Μισό αιώνα μετά τη Μεταπολίτευση, η ποιότητα της Δημοκρατίας, η εμπιστοσύνης στους θεσμούς, το επίπεδο του πολιτικού προσωπικού βρίσκονται στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης σε ένα κλίμα ακραίας πολιτικής αντιπαράθεσης, τοξικότητας και εχθροπάθειας.
Η Δημοκρατία μας εμφανίζει ανησυχητικά συμπτώματα κόπωσης και γήρανσης. Μέσα σε μια εικοσαετία η συμμετοχή στις εκλογές έπεσε από το 75% το 2004, στο 56% το 2023. Δύο εκατομμύρια πολίτες και κυρίως οι νέοι, γύρισαν την πλάτη τους στις κάλπες. Ένας στους δύο ψηφοφόρους είναι ηλικίας άνω των 55 ετών. Οι πολίτες δεν απορρίπτουν τη Δημοκρατία. Απορρίπτουν τους φορείς που την εκπροσωπούν.
Ανατομία της κρίσης του πολιτικού συστήματος
Τα συμπτώματα
Κομματοκρατία, συνώνυμη της αναξιοκρατίας και της διαφθοράς. Πελατοκρατία, συνώνυμη της ρουσφετολογίας. Πρωθυπουργοκεντρικό σύστημα διακυβέρνησης, χωρίς θεσμικά αντίβαρα. Ρευστοποίηση της Αντιπολίτευσης που καθιστά αδύνατη τη διατύπωση εναλλακτικής πρότασης διακυβέρνησης. Κατάρρευση του δείκτη πρωθυπουργησιμότητας – ηγετικότητας των επικεφαλής των κομμάτων της Αντιπολίτευσης. Η κοινή γνώμη τους αξιολογεί κάτω από τη βάση με μονοψήφια ποσοστά. Εκτόξευση του δεξιού και αριστερού αντισυστημισμού.
Τα αίτια
Στο παρελθόν τα κόμματα αντλούσαν τα στελέχη τους από την κοινωνία. Επέλεγαν πρόσωπα με επαγγελματική καταξίωση και κοινωνική αναγνώριση. Η υιοθέτηση από όλα τα κόμματα, περιλαμβανομένης και της ΝΔ, του οργανωτικού μοντέλου του ΚΚΕ με Οργανώσεις Λαϊκής Βάσης, Κεντρική Επιτροπή, Πολιτμπιρο (Πολιτικό Γραφείο) συγκροτούνται από στελέχη με κύριο εφόδιο τα κομματικά ένσημα, κατά κανόνα ανεπάγγελτα, ή την «αναγνωρισιμότητα» (τηλεπερσόνες, ποδοσφαιριστές κλπ). Είναι τα «προϊόντα» του λεγόμενου «κομματικού σωλήνα».
Πρόκειται για παραγωγή στελεχών μέσα από τους κομματικούς μηχανισμούς, τις κομματικές νεολαίες, τις εσωκομματικές διαδικασίες. Διαμορφώνουν μία τάξη επαγγελματιών πολιτικών που αναδεικνύονται στον κομματικό μικρόκοσμο, χρησιμοποιούν τον ξύλινο κομματικό λόγο και εκπαιδεύονται στις διαδικασίες εσωκομματικών ανταγωνισμών και κυριαρχίας. Έτσι τα κόμματα αποκόπτονται από τη ζώσα κοινωνική κοινωνική πραγματικότητα.
Η ΝΔ διασώζεται, γιατί εξακολουθεί να εμπλουτίζεται από ένα, περιορισμένο έστω, αριθμό φιλελεύθερων στελεχών με επαγγελματική και τεχνοκρατική επάρκεια και πετυχημένες «μεταγραφές» από όμορους πολιτικούς χώρους, κέντρου και κεντροαριστεράς. Είναι η «συνταγή» που της κληροδότησε ο Κων. Καραμανλής και είναι αυτή που της επιτρέπει να ανανεώνεται και να πρωταγωνιστεί.
