήλθε από το μεγαλύτερο άλμα στις ευρωπαϊκές αμυντικές δαπάνες από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου.
Διπλάσιες δαπάνες
Πέρυσι, η Ευρώπη δαπάνησε περίπου 560 δισεκατομμύρια δολάρια για την άμυνα, σύμφωνα με αναλυτές της Bernstein – ποσό διπλάσιο από αυτό που δαπάνησε πριν από μια δεκαετία. Μέχρι το 2035, οι δαπάνες της για εξοπλισμό θα φτάσουν το 80% αυτών του Πενταγώνου, έναντι ποσοστού μικρότερου από 30% το 2019, σημειώνει η Bernstein.
Το ενδεχόμενο η Ευρώπη να στραφεί σε οπλισμό που παράγει η ίδια θα μπορούσε να έχει επιπτώσεις στον αμερικανικό αμυντικό τομέα. Από τη Γηραιά Ηπειρο προέρχεται έως και το 10% των εσόδων των αμερικανικών εταιρειών κατασκευής αμυντικού υλικού, σύμφωνα με τον όμιλο μελετών Agency Partners.
Ως δείγμα του τι μπορεί να συμβεί, από την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022, η γερμανική Rheinmetall άνοιξε ήδη ή κατασκευάζει 16 νέα εργοστάσια. Ο ιταλικός αμυντικός κολοσσός Leonardo αύξησε το προσωπικό του σχεδόν κατά 50%, έως τα 64.000 άτομα εντός μόλις δύο ετών. Μέχρι την άνοιξη του περασμένου έτους, η MBDA, η μεγαλύτερη ευρωπαϊκή εταιρεία κατασκευής πυραύλων, μπορούσε να κατασκευάζει 40 αντιαεροπορικούς πυραύλους μικρού βεληνεκούς Mistral τον μήνα (έναντι δυνατότητας κατασκευής 10 πριν την εισβολή), ενώ είχε διπλασιάσει την παραγωγή αντιαρματικών πυραύλων σε 40 ανά μήνα.
Αλλωστε, κατασκευαστές drones, όπως η Twentyfour Industries, έχουν ξεπηδήσει σε ολόκληρη την Ευρώπη. Παγκόσμιος ηγέτης στην αγορά των επίγειων drones είναι το μικρό κράτος της Βαλτικής, η Εσθονία. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η ευρωπαϊκή παραγωγή έχει ξεπεράσει εκείνη των ΗΠΑ. Μόνο η Rheinmetall θα είναι σύντομα σε θέση να παράγει 1,5 εκατομμύρια βλήματα πυροβολικού 155 mm ετησίως, περισσότερα από το σύνολο της αμυντικής βιομηχανίας των ΗΠΑ.
Απομάκρυνση από ΗΠΑ
Η Ευρώπη προμηθεύεται σχεδόν αποκλειστικά τα τεθωρακισμένα οχήματα που χρησιμοποιεί από δικές της βιομηχανίες – το γερμανικό Leopard είναι το πιο δημοφιλές τανκ στον κόσμο. Επίσης, οι ευρωπαϊκές αμυντικές βιομηχανίες κατασκευάζουν όλα τα πολεμικά πλοία και τα υποβρύχια των ευρωπαϊκών χωρών. Σε παγκόσμιο επίπεδο τα ευρωπαϊκά πολεμικά σκάφη ξεπερνούν σε πωλήσεις τα αντίστοιχα αμερικανικά.
Υπάρχουν ενδείξεις ότι ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες ήδη προτιμούν όπλα ευρωπαϊκής αντί αμερικανικής κατασκευής. Μεταξύ 2020 και 2024, το 79% των αμυντικών εισαγωγών της Δανίας προερχόταν από τις ΗΠΑ. Πέρυσι, καθώς ο Τραμπ ενέτεινε την πίεση προς τη Δανία να πουλήσει τη Γροιλανδία, πάνω από το ήμισυ των αμυντικών αγορών στις οποίες προχώρησε η βορειοευρωπαϊκή χώρα προήλθε από την Ευρώπη. Η Κοπεγχάγη αρνήθηκε ότι αυτό έγινε σκόπιμα.
Ωστόσο, δεν έχει έλθει ακόμη εκείνη η καθοριστική στιγμή που η Ευρώπη θα απομακρυνθεί από τις ΗΠΑ, λέει ο Πίτερ Βέζεμαν (Pieter Wezeman), του οποίου το think tank, το Διεθνές Ινστιτούτο Ερευνών για την Ειρήνη της Στοκχόλμης (Stockholm International Peace Research Institute), αναλύει στοιχεία που σχετίζονται με τις στρατιωτικές δαπάνες.
Ορισμένοι ευρωπαίοι αξιωματούχοι με αρμοδιότητα την άμυνα επισημαίνουν ότι οι ευρωπαϊκές αμυντικές εταιρείες δεν κινούνται αρκετά γρήγορα, ιδιαίτερα στον τομέα της αεροδιαστημικής.
