Η πόλη μας, η Κοζάνη, πρωτεύουσα της Δυτικής Μακεδονίας, έχει κάτι από όλα: Ιστορία που χάνεται στα βάθη των αιώνων και όμορφες γωνιές με υπέροχη θέα καθώς απλώνεται σε πέντε λόφους. Εδώ γεννηθήκαμε και μεγαλώσαμε. Ξεκινάμε λοιπόν μια όμορφη βόλτα, μια περιήγηση στην πόλη μας, επιδιώκοντας να συναντήσουμε ενδιαφέροντες ανθρώπους, να μοιραστούμε μαζί σας την ιστορία και τη μαγεία της, να νοσταλγήσουμε και να ανακαλέσουμε στη μνήμη όλες τις αξέχαστες εμπειρίες που έχουμε ζήσει στην Κοζάνη.
Αρχίζουμε από την κεντρική πλατεία, στην καρδιά της πόλης. Το καμπαναριό είναι το σήμα κατατεθέν της πόλης και το κέντρο συνάντησης των κατοίκων. Στον πεζόδρομο το βλέμμα πέφτει στα τοπικά μαγαζιά και τα καφέ, όπου οι άνθρωποι απολαμβάνουν την πρωινή τους βόλτα.
Αξίζει να ρίξουμε μία ματιά και στα στενά της πόλης: το Βαλταδώρειο Γυμνάσιο, το Αρχοντικό Λασσάνη, ένα κτίριο του 18ου αιώνα στο οποίο στεγάζεται η Δημοτική Χαρτοθήκη της πόλης, η εκκλησία του πολιούχου μας Αγίου Νικολάου με το πολύτιμο ξυλόγλυπτο τέμπλο και τις υπέροχες αγιογραφίες, τα αρχοντικά, τα μικρά μαγαζάκια. Τα παραδοσιακά στοιχεία φέρνουν στην ψυχή του περιηγητή γαλήνη.
Κάθε στιγμιότυπο κρύβει πίσω του ολόκληρη ιστορία για τις παλαιότερες γενιές αποτελώντας μια πολύτιμη παρακαταθήκη για τους νεότερους.
Το Λαογραφικό Μουσείο Κοζάνης
Συνεχίζοντας τη βόλτα μας στο κέντρο της πόλης, μια ανάσα μακριά βρίσκεται το Λαογραφικό Μουσείο, όπου κανείς μπορεί να ανακαλύψει την κουλτούρα και τον πολιτισμό της. Εκεί ο επισκέπτης μαθαίνει για τις παραδόσεις και τον τρόπο ζωής των κατοίκων τα περασμένα χρόνια.
Παράλληλα, κοντά στον κεντρικό πεζόδρομο βρίσκεται και το Μουσείο Σύγχρονης Τοπικής Ιστορίας, το οποίο στεγάζεται σε ένα πανέμορφο αρχοντικό, καλά κρυμμένο πίσω από πολυκατοικίες! Σε μικρή απόσταση, έχοντας περάσει μπροστά από άλλο ένα υπέροχο κτίσμα του 18ου αιώνα, το Αρχοντικό Βούρκα, βρισκόμαστε στην περίφημη Κοβεντάρειο Βιβλιοθήκη.
Η Χάρτα του Ρήγα Βελεστινλή
Η σύγχρονη αρχιτεκτονική που χρησιμοποιήθηκε στο νέο κτιριακό συγκρότημα, ωστόσο, μας ξεγελά, καθώς η πρώτη Βιβλιοθήκη ιδρύθηκε το 1688. Θεωρείται ιστορική Βιβλιοθήκη και μία από τις σημαντικότερες της χώρας λόγω του αριθμού των βιβλίων που φιλοξενεί, ανάμεσα στα οποία κορυφαία θέση κατέχει η δωδεκάφυλλη Χάρτα του Ρήγα Βελεστινλή (1796-1797), ήδη ανακηρυγμένο εθνικό μνημείο της νεότερης πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Οι θησαυροί της γνώσης που κρύβονται ανάμεσα στα αμέτρητα βιβλία προκαλούν θαυμασμό.
Ακριβώς απέναντι από τη Βιβλιοθήκη βρίσκεται το δημοτικό ωδείο της πόλης. Στεγάζεται σε ένα υπέροχο κτίριο με υπέροχη και τεράστια αυλή, προσφορά του μεγάλου ευεργέτη της πόλης Κωνσταντίνου Δρίζη.