Η ρίζα της πολιτικής κρίσης
Αναφερόμενος στην αιτία της χρεοκοπίας μας ο Thomas Wieser, Πρόεδρος του Euro-working GROUP, που πρωταγωνιστεί στο εξαιρετικό ντοκιμαντέρ της Ελένης Βαρβιτσιώτη και Βικτώριας Δενδρινού, «το χιλιοστό», έχει εκδώσει την ετυμηγορία του: «Η ρίζα της κρίσης είναι η αδυναμία ή η απροθυμία του πολιτικού συστήματος να εξελιχθεί σύμφωνα με τις απαιτήσεις του 21ου αιώνα».
Η ποιότητα του σημερινού πολιτικού προσωπικού υποσκάπτει την ποιότητα της δημοκρατίας. Συνιστά υπαρξιακή απειλή για το μέλλον της χώρας. Η κοινωνία, μπροστά από τα κόμματα, απαιτεί αλλαγή του πολιτικού συστήματος. Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα του Αμερικανικού Ινστιτούτου P.R.C. το 83% των Ελλήνων πολιτών πιστεύει ότι το πολιτικό σύστημα χρειάζεται μεγάλες τομές ή και ανατροπή.
Τομές
Επτά είναι οι κρίσιμες τομές που απαιτούνται για να καταπολεμηθούν οι παθογένειες που διαπερνούν οριζόντια τα πολιτικά κόμματα:
1. Κατάργηση του σταυρού προτίμησης. Μονοεδρικές εκλογικές περιφέρειες. Μείωση του αριθμού βουλευτών σε 200. Ο σταυρός είναι η γενεσιουργός αιτία των πελατειακών σχέσεων, της συναλλαγής και της διαφθοράς.
2. Καθιέρωση ασυμβίβαστου Βουλευτή και Υπουργού. Το απαιτεί η συνταγματική αρχή διάκρισης των εξουσιών. Το επιβάλλει η επιτελική και αποτελεσματική διακυβέρνηση της χώρας.
3. Αναβάθμιση του ρόλου του Κοινοβουλίου ως το σοβαρότερο θεσμικό αντίβαρο στο Πρωθυπουργοκεντρικό σύστημα. Οι βουλευτές θα βρουν τον ρόλο που αναζητούν. Θα αποκτήσουν την ανεξαρτησία τους στην εκτέλεση του καθήκοντός τους ως νομοθέτες και θα ελέγχουν τη χρηστή και αποτελεσματική λειτουργία της Δημόσιας Διοίκησης αντί να παρεμβαίνουν για το αντίθετο.
4. Κόμματα μελών κι όχι κρατικοδίαιτων μηχανισμών. Ρόλος των μελών είναι η ανάδειξη της ηγεσίας και των υποψήφιων βουλευτών. Η έγκριση των προγραμμάτων διακυβέρνησης. Η διαφύλαξη των αρχών και αξιών του κόμματος. Ρόλος των μηχανισμών είναι η νομή της εξουσίας. Απόλυτη διαφάνεια στα οικονομικά των κομμάτων.
Ο κανονισμός 2025/2445 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 16ης Νοεμβρίου 2025 σχετικά με το καθεστώς δημοκρατικής λειτουργίας και χρηματοδότησης των ευρωπαϊκών πολιτικών κομμάτων και πολιτικών ιδρυμάτων πρέπει να γίνει εσωτερικό δίκαιο.
5. Ενίσχυση του ρόλου του Προέδρου της Δημοκρατίας με επαναφορά ορισμένων ρυθμιστικών αρμοδιοτήτων του Συντάγματος του 1975 και μεταφορά ορισμένων νέων. Όπου απαιτούνται ευρύτερες κοινοβουλευτικές συναινέσεις και δεν επιτυγχάνονται, οι σχετικές αποφάσεις να μεταφέρονται στον Π.τ.Δ.
Εκλογή του Π.τ.Δ., όταν δεν επιτυγχάνεται αυξημένη κοινοβουλευτική πλειοψηφία από ένα ευρύτερο εκλεκτορικό σώμα.