Η γαλλική Dassault έχει ανεκτέλεστο υπόλοιπο 220 μαχητικών αεροσκαφών Rafale. Πέρυσι παρέδιδε δύο αεροσκάφη ανά μήνα, καθώς το κάθε αεροσκάφος χρειάζεται τρία χρόνια για να κατασκευαστεί. Οι παραδόσεις φέτος θα αυξηθούν στις τρεις μονάδες ανά μήνα, αναφέρει η εταιρεία. Το γεγονός ότι η Πολωνία αγοράζει όπλα από τη Νότια Κορέα δείχνει ότι η αμυντική παραγωγή στην Ευρώπη, αλλά και στις ΗΠΑ, δεν αυξάνεται όσο γρήγορα χρειάζεται, δήλωσε την περασμένη Τετάρτη στο Νταβός ο Μαρκ Ρούτε (Mark Rutte), γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ.
Ο Ρομπέρτο Τσιγκολάνι (Roberto Cingolani), διευθύνων σύμβουλος της Leonardo, η οποία κατασκευάζει στρατιωτικά ελικόπτερα, συστήματα ραντάρ και άλλα στρατιωτικά εξαρτήματα, είπε ότι εμπόδιο για τον ταχύ ευρωπαϊκό επανεξοπλισμό αποτελεί ο κατακερματισμός της παραγωγής.
«Κάθε χώρα θέλει να έχει το δικό της άρμα μάχης, το δικό της αεροσκάφος, το δικό της πλοίο, και φυσικά η διασπορά όσον αφορά τις επενδύσεις, την έρευνα και ανάπτυξη και τις προμήθειες δεν ευνοεί τον ευρωπαϊκό επανεξοπλισμό» δήλωσε σε συνέντευξή του. Υπάρχουν επίσης κενά σε ό,τι αφορά τις παραγωγικές δυνατότητες.
Στόλοι αεροσκαφών
Η Ευρώπη απέχει τουλάχιστον 10 χρόνια από την παραγωγή μαχητικών αεροσκαφών τύπου stealth. Εν τω μεταξύ, πολλά από τα 13 ευρωπαϊκά έθνη που είτε έχουν αγοράσει είτε έχουν παραγγείλει το αμερικανικό F-35 συνεχίζουν να προσθέτουν τέτοια αεροσκάφη στους στόλους τους. Η Ευρώπη υστερεί έναντι των ΗΠΑ στη δορυφορική κατασκοπεία και εξαρτάται κυρίως από αμερικανικές εταιρείες για το cloud computing που διαχειρίζεται τα δεδομένα του πεδίου μάχης. Εξάλλου, παρά το γεγονός ότι η Γερμανία εφηύρε τον βαλλιστικό πύραυλο πριν από 80 και πλέον χρόνια, η Ευρώπη δεν έχει σχεδόν καθόλου παραγωγή αυτού του βασικού όπλου ή κάποιων άλλων τύπων πυραύλων πολύ μεγάλου βεληνεκούς.
Η αμερικανική αντιπυραυλική άμυνα μεγάλου βεληνεκούς παραμένει το σύστημα που επιλέγουν ευρωπαϊκά έθνη. Ενώ η Ουκρανία έχει μειώσει την εξάρτησή της από το αμερικανικό οπλοστάσιο, τα αμερικανικά συστήματα αεράμυνας (όπως οι συστοιχίες Patriot) είναι ανεκτίμητα, και η χώρα δεν μπορεί να βρει αρκετά βλήματα για αυτά τα συστήματα, δήλωσε ο Μίκολα Μπελιέσκοφ (Mykola Bielieskov), αναλυτής σε μια ουκρανική ΜΚΟ με το όνομα Come Back Alive, η οποία βοηθά στη χρηματοδότηση αγοράς όπλων υπέρ του Κιέβου.
Κάποια από τα ευρωπαϊκά κράτη προσπαθούν τώρα να αντιμετωπίσουν τις ελλείψεις τους. Διάφορα έργα που βρίσκονται σε εξέλιξη στοχεύουν στην παραγωγή πυραύλων με βεληνεκές άνω των 1.000 μιλίων μετά το 2030, και το Ηνωμένο Βασίλειο δημιούργησε πρόσφατα το δικό του στρατιωτικό δορυφορικό δίκτυο, ενώ προηγουμένως βασιζόταν στις ΗΠΑ. Αλλοι Ευρωπαίοι στέλνουν περισσότερους δορυφόρους στο Διάστημα. Ο γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν δήλωσε πρόσφατα ότι τα δύο τρίτα των δορυφορικών πληροφοριών της Ουκρανίας προέρχονται τώρα από τη χώρα του.
«Θα μπορούσε η Ευρώπη να αυτo-εξοπλίζεται; Ναι, αλλά χρειάζεται να περάσει χρόνος» λέει ο Μάθιου Σαβίλ, διευθυντής στο think tank Royal United Services Institute. «Ο όγκος της παραγωγής δεν είναι ακόμη στο επιθυμητό επίπεδο, και πρέπει να αποδεχθούμε ότι σε ορισμένους τομείς τα παραγόμενα προϊόντα δεν είναι τόσο καλά» σημείωσε.