Το Δημοτικό Ωδείο
Το 1906, με τα σημάδια της απελευθέρωσης να είναι ορατά, έχτισε μεγαλοπρεπή αρχοντική οικία με αρχαϊκού ρυθμού προστύλιο, η μεγαλύτερη που είχε ανεγερθεί μέχρι τότε στην Κοζάνη.
Ο ίδιος έλεγε σε συζητήσεις του: «Φτιάχνω τούτο το μέγαρο για να φιλοξενήσει τον ελευθερωτή της πόλης, τον βασιλιά των Ελλήνων»· όνειρο το οποίο τελικά πραγματοποιήθηκε και φιλοξένησε τον βασιλιά Γεώργιο Α’ στις 14 Οκτωβρίου του 1912. Οι σκέψεις συνοδεύονται από υπέροχες μελωδίες που ξεχύνονται από τα ανοιχτά παράθυρα: τα ταλέντα που έχουν ανακαλυφθεί και καλλιεργηθεί, τα όνειρα που ίσως πραγματοποιήθηκαν και οι αμέτρητες εκδηλώσεις που έχουν φιλοξενηθεί στο συγκεκριμένο κτίριο.
Το δημοτικό πάρκο
Δύο βήματα μακριά συναντάμε το δημοτικό πάρκο. Το τοπίο είναι μαγευτικό, οι φωνές των ανθρώπων σε συνδυασμό με την καταπράσινη έκταση που απλώνεται μπροστά φέρνουν το συναίσθημα της γαλήνης. Χωμάτινα μονοπάτια, δέντρα, λουλούδια, παιδικές χαρές, skate park, πίστα παρκούρ, όργανα γυμναστικής δημιουργούν έναν τόπο συνάντησης για ψυχαγωγία και άθληση.
Παντού βλέπεις οικογένειες, παρέες νέων παιδιών που θέλουν να απολαύσουν τη νιότη τους και αθλητές διαφόρων ηλικιών. Εκεί ο χρόνος σταματά για λίγο. Οι γρήγοροι ρυθμοί της πόλης επιβραδύνουν…
Ανηφορίζοντας και περνώντας μέσα από τα στενά μίας από τις παλαιότερες γειτονιές της πόλης τη γνωστή «Σκ’ρκα», φθάνουμε προς το Ξενία. Ενα κτίριο που κάποτε ήταν γεμάτο ζωή πλέον στέκει σιωπηλό, να ατενίζει από ψηλά την πόλη, με το βλέμμα να σταματάει στη λίμνη Πολυφύτου και τον μεγαλοπρεπή Ολυμπο στο βάθος, βγαλμένο σαν από παραμύθι!
Κάπου εδώ η βόλτα μας τελειώνει…Η Κοζάνη είναι μια πόλη πλούσια σε παράδοση και ιστορία. Κάθε άκρη της πόλης αξίζει μια επίσκεψη καθώς το τοπίο, σε συνδυασμό με τους ανθρώπους, δημιουργεί γλυκύτητα στην ψυχή του επισκέπτη. Για εμάς, κάθε δρόμος και κάθε στενάκι κρύβουν αναμνήσεις, ιστορίες, εμπειρίες και συναισθήματα. Στο τέλος αυτής της βόλτας ακολουθεί η σκέψη πως ακόμη κι αν, σε σύγκριση με τις μεγαλουπόλεις, δεν έχουμε τις ίδιες ευκαιρίες, η επαρχία προσφέρει ασφάλεια, ποιότητα ζωής, ζεστασιά και οικειότητα. Μαθαίνουμε να εκτιμάμε τις στιγμές και όχι την ταχύτητα. Η Κοζάνη είναι η πόλη που αγαπάμε και εκτιμούμε αφάνταστα τη δυνατότητα να την ανακαλύπτουμε ξανά καθημερινά!
Αποκριά στην Κοζάνη: Οταν η πόλη «φλέγεται»
Των Ευαγγελίας Παπαδοπούλου, Γεωργίας Τζιμοπούλου, Γεώργιου Κατράκη, Πολυχρόνη Αθανασιάδη και Κυριακής Αγγέλου
Η Αποκριά στην Κοζάνη αποτελεί ένα έθιμο που κρατάει εδώ και 500 χρόνια.