6. Αύξηση του ποσοστού εισόδου κόμματος στη Βουλή από 3% σε 5% προκειμένου να περιοριστεί ο κατακερματισμός του πολιτικού συστήματος. Και επιστροφή της κρατικής χρηματοδότησης εάν το κόμμα δεν συγκεντρώσει το 5%, όπως ισχύει στη Γαλλία για την προεδρική εκλογή.
7. «Δήλη» ημέρα εκλογών. Εκλογές στο τέλος της τετραετίας ώστε να αποφεύγονται τα διλήμματα των πρόωρων εκλογών και να ολοκληρώνεται το κυβερνητικό έργο.
Πολιτική αλλαγή
Η έρευνα του P.R.C. αποκαλύπτει ότι το ίδιο ποσοστό των πολιτών που επιθυμεί αλλαγή του πολιτικού συστήματος πιστεύει ότι αυτή δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί. Επιθυμητή, αλλά ανέφικτη. Πράγματι κανένα κόμμα και κανένας βουλευτής δεν πρόκειται να συναινέσει στην αλλαγή του συστήματος που διασφαλίζει την ύπαρξη κι επιβίωσή τους. Η αλλαγή του πολιτικού συστήματος πρέπει να ενταχθεί ως κορυφαία μεταρρύθμιση της κυοφορούμενης πέμπτης συνταγματικής μεταρρύθμισης, έπειτα από διάλογο με την κοινωνία και αναζήτηση της συναίνεσης των πολιτών.
Διάλογος με την Κοινωνία
Έχω το προνόμιο να αποτελέσω μέλος της Συνταγματικής Επιτροπής του Συντάγματος του 1975. Βίωσα ως νέος Βουλευτής το κλίμα συνεργασίας, συναίνεσης κι αισθήματος ευθύνης που επικρατούσε ανάμεσα σε όλες τις πολιτικές δυνάμεις εκείνης της εποχής. Το αποτέλεσμα ήταν η διαμόρφωση ενός καταστατικού χάρτη που εξασφάλισε στη χώρα, επί μισό αιώνα, δημοκρατική ομαλότητα, αδιατάρακτη εναλλαγή κομμάτων στην εξουσία, πολιτική σταθερότητα. Η αξία του Συντάγματος του 1975 επιβεβαιώθηκε με την αντοχή των θεσμών κατά τη διάρκεια της δεκαετούς οικονομικής κρίσης.
Σήμερα το συναινετικό κλίμα του 1975 έχει παραχωρήσει τη θέση του στην τοξικότητα, την εχθροπάθεια και τον μηδενισμό στα πλαίσια ενός κομματικού ανταγωνισμού χωρίς όρια και αρχές. Η Αντιπολίτευση αρνείται να συναινέσει στα αυτονόητα. Ο διάλογος και η συναίνεση πρέπει να αναζητηθεί με την κοινωνία.
Η αναθεώρηση του Συντάγματος πρέπει να αναχθεί στο διακύβευμα της προσεχούς αναθεώρησης. Για να συμβεί αυτό δεν πρέπει να περιοριστεί σε μια αποσπασματική αναθεώρηση μεμονωμένων άρθρων. Απαιτείται συνολική αναθεώρηση των μη θεμελιωδών διατάξεων με στόχο την προσαρμογή τους στις σύγχρονες ανάγκες, τη διόρθωση παρωχημένων ρυθμίσεων, την απαλλαγή του από βερμπαλιστικές διακηρύξεις κι ευχολόγια, ιδίως της Μεταρρύθμισης του 2001 ώστε να αποκτήσει τη λιτή και περιεκτική διατύπωση που απαιτεί ένα συνταγματικό κείμενο. Η πρόταση «Ένα καινοτόμο Σύνταγμα για την Ελλάδα» που συνέταξαν οι Στεφ. Μάνος, Ν. Αλιβιζάτος, Γ. Γεροπετρίτης, Π. Βουρλούμης, Γ. Κτιστάκης, Φ. Σπυρόπουλος, αποτελεί ένα χρήσιμο υπόδειγμα.
