Ο Τομάς Σαρασένο είχε πάντα το μυαλό του στα σύννεφα. Oχι όμως με την έννοια της απόδρασης, αλλά με εκείνη της ριζικής αναθεώρησης του κόσμου. Εδώ και περισσότερα από είκοσι χρόνια, ο αργεντινός καλλιτέχνης, που ζει και εργάζεται στο Βερολίνο, κινείται ανάμεσα στην τέχνη, την αρχιτεκτονική, τη βιολογία, τη μηχανική και την οικολογία, δημιουργώντας έργα που μοιάζουν να έρχονται από κάποιο πιθανό μέλλον: αιωρούμενες πόλεις, γλυπτά που κινούνται με τον αέρα, τεράστιοι ιστοί αράχνης, συλλογικά οικολογικά εγχειρήματα και περιβάλλοντα. Μέσα από αυτή τη διεπιστημονική πρακτική ο Σαρασένο αναπτύσσει ένα έργο που ισορροπεί ανάμεσα στην ουτοπία, την οικολογική σκέψη και τη συλλογική αντίληψη και επιχειρεί να φανταστεί, και να μας κάνει και εμάς να φανταστούμε, μορφές ζωής πιο «ελαφριές» και λιγότερο εξαρτημένες από τα ορυκτά καύσιμα, αλλά και πιο συνειδητές ως προς τη λεπτή ισορροπία που συνδέει ανθρώπους, περιβάλλον και μη ανθρώπινες μορφές ύπαρξης.
Η επικείμενη έκθεσή του με τίτλο «Tomás Saraceno. Ancestral Futures» στο Haus der Kunst στο Μόναχο της Γερμανίας λειτουργεί σαν μια συμπύκνωση όλων αυτών των αναζητήσεων. Και αυτό γιατί φέρνει κοντά δύο από τους σημαντικότερους άξονες της δουλειάς του – «Aerocene» και «Arachnophilia» – ενώ ταυτόχρονα παρουσιάζει ένα νέο έργο που αναπτύχθηκε σε συνεργασία με κοινότητες αυτοχθόνων της βόρειας Αργεντινής, συνδέοντας την ποιητική φαντασία με τις επείγουσες πολιτικές και οικολογικές συγκρούσεις του παρόντος.
The Sanctuary of Water (2026) από το πρότζεκτ του στην περιοχή Las Salinas Grandes στη βόρεια Αργεντινή. ©-Studio-Tomás-Saraceno.
Υπέροχοι, ουτοπικοί(;) κόσμοι
Το «Aerocene», ίσως το πιο φιλόδοξο εγχείρημα του Τομάς Σαρασένο, δεν αποτελεί απλώς μια σειρά καλλιτεχνικών έργων, αλλά μια διεθνή διεπιστημονική κοινότητα που επαναπροσδιορίζει τη σχέση του ανθρώπου με την ενέργεια, την κίνηση και το περιβάλλον. Η πρωτοβουλία ξεκίνησε το 2015 ως μη κερδοσκοπικό εγχείρημα και φέρνει κοντά καλλιτέχνες, αρχιτέκτονες, επιστήμονες, τεχνολόγους, φιλοσόφους και ερευνητές με κοινό στόχο τη διερεύνηση εναλλακτικών, οικολογικών τρόπων κατοίκησης και μετακίνησης στον πλανήτη. Στο επίκεντρο του πρότζεκτ βρίσκονται κατασκευές που αιωρούνται χωρίς καύσιμα, αξιοποιώντας αποκλειστικά τη θερμότητα του ήλιου και τα ατμοσφαιρικά ρεύματα.
Μέσα από αυτά τα εναέρια έργα-αερόστατα ο Σαρασένο προτείνει ένα διαφορετικό μοντέλο συνύπαρξης με τη Γη: πιο ελαφρύ, συλλογικό και απαλλαγμένο από την εξάρτηση στα ορυκτά καύσιμα. Σειρές έργων όπως τα «Cloud Cities» και «Museo Aero Solar», όπου πλαστικές σακούλες μετατρέπονται συλλογικά σε ιπτάμενα γλυπτά, συνδέουν την οικολογική ευαισθησία με τη συμμετοχική δημιουργία και την επιστημονική έρευνα. Η φιλοσοφία του «Aerocene» δεν περιορίζεται στη θεωρία ή στη συμβολική χειρονομία.
Το 2015, στο White Sands National Monument στο Νέο Μεξικό, ο Σαρασένο πραγματοποίησε την πρώτη και μεγαλύτερη πιστοποιημένη επανδρωμένη πτήση αερόστατου που κινήθηκε αποκλειστικά με ηλιακή ενέργεια, χωρίς τη χρήση καυσίμων. Με αυτόν τον τρόπο το έργο λειτουργεί όχι μόνο ως καλλιτεχνικό όραμα, αλλά και ως πειραματικό μοντέλο για ένα μέλλον βασισμένο στη συνεργασία με τις δυνάμεις της ατμόσφαιρας αντί για την εκμετάλλευση των φυσικών πόρων του πλανήτη.