Σε έναν μήνα η χώρα θα μπει στους ρυθμούς του καρναβαλιού, υποδεχόμενη την Αποκριά του 2026. Η Αποκριά στην Κοζάνη αποτελεί ένα ανθεκτικό έθιμο του βορειοελλαδικού χώρου που κρατάει εδώ και 500 χρόνια. Εξελίσσεται συνεχώς από τη βυζαντινή εποχή ως σήμερα, προσαρμόζοντας στοιχεία λαϊκού πολιτισμού των κατοίκων της πόλης.
Εχει δε ήδη ενταχθεί στο Εθνικό Ευρετήριο Αϋλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας και προετοιμάζεται για την ένταξη στον διεθνή κατάλογο της UNESCO. Πρόκειται για μια ζωντανή παράδοση που μεταφέρεται από γενιά σε γενιά, με σημεία αναφοράς τους δεσμούς που αναπτύσσονται μεταξύ των μελών, τη συλλογικότητα, τη συνεργασία, την αγάπη για το έθιμο και το μεράκι των ανθρώπων των φανών.
Μια μεγάλη γιορτή που διαρκεί το δωδεκαήμερο πριν από τη Σαρακοστή, όπου η πόλη «φλέγεται», με τους ήχους των χάλκινων οργάνων και τις φωτιές με τα τραγούδια και τους χορούς γύρω τους να κρατούν καλά μέσα στη νύχτα.
Σύμφωνα με τη Ματίνα Τσικριτζή-Μόμτσιου, πρόεδρο του φανού «Λάκκους τ’ Μάγγαν», και το βιβλίο της «Αποκριά στην Κοζάνη, από μέσα απ’ τον χορό», χαρακτηριστικό στοιχείο της Αποκριάς είναι οι φανοί, όπου ολόκληρες γειτονιές οργανώνονται για να στήσουν τον φανό τους και να ανάψουν τη μεγάλη φωτιά, μία κάθε βράδυ, μέχρι την κορύφωση της Μεγάλης Αποκριάς με το άναμμα όλων των φανών της πόλης. Αυτό που ξεχωρίζει την Αποκριά της Κοζάνης από αντίστοιχες καρναβαλικές εκδηλώσεις άλλων πόλεων είναι η καταγωγή της.
Πρόκειται για μια αγροτική Αποκριά, με λατρευτικό και ευρετηριακό χαρακτήρα, που προσπαθεί με μαγικό και ομοιοπαθητικό τρόπο να ανατρέψει τη φυσική και κοινωνική τάξη των πραγμάτων. Σε αυτά προστίθενται η αυθόρμητη λαϊκή συμμετοχή όλων, η μεγάλη διάρκεια έντονου ξεφαντώματος, η εξάλειψη στεγανών και καθωσπρεπισμού και μια μοναδική αίσθηση ελευθερίας.
Η προετοιμασία αρχίζει μήνες πριν από τον εορτασμό της κάθε χρονιάς. Στο χώρο του κάθε φανού στήνονται οι «νουντάδες» και τα «κεραστάρια», αυτοσχέδιες κατασκευές που μιμούνται τη μακεδονίτικη αρχιτεκτονική και αποτελούν το σκηνικό της γιορτής. Οι άνθρωποι των φανών βγάζουν τις παραδοσιακές φορεσιές τους, τις καθαρίζουν και τις ευπρεπίζουν.
Σχεδόν κάθε μέρα κάνουν πρόβες των τραγουδιών που θα ακουστούν γύρω από τον φανό. Και από πολύ νωρίς επιλέγουν το θέμα και τις στολές της παρέλασης. Τις τελευταίες μέρες ετοιμάζουν τα κεράσματα που θα προσφέρουν στους παρευρισκομένους.
Οι στίχοι των τραγουδιών
Τα αποκριάτικα τραγούδια διακρίνονται για τους στίχους που είναι άλλοτε χιουμοριστικοί, σατιρικοί, σχολιάζοντας κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα, και άλλοτε αρκετά τολμηροί, εκφράζοντας ελευθερία χωρίς περιορισμούς. Είναι γραμμένοι στην κοζανίτικη ντοπιολαλιά με το χαρακτηριστικό τοπικό ιδίωμα που ενισχύει την πολιτιστική ταυτότητα της περιοχής.
Τα τραγούδια εναλλάσσονται με τα παραδοσιακά όργανα, τα χάλκινα, κλαρίνα, τρομπέτες, κορνέτες κ.λπ., ξεκουράζοντας τους επικεφαλής και κορυφαίους τραγουδιστές των φανών και του χορού, των ανθρώπων δηλαδή που κινούνται κυκλικά γύρω από τη φωτιά και επαναλαμβάνουν τον κάθε στίχο.
