Τι σηματοδοτεί η απόφαση του δικαστηρίου στη Σάντα Φε του Νέου Μεξικού να επιβάλει πρόστιμο ύψους 375 εκατ. δολαρίων (324 εκατ. ευρώ) στην Meta, μητρική εταιρία εφαρμογών παγκόσμιας απήχησης, όπως το Facebook, το Instagram και το WhatsApp; Μια ανασκόπηση στις νομικές περιπέτειες των μεγαθηρίων που συνδέονται με την αιχμή της ψηφιακής επανάστασης δίνει την απάντηση.
Περιπέτειες
Στην περίπτωση της Meta, το δικαστήριο έκρινε ότι οι πρακτικές της εταιρίας – ιδιοκτησίας του πέμπτου πλουσιότερου ανθρώπου στον πλανήτη Μαρκ Ζάκερμπεργκ – παραβίαζαν την πολιτειακή νομοθεσία για την προστασία των ανηλίκων. Κατά τη διάρκεια της δίκης παρουσιάστηκαν εσωτερικά έγγραφα και μαρτυρίες πρώην υπαλλήλων, που σύμφωνα με τους ενόρκους αποδείκνυαν ότι αν κι η Meta γνώριζε ότι σεξουαλικοί παραβάτες χρησιμοποιούσαν τις πλατφόρμες της, δεν θέσπισε εκείνα τα εργαλεία ασφάλειας που θα τους απέτρεπαν.
Επικουρικά στο υλικό που προσκόμισε η πολιτική αγωγή λειτούργησε έρευνα που διεξήγαγε το γραφείο του πρώην εισαγγελέα και νυν υπουργού Δικαιοσύνης της πολιτείας το 2023, κατά την οποία ερευνητές δημιούργησαν λογαριασμούς στα συγκεκριμένα μέσα κοινωνικής δικτύωσης προσποιούμενοι τους ανήλικους. Αξίζει να σημειωθεί ότι η πολιτεία αρχικά είχε ζητήσει αποζημίωση ύψους 2,1 δισεκατομμυρίων δολαρίων.
Τα βάσανα των κολοσσών της τεχνολογίας δεν σταμάτησαν εκεί, αφού μία ημέρα μετά την απόφαση του δικαστηρίου στο Νέο Μεξικό (24/03) ακολούθησε ακόμη ένα πρόστιμο κατά του Instagram και του YouTube (Google), ύψους έξι εκατομμυρίων δολαρίων, κατόπιν καταδικαστικής απόφασης που δικαιώνει 20χρονη χρήστρια για τις επιβλαβείς επιπτώσεις που είχαν οι εθιστικοί αλγόριθμοι στην υγεία της.
Είναι άγνωστο κατά πόσον η μια απόφαση επηρέασε την άλλη, ενώ και στις δύο περιπτώσεις οι εταιρίες θα κάνουν χρήση του δικαιώματός τους στην έφεση. Όμως γνώστες του νομικού συστήματος των ΗΠΑ και εξειδικευμένοι τεχνολογικοί συντάκτες κατατείνουν στο συμπέρασμα ότι δημιουργείται νομικό προηγούμενο κατά των εταιριών και υπέρ των χρηστών μέσω κοινωνικής δικτύωσης.
Ιστορικό
Δεν είναι πρώτη φορά που οι ψηφιακοί γίγαντες που συγκροτούν το λεγόμενο Big Tech έρχονται αντιμέτωποι με ιλιγγιώδη πρόστιμα για διαφορετικούς λόγους. Από την εποχή της έκρηξης του διαδικτύου, το δεύτερο μισό της δεκαετίας του ’90 έως το social media boom δέκα χρόνια μετά, το πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα σημαδεύτηκε από δικαστικές διαμάχες μεταξύ των κρατικών και υπερεθνικών αρχών από τη μια πλευρά και των πέντε μεγαλύτερων εταιριών (Alphabet, Meta, Amazon, Microsoft, Apple), που συνθέτουν τον σκληρό πυρήνα (Big Five) της τεχνολογικής βιομηχανίας και των οποίων η συνδυασμένη χρηματιστηριακή αξία υπολογίζεται σε 13 τρισεκατομμύρια δολάρια. ΗΠΑ και ΕΕ πρωταγωνίστησαν στις προσπάθειες νομοθετικής ρύθμισης των συγκεκριμένων εταιριών, με Νότια Κορέα, Κίνα και Ινδία να έπονται.
– Πρώτη δίκη όπου κράτος και εταιρία τεχνολογίας «διασταύρωσαν τα ξίφη τους» ήταν το 1998, όταν το υπουργείο Δικαιοσύνης των ΗΠΑ από κοινού με είκοσι πολιτείες κατέθεσαν αγωγή κατά της Microsoft, κατηγορώντας την για αθέμιτες πρακτικές κατά ανταγωνιστών της, που σκοπό είχαν την κυριαρχία της στην αγορά των προγραμμάτων περιήγησης (web browser). Αρχικά η εταιρία υποχρεώθηκε σε αναγκαστική διάσπαση – στα πρότυπα της Standard Oil του Τζον Ροκφέλερ το 1911- αλλά το 2001 επήλθε συμβιβασμός, αφού η εταιρία του Μπιλ Γκέιτς συμφώνησε να «ανοίξει» τις εφαρμογές λογισμικού της στις άλλες εταιρίες.