Η περιοχή Las Salinas Grandes στη βόρεια Αργεντινή. ©-Studio-Tomás-Saraceno.
Η περιοχή Las Salinas Grandes στη βόρεια Αργεντινή. ©-Studio-Tomás-Saraceno
Οσα διδάσκουν οι αράχνες
Παράλληλα, η έκθεση παρουσιάζει εκτενώς το «Arachnophilia», μια μακροχρόνια έρευνα γύρω από τις αράχνες και τους ιστούς τους, τους οποίους ο Σαρασένο αντιμετωπίζει ως πρότυπα συνεργασίας, επικοινωνίας και συνύπαρξης ανάμεσα σε διαφορετικές μορφές ζωής. Σε συνεργασία με βιολόγους, επιστήμονες και ερευνητές, καθώς και με το Photogrammetric Institute του Τεχνικού Πανεπιστημίου του Ντάρμστατ στη Γερμανία, ανέπτυξε τη μέθοδο Spider/Web Scan, μια πρωτοποριακή τομογραφική τεχνική που επέτρεψε για πρώτη φορά την ακριβή τρισδιάστατη ανακατασκευή πολύπλοκων ιστών αράχνης. Μέσα από αυτή τη διαδικασία δημιουργήθηκε η μοναδική στο είδος της συλλογή τρισδιάστατων μοντέλων ιστών παγκοσμίως. Οι ιστοί που δημιούργησαν παρουσιάζονται όχι ως φυσικά «αντικείμενα» αλλά ως περίπλοκα συστήματα αλληλεξάρτησης και αισθητηριακής επικοινωνίας.
Αυτές οι δύο κατευθύνσεις, δηλαδή ο αέρας και οι ιστοί, θα κυριαρχούν σε ολόκληρη την έκθεση που παρουσιάζεται στο Μόναχο. Στους χώρους του μουσείου θα φιλοξενηθούν αερόμορφα γλυπτά, εύθραυστα πλέγματα, περιβάλλοντα κοινής κατοίκησης ανθρώπινων και μη ανθρώπινων ειδών και εγκαταστάσεις που μοιάζουν να βρίσκονται στο κατώφλι ανάμεσα στην επιστημονική έρευνα και την επιστημονική φαντασία. Το μουσείο πρόκειται λοιπόν να μετατραπεί σε έναν χώρο «πλανητικής συντονισμένης ακρόασης», όπως περιγράφουν οι επιμελητές της έκθεσης, Σάρα Γιοχάνα Τόιρερ και Αντρέα Λισόνι.
Στο επίκεντρο της έκθεσης θα βρίσκεται επίσης ένα νέο συλλογικό έργο το οποίο αναπτύχθηκε μαζί με τις κοινότητες αυτοχθόνων που ζουν στην έρημο Ατακάμα, καθώς και στην περιοχή Las Salinas Grandes, μια λευκή, επίπεδη έκταση που μοιάζει με «θάλασσα αλατιού» στη βόρεια Αργεντινή, κοντά στα σύνορα με τη Χιλή και τη Βολιβία, και είναι πλούσια σε λίθιο. Αφετηρία του είναι ο αγώνας αυτών των κοινοτήτων απέναντι στην εξόρυξη του στοιχείου και στην καταστροφική πίεση που αυτή ασκεί στους υδάτινους κύκλους της περιοχής. Το λίθιο βρίσκεται σήμερα στον πυρήνα της λεγόμενης «πράσινης μετάβασης», αφού αποτελεί βασικό υλικό για τις μπαταρίες ηλεκτρικών συστημάτων και νέων τεχνολογιών.
«Πράσινες» παρενέργειες
Η έκθεση, όμως, θέτει ένα κρίσιμο ερώτημα: πόσο «πράσινη» μπορεί να είναι μια μετάβαση όταν χτίζεται πάνω στην εξάντληση τοπίων, νερού και κοινοτήτων; Ο Σαρασένο δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις. Αντίθετα, δημιουργεί χώρους εμπειρίας και φαντασίας όπου ο θεατής καλείται να αισθανθεί διαφορετικά τη θέση του μέσα στον κόσμο.