Οι προτάσεις που κατέθεσαν ΝΔ και ΠΑΣΟΚ δεν ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις ενός Συντάγματος που να ανταποκρίνεται στις ανάγκες του 21ου αιώνα. Μέσα στο κλίμα ανυποληψίας, απαξίωσης και καχυποψίας για τις κομματικές στοχεύσεις, δεν προκάλεσαν το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης. Ούτε καν των Συνταγματολόγων. Άλλωστε, ούτε η ΝΔ διαθέτει σήμερα έναν Κων. Τσάτσο, ούτε το ΠΑΣΟΚ έναν Δημ. Τσάτσο, ούτε η Αριστερά έναν Ηλία Ηλιού. Γι’ αυτό θεωρώ αναγκαία τη συγκρότηση Επιτροπής από αδιαμφισβήτητου κύρους προσωπικότητες της επιστημονικής και της δημόσιας ζωής που θα εισηγηθεί στα κόμματα και την κοινωνία τις επιβαλλόμενες αλλαγές. Έτσι θα προκύψει διάλογος με την κοινωνία που θα οδηγήσει στη διαμόρφωση ενός Συντάγματος που θα απηχεί τις σύγχρονες αντιλήψεις για την Οικονομία, το Κράτος, την Παιδεία, το Κοινωνικό Κράτος. Ένα Σύνταγμα που θα επιβάλλει την αναθέσμιση της χώρας, την αποστείρωση της πολιτικής από τις παθογένειες και θα αναβαθμίσει τη Φιλελεύθερη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία από τον παρακμιακό ισοπεδωτισμό και τον αντικοινοβουλευτικό λαϊκισμό που καλλιεργούν το ΚΚΕ και τα αντισυστημικά άκρα.
Συναίνεση των πολιτών
Με το όραμα μιας Νέας Μεταπολίτευσης ο Κυρ. Μητσοτάκης και η ΝΔ μπορούν να αναζητήσουν τη συναίνεση της κοινωνίας των πολιτών κι όχι των απαξιωμένων κομμάτων. Θα αναζητήσουν πλειοψηφία 180 εδρών για την αναθεωρητική Βουλή. Οι πολίτες θα κληθούν να αποφασίσουν αν επιθυμούν την εξυγίανση της πολιτικής ζωής με τη συντεταγμένη αλλαγή του πολιτικού συστήματος ή θα αφήσουν να οδηγηθεί η χώρα σε πολιτική κατάρρευση και κρίση με απρόβλεπτες πολιτικές και οικονομικές συνέπειες.
Υπενθυμίζω τη δήλωση του Πρωθυπουργού «Είμαι στην πολιτική για να αλλάξω αυτή την παλαιά Ελλάδα που μας πληγώνει…». Έγινε μετά την τραγωδία των Τεμπών. Την επανέλαβε μετά το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ. Θα ακολουθήσουν κι άλλα. Η Ελλάδα δεν πρόκειται να αλλάξει αν δεν αλλάξει το πολιτικο-κομματικό σύστημα. Το «βαθύ κράτος» που καταγγέλλεται δεν πρόκειται να αλλάξει αν δεν κοπεί ο ομφάλιος λώρος με το «βαθύ κόμμα».
Εφόσον ο Πρωθυπουργός και η ΝΔ δεν επιθυμούν να καταταγούν στην κατηγορία των ΥΠΝΟΒΑΤΩΝ του Κρίστοφερ Κλαρκ που «παρατηρούσαν τα πάντα χωρίς να βλέπουν τίποτα, στερεμένοι από οράματα και τυφλοί μπροστά στην πραγματικότητα…» οφείλουν να αναλάβουν την ευθύνη της συντεταγμένης πολιτικής αλλαγής και να καταστούν παράγοντες αναγέννησης της Φιλελεύθερης Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας και κι όχι της παρακμής της, όπως ισχύει σήμερα.
Η συνταγματική μεταρρύθμιση που θα σηματοδοτεί την αλλαγή του πολιτικού συστήματος αποτελεί την τελευταία ευκαιρία.
