Χαρακτηρίστηκε ρωσική, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είχε αυστηρά εθνικό χαρακτήρα, αλλά περισσότερο γεωγραφικό και πολιτισμικό. Η πρωτοπορία που άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στη σύγχρονη και την εφαρμοσμένη τέχνη, από τη ζωγραφική έως τη γραφιστική, διαμορφώθηκε από καλλιτέχνες που δραστηριοποιούνταν στη Ρωσική Αυτοκρατορία και αργότερα στη Σοβιετική Ενωση, από τις αρχές του 20ού αιώνα έως και τη δεκαετία του 1920. Καθοριστικό ρόλο στη διάσωση αυτού του καλλιτεχνικού πλούτου έπαιξε ο έλληνας συλλέκτης Γιώργος Κωστάκης (1913-1990), ο οποίος έζησε και εργάστηκε επί χρόνια στη Μόσχα.
Σε μια περίοδο κατά την οποία η πρωτοπορία θεωρούνταν ανεπιθύμητη από το σταλινικό καθεστώς και αντικαταστάθηκε από τον σοσιαλιστικό ρεαλισμό, ο Κωστάκης διέσωσε έργα καλλιτεχνών που διαφορετικά θα είχαν χαθεί. Δημιούργησε μια μοναδική συλλογή, τη σημαντικότερη εκτός Ρωσίας, μέρος της οποίας, συνολικά 1.277 έργα, περιήλθε τελικά στο ελληνικό κράτος, συμβάλλοντας καθοριστικά στη συγκρότηση του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στη Θεσσαλονίκη.
Τριάντα χρόνια λοιπόν μετά την πρώτη παρουσίαση μέρους της συλλογής στην Ελλάδα, στην Εθνική Πινακοθήκη με την έκθεση «Ρωσική πρωτοπορία 1910 έως 1930. Η συλλογή Γ. Κωστάκη», σε επιμέλεια της Αννας Καφέτση, η Εθνική Πινακοθήκη παρουσιάζει την έκθεση «Ο κόσμος της πρωτοπορίας. Πόλη, φύση, σύμπαν, άνθρωπος. Εργα από τη Συλλογή Κωστάκη του MOMUS», σε συνεργασία με το MOMUS Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης Συλλογή Κωστάκη (έως τις 27 Σεπτεμβρίου).
Παρότι η συλλογή έχει παρουσιαστεί επανειλημμένα μέσα από θεματικές εκθέσεις στη Θεσσαλονίκη, η αθηναϊκή παρουσίαση αιφνιδιάζει με τη φρεσκάδα της. Αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στον τρόπο εγκατάστασης των έργων μέσα σε μια αρχιτεκτονική κατασκευή των Nadja Korbut και Kiril Ass, ένα μοντερνιστικό open plan περιβάλλον που συμπυκνώνει την εμπειρία της έκθεσης και ταυτόχρονα παραπέμπει στην ατμόσφαιρα του σπιτιού του Κωστάκη στη Μόσχα, τις δεκαετίες του 1960 και του 1970, όταν οι τοίχοι του ήταν γεμάτοι με έργα της απαγορευμένης πρωτοπορίας.
Η έκθεση καθαυτή οργανώνεται σε θεματικές ενότητες που διερευνούν τη σχέση ανθρώπου και περιβάλλοντος. Οι τρεις βασικοί άξονες, πόλη, φύση και σύμπαν, εξετάζουν αντίστοιχα τη σχέση του ανθρώπου με τον κατασκευασμένο, τον οργανικό και τον ανεξερεύνητο χώρο. Στο πλαίσιο αυτό παρουσιάζονται αριστουργηματικά έργα καλλιτεχνών όπως ο Καζιμίρ Μαλέβιτς, ο Αλεξάντρ Ρότσενκο, ο Ιβάν Κλιουν, η Λιουμπόβ Ποπόβα και η Ολγα Ροζάνοβα, έργο της οποίας είχε εντυπωσιάσει τον Κωστάκη το 1946, πυροδοτώντας την έντονη συλλεκτική του δραστηριότητα γύρω από τα αφαιρετικά και αυστηρά γεωμετρικά αυτά έργα. Η εμπειρία της έκθεσης εμπλουτίζεται από μεγάλες προβολές με εικόνες της ζωής στη Σοβιετική Ενωση, μέσα από το ντοκιμαντέρ «Ο Aνθρωπος με την Κινηματογραφική Μηχανή» (1929) του Τζίγκα Βερτόφ που μεταφέρουν την ατμόσφαιρα της εποχής και ενισχύουν τη διάδραση με τα έργα.
Παρουσιάζεται επίσης ντοκιμαντέρ αφιερωμένο στον Γιώργο Κωστάκη, καθώς και αποσπάσματα από τη σοβιετική ταινία επιστημονικής φαντασίας «Αελίτα, βασίλισσα του Αρη» του Γιάκοβ Προταζάνοφ, τα οποία φωτίζουν τη σχέση της πρωτοπορίας με τον κινηματογράφο (τα σκηνικά και κοστούμια είχε επιμεληθεί η Αλεξάνδρα Εξτερ). Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η αναφορά στην ιστορική έκθεση που πραγματοποιήθηκε πριν από τριάντα χρόνια, μέσα από τηλεοπτικό και φωτογραφικό αρχειακό υλικό. Την επιμέλεια της έκθεσης υπογράφουν η γενική διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης Συραγώ Τσιάρα και η καλλιτεχνική διευθύντρια του MOMUS Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης Συλλογή Κωστάκη, Μαρία Τσαντσάνογλου.