Βέβαια, πρέπει να ειπωθεί με όλους τους τρόπους ότι τίποτα από αυτά δεν είναι ατομική υπόθεση. Γεννημένος το 1973 στο Σαν Μιγκέλ ντε Τουκουμάν στη βόρεια Αργεντινή, ο Σαρασένο διαμόρφωσε μια πορεία όπου η τέχνη δεν στέκεται ποτέ μόνη της, αλλά βρίσκεται κοντά με την επιστήμη και την αρχιτεκτονική. Γι’ αυτό και σπούδασε Αρχιτεκτονική στο Universidad de Buenos Aires και έπειτα συνέχισε τη Städelschule της Φρανκφούρτης, στο πεδίο της Αρχιτεκτονικής και των Καλών Τεχνών, ανοίγοντας έναν τρόπο σκέψης που βλέπει τον κόσμο ως πεδίο έρευνας και φαντασίας ταυτόχρονα.
Στο έργο του συναντώνται επιστήμονες, τεχνολόγοι και ερευνητές από ιδρύματα όπως το ΜΙΤ, η Max Planck Society (ένα από τα σημαντικότερα δίκτυα επιστημονικής έρευνας στη Γερμανία αλλά και διεθνώς) ή το Imperial College London, σε μια προσπάθεια να ξανασχεδιαστεί η σχέση του ανθρώπου με το περιβάλλον. Οι δημιουργίες του έχουν ταξιδέψει σε χώρους όπως το The Metropolitan Museum of Art, το Palais de Tokyo και οι Serpentine Galleries, σαν μικρά σενάρια ενός κόσμου όπου η τέχνη γίνεται ένας τρόπος να σκεφτείς αλλιώς τον τρόπο που μπορούμε να ζήσουμε.
Μια όχι και τόσο γνωστή παράδοση
Το έργο τού Σαρασένο αντλεί από μια μεγάλη παράδοση ουτοπικής σκέψης και ριζοσπαστικής αρχιτεκτονικής του 20ού αιώνα, από τον Ρίτσαρντ Μπάκμινστερ Φούλερ και τους γεωδαιτικούς θόλους του μέχρι τις αιωρούμενες πόλεις του Γκιούλα Κόσιτσε και τη συμμετοχική «Ville Spatiale» του Γιόνα Φρίντμαν.
Συγκεκριμένα, ο Αμερικανός Ρίτσαρντ Μπάκμινστερ Φούλερ (1895-1983) υπήρξε αρχιτέκτονας, εφευρέτης και θεωρητικός που έγινε γνωστός για τις ελαφριές αλλά εξαιρετικά ανθεκτικές κατασκευές που μπορούσαν να καλύψουν μεγάλους χώρους με ελάχιστα υλικά. Ο Φούλερ πίστευε ότι η τεχνολογία και ο σχεδιασμός θα έπρεπε να υπηρετούν συλλογικές και οικολογικές μορφές ζωής και αντιμετώπιζε τη Γη ως ένα κοινόχρηστο «διαστημόπλοιο» που απαιτεί υπευθυνότητα και συνεργασία από όλους.
Ο Γκιούλα Κόσιτσε (1924-2016), καλλιτέχνης και θεωρητικός τσεχικής καταγωγής, έζησε στην Αργεντινή και από τη δεκαετία του 1940 ανέπτυξε το ουτοπικό πρότζεκτ «The Hydrospatial City», μια πόλη πάνω από τη Γη, όπου οι άνθρωποι θα κατοικούσαν σε φωτεινές και υδροκίνητες δομές στον αέρα. Συνδύαζε τη γλυπτική, το φως, το νερό και την αρχιτεκτονική καθώς φανταζόταν μια ζωή αποδεσμευμένη από τη βαρύτητα, τα εθνικά σύνορα και τις συμβάσεις της παραδοσιακής πόλης.
Αντίστοιχα, ο ουγγρικής καταγωγής Γάλλος Γιόνα Φρίντμαν (1923-2020), ανέπτυξε τη θεωρία της «κινητής αρχιτεκτονικής» και της «Χωρικής Πόλης». Οραματίστηκε πόλεις που θα υψώνονταν πάνω από τις ήδη υπάρχουσες και θα μπορούσαν να τροποποιούνται από τους ίδιους τους κατοίκους τους, ανάλογα με τις ανάγκες τους. Ηταν αντίθετος στην αυστηρή και αυταρχική πολεοδομία και πίστευε ότι οι άνθρωποι πρέπει να συμμετέχουν ενεργά στη διαμόρφωση του χώρου όπου ζουν. Ο Σαρασένο βαδίζει σε αυτή την παράδοση της ριζοσπαστικής φαντασίας, μεταφέροντάς τη στο σήμερα, μέσα από ζητήματα οικολογίας, διασύνδεσης και συλλογικής ευθύνης για τα οποία πολύ θέλουμε να ελπίζουμε ότι θα ανοίξει έναν δρόμο που θα συνεχιστεί και από άλλους.
INFO
«Tomás Saraceno. Ancestral Futures»: Haus der Kunst, Μόναχο, από τις 17 Ιουλίου 2026 έως τις 7 Φεβρουαρίου 2027.
