Ζούμε σε μια εποχή που η πραγματικότητα μοιάζει να τρέχει πιο γρήγορα από την ικανότητά μας να την επεξεργαστούμε. Οι διαδοχικές κρίσεις, η οικονομική ανασφάλεια και η αίσθηση ότι οι εξελίξεις αποφασίζονται σε κλειστά δωμάτια μακριά από εμάς, δημιουργούν ένα κενό νοήματος. Όμως, επειδή ο άνθρωπος αδυνατεί να επιβιώσει σε ένα περιβάλλον που δεν κατανοεί, όταν οι επίσημες ερμηνείες φαντάζουν ελλιπείς ή δυσνόητες, η επινόηση «εξηγητικών σχημάτων» γίνεται μονόδρομος. Η έρευνα της Metron Analysis για «Το Βήμα» αποτυπώνει με εντυπωσιακή ευκρίνεια αυτή τη στροφή: σχεδόν ένας στους δύο Έλληνες πιστεύει ότι μυστικές οργανώσεις κυβερνούν τον κόσμο, αναζητώντας στην «απόκρυφη γνώση» το κλειδί που θα ξεκλειδώσει το αίνιγμα της εξουσίας.
Αυτή η τάση βρίσκει το πλέον γόνιμο έδαφος στον ψηφιακό ωκεανό των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Εκεί, η πληροφορία δεν αξιολογείται με βάση την εγκυρότητά της, αλλά με βάση την ταχύτητα και τη συναισθηματική της διέγερση. Τα social media λειτουργούν ως επιταχυντές, όπου οι αλγόριθμοι τροφοδοτούν την καχυποψία και τα fake news μεταμφιέζονται σε «αποκαλύψεις». Όταν το 34% των πολιτών υιοθετεί τη θεωρία της «Μεγάλης Αντικατάστασης» ή το 27% αμφισβητεί την ιατρική επιστήμη στο ζήτημα των εμβολίων, γίνεται σαφές ότι η κρίση εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς έχει μετατραπεί σε μια εναλλακτική κοσμοθεωρία.
Η διολίσθηση στη συνωμοσιολογία, από τις πιο «εύλογες» ανησυχίες μέχρι τις πιο ακραίες παραδοχές για τους ψεκασμούς ή την επίπεδη Γη, αναδεικνύει μια βαθύτερη κοινωνική παθογένεια: την αίσθηση του αποκλεισμού. Όσοι αυτοπροσδιορίζονται ως outsiders, «εκτός των τειχών» της πολιτικής και οικονομικής ισχύος, τείνουν να υιοθετούν αυτά τα σχήματα ως μια μορφή πνευματικής αντίστασης. Σε αυτό το σημείο, η καλλιέργεια της κριτικής σκέψης και η αξιόπιστη πληροφόρηση παύουν να είναι απλώς εφόδια και γίνονται όροι επιβίωσης για τη δημοκρατία.
Η θωράκιση της κοινωνίας απέναντι στον παραλογισμό δεν απαιτεί αφορισμούς, αλλά μια γενναία επένδυση στον ψηφιακό εγγραμματισμό και την ορθολογική ανάλυση. Η ικανότητα να διακρίνουμε το γεγονός από την κατασκευή αποτελεί τη μόνη ασπίδα απέναντι στην εργαλειοποίηση του φόβου. Σε έναν κόσμο που επιταχύνει και περιπλέκεται, η γνωστική θωράκιση, η διασταυρωμένη ενημέρωση και η ενίσχυση της διαφάνειας αποτελούν τον μοναδικό δρόμο για να μην επιτρέψουμε στην «απόκρυφη γνώση» να υποκαταστήσει την κοινή μας πραγματικότητα.