Σημαντικό ρόλο στην Αποκριά ειδικότερα αλλά και στη μουσική παράδοση του τόπου γενικότερα κατέχει η Φιλαρμονική του Δήμου Κοζάνης «Πανδώρα». Κατά τη διάρκεια του 12ημέρου πραγματοποιείται και πληθώρα άλλων εκδηλώσεων, όπως θεατρικές παραστάσεις στο τοπικό ιδίωμα, παραδοσιακά γλέντια συλλόγων, παρέλαση αρμάτων και πεζοπόρων τμημάτων κ.ά.
Στο πλαίσιο της κοζανίτικης Αποκριάς, έμφαση δίνεται στη συμμετοχή της νεολαίας με μια σειρά από εκδηλώσεις, όπως τα Sourd Games, τα οποία έχουν καθιερωθεί τα τελευταία χρόνια ως μια συγκέντρωση εφήβων που συμμετέχουν σε παραδοσιακά ή σύγχρονα παιχνίδια.
Η Αποκριά στην Κοζάνη προσελκύει πλέον χιλιάδες επισκέπτες κάθε χρόνο. Οπως σε κάθε έθιμο, έτσι και στην Αποκριά η ενσωμάτωση νέων στοιχείων που αντικατοπτρίζουν τις ανάγκες για συλλογική έκφραση των καινούργιων επιτελεστών κρίνεται αναγκαία, όπως χαρακτηριστικά μας λέει η κυρία Μόμτσιου, προκειμένου να αφομοιωθεί από τη σύγχρονη κοινωνία και να παραμείνει ζωντανή.
Η ιστορία της «Πανδώρας», της μουσικής ψυχής της πόλης
Του Λάζαρου Μαργαρίτη
Η ιστορία της Φιλαρμονικής Κοζάνης, της γνωστής «Πανδώρας», αποτελεί ένα από τα φωτεινότερα κεφάλαια του πολιτισμού της πόλης. Από την ίδρυσή της, το 1902, όταν νέοι της πόλης δημιούργησαν τη μορφωτική αυτή αδελφότητα και προμηθεύτηκαν με έρανο τα πρώτα μουσικά όργανα, η «Πανδώρα» συνδέθηκε άμεσα με τον Μακεδονικό Αγώνα, εμψυχώνοντας τους κατοίκους με τις εμβατήριες μελωδίες της.
Παρά τις δυσκολίες, η πρώτη της περίοδος ήταν ιδιαίτερα δημιουργική, με σημαντική κοινωνική προσφορά και πατριωτικές εξορμήσεις, μέχρι τη διακοπή της λειτουργίας της, το 1912. Μετά το 1923, η «Πανδώρα» ξαναγεννήθηκε, συμβάλλοντας στη μουσική και πνευματική ανάταση της πόλης, ενώ η δημιουργία μπάντας, ορχήστρας και χορωδίας ενίσχυσε ακόμη περισσότερο τον πολιτιστικό χαρακτήρα της Κοζάνης. Δυστυχώς, η γερμανική κατοχή ανέκοψε ξανά τη δράση της, όμως το 1951 η αδελφότητα επανιδρύθηκε χάρη στη δωρεά των αδελφών Κοβεντάρων.
Από τότε συμμετέχει αδιάκοπα σε σημαντικές εκδηλώσεις, όπως αποκριάτικα έθιμα και εθνικές παρελάσεις. Μία από τις πιο σημαντικές εμφανίσεις της ήταν στην παρέλαση της 28ης Οκτωβρίου στη Θεσσαλονίκη, καθώς και σε μεγάλα φεστιβάλ, όπως το International Rudimental Drumming Festival στην Αθήνα.
Επίσης, από τις σημαντικότερες δράσεις είναι η διοργάνωση στην πόλη της Κοζάνης του Φεστιβάλ Φιλαρμονικών που πραγματοποιείται τα τελευταία 6 χρόνια κάθε Κυριακή του Θωμά, στο οποίο έχουν δώσει το «παρών» ιστορικές Φιλαρμονικές, όπως η Φιλαρμονική της Κέρκυρας, Σιταράδων, η Φιλαρμονική Καλαβρύτων, η Φιλαρμονική Τρικάλων κ.ά.
Στην «Πανδώρα» συμμετέχουν περίπου 60-65 άτομα διαφόρων ηλικιών, με μεγάλη συμμετοχή ατόμων νεαρής ηλικίας και οι πρόβες και οι παραστάσεις γίνονται υπό την καθοδήγηση σημαντικών μαέστρων της πόλης μας. Παρά τα εμπόδια και τις δυσκολίες, παραμένει σύμβολο πολιτισμού, προσφέροντας μουσική, χαρά και μια σφραγίδα πολιτισμού στην Κοζάνη!
Το Μουσείο Σύγχρονης Τοπικής Ιστορίας «Νίκος Καλογερόπουλος»
Στο κέντρο της Κοζάνης, σε ένα μικρό στενάκι στην οδό Βιτσίου 29, καλά κρυμμένο πίσω από ψηλές πολυκατοικίες, συναντάμε ένα υπέροχο παραδοσιακό διατηρητέο σπίτι που ήταν η οικία της οικογένειας Παναγιώτη Κ. Φασούλα.
Το σπίτι αγοράστηκε από τον Δήμο Κοζάνης και διαμορφώθηκε εσωτερικά και εξωτερικά για να στεγάσει το Μουσείο Σύγχρονης Τοπικής Ιστορίας «Νίκος Καλογερόπουλος». Το μουσείο αυτό είναι ίσως το πιο «ιδιαίτερο» μουσείο της πόλης μας, γιατί δεν ασχολείται με το μακρινό παρελθόν αλλά με την ιστορία που έζησαν οι παππούδες και οι γιαγιάδες μας. Είναι το μέρος όπου η ιστορία γίνεται προσωπική! Eγκαινιάστηκε στις 20 Σεπτεμβρίου του 2006 και φέρει το όνομα ενός ανθρώπου που αφιέρωσε τη ζωή του στην εκπαίδευση και την ιστορία.
Ο Νίκος Καλογερόπουλος, διακεκριμένος δάσκαλος και αγωνιστής της Αντίστασης, ήταν ο «εμπνευστής» αυτού του χώρου. Μαζί με την τότε αντιδήμαρχο Αναστασία Σιώμου και σε στενή συνεργασία με την Εταιρεία Διάσωσης Ιστορικών Αρχείων (ΕΔΙΑ) κατάφεραν να δώσουν στην Κοζάνη ένα από τα ελάχιστα μουσεία σύγχρονης ιστορίας στην Ελλάδα, μαζί με αυτά που υπάρχουν στη Βίνιανη, το Θέρισο και τη Λάρισα.
Ουσιαστικά, πρόκειται για ένα μουσείο φωτογραφίας που έχει ως σκοπό τη διατήρηση και προβολή της τοπικής ιστορίας. Μια επίσκεψη είναι σαν ένα γρήγορο «ταξίδι» στις πιο έντονες στιγμές του τόπου μας: τον Μακεδονικό Αγώνα και το έπος του 1940, τη σκοτεινή περίοδο της γερμανικής κατοχής και τις θυσίες των ανθρώπων στη Δυτική Μακεδονία, στις αντιστασιακές οργανώσεις και τον ρόλο του κλήρου στον αγώνα, στην «Ελεύθερη Ελλάδα» και τις μάχες που δόθηκαν στα βουνά μας.
Φωτογραφίες, επιστολές, όπλα, κράνη, στολές, όλα θυμίζουν μια σκοτεινή πλευρά της σύγχρονης ιστορίας, που άφησε βαθύ αποτύπωμα στους πληθυσμούς της περιοχής μας.
Παρέμενε κλειστό για μεγάλο χρονικό διάστημα λόγω έλλειψης οικονομικών πόρων και προσωπικού. Ανοιξε ξανά τις πόρτες του τον Οκτώβριο του 2024. Αυτό έγινε χάρη στην εθελοντική δράση του συλλόγου «Κοινόν των Κοζανιτών». Τι σημαίνει «Κοινόν»; Σημαίνει κοινότητα, επικοινωνία και δράση.
Οπως λένε οι ίδιοι, «καθετί που φεύγει από το εγώ και πηγαίνει στο εμείς, είναι κοινό». Αυτοί οι άνθρωποι εργάζονται εθελοντικά για να μπορούμε εμείς σήμερα να έχουμε πρόσβαση στις φωτογραφίες, τα έγγραφα και τις αναμνήσεις της πόλης μας. Αν θέλετε να δείτε πώς η ιστορία της Κοζάνης ζωντανεύει σε ένα από τα ομορφότερα παραδοσιακά σπίτια της πόλης μας, το Μουσείο «Νίκος Καλογερόπουλος» σας περιμένει. Είναι η δική μας ιστορία – ας τη γνωρίσουμε!