– Το 2012 η Google συμφώνησε να καταβάλει 22,5 εκατομμύρια δολάρια στην Ομοσπονδιακή Επιτροπή Εμπορίου (FTC) των ΗΠΑ, μετά την κατηγορία ότι τοποθετώντας κρυφά cookies παρακολούθησης (tracking cookies) στους υπολογιστές και τις συσκευές των χρηστών του προγράμματος περιήγησης Safari της Apple, με σκοπό να τους προσεγγίσει με διαφημιστικό περιεχόμενό της. Εκτός από το πρόστιμο της FTC, η Google συμφώνησε το 2013 να πληρώσει επιπλέον 17 εκατομμύρια δολάρια για να διευθετήσει παρόμοιες κατηγορίες από 37 πολιτείες των ΗΠΑ.
– Το 2019, η FTC επέβαλε το δυσθεώρητο πρόστιμο των 5 δισεκατομμυρίων δολαρίων στη Meta, με το σκεπτικό ότι μέσω Facebook εξαπάτησε «δεκάδες εκατομμύρια» ανθρώπους μην αποκαλύπτοντας ότι οι αριθμοί τηλεφώνου που είχε συγκεντρώσει για την ενεργοποίηση μηχανισμών ασφαλείας θα χρησιμοποιούνταν για διαφημιστικούς λόγους. Το πρόστιμο ήρθε λίγους μήνες μετά το ξέσπασμα του σκανδάλου της Cambridge Analytica, όταν αποκαλύφθηκε ότι η συγκεκριμένη βρετανική συμβουλευτική εταιρία είχε συλλέξει σε βάθος πενταετίας και για λόγους πολιτικής διαφήμισης προσωπικά δεδομένα από 87 εκατομμύρια χρήστες του Facebook, χωρίς τη συγκατάθεσή τους. Η εταιρία θεωρείται ότι έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην προεκλογική εκστρατεία του Ντόναλντ Τραμπ το 2016, αν και ο βαθμός της πραγματικής της επίδρασης στο τελικό αποτέλεσμα παραμένει αντικείμενο συζήτησης. Παρότι το τελικό ποσό εισπράχθηκε από τις αρμόδιες αρχές, υπήρξε κριτική ότι ο διακανονισμός δεν επέτρεψε στη νομοθετική εξουσία να προχωρήσει σε βαθύτερες δομικές αλλαγές στον τρόπο λειτουργίας της εταιρίας.
– To 2018, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (Κομισιόν) επέβαλε πρόστιμο ύψους 4,34 δισ. ευρώ στη Google για κατάχρηση της δεσπόζουσας θέσης της ως προς το λειτουργικό σύστημα των κινητών τύπου Android. Το Γενικό Δικαστήριο της ΕΕ μείωσε το πρόστιμο σε 4,125 δισ. το 2022. Η εταιρία δεν έχει καταβάλει το ποσό ή μέρος αυτού, αφού εκκρεμεί έφεση που κατέθεσε στο ανώτατο δικαστικό σώμα της Ένωσης.
– Το 2021, οι αρχές της Νότιας Κορέας επέβαλαν πρόστιμο 177 εκατομμυρίων δολαρίων στην Google. Η Επιτροπή Δίκαιου Εμπορίου της Κορέας (KFTC) έκρινε ότι η Google έκανε κατάχρηση της κυρίαρχης θέσης της στην αγορά λογισμικού, εμποδίζοντας τους κατασκευαστές συσκευών (όπως η Samsung) να χρησιμοποιούν τροποποιημένες εκδόσεις του Android (Android forks). Τον Ιανουάριο του 2024, το Ανώτερο Δικαστήριο της Σεούλ απέρριψε έφεση της Google. Μετά την απόφαση του Εφετείου, η Google διατηρεί το δικαίωμα προσφυγής στο Ανώτατο Δικαστήριο της χώρας.
– Το 2021 οι κινεζικές αρχές στράφηκαν κατά της Alibaba, επιβάλοντας πρόστιμο 2,78 δισ. δολ. Αν και η εταιρία δεν συγκαταλέγεται στην ομάδα των Big Five, παραμένει μια από τις μεγαλύτερες τεχνολογικές εταιρίες παγκοσμίως. Ο όμιλος κατηγορήθηκε ότι αξίωνε αποκλειστικότητα από τους εμπόρους που επιθυμούσαν να πωλούν τα προϊόντα τους στην πλατφόρμα του, αποφεύγοντας αντίπαλους ιστότοπους του διαδικτυακού εμπορίου. Η εταιρία αποδέχθηκε το πρόστιμο και κατέβαλε ολόκληρο το ποσό.
– Το 2022, οι ινδικές αρχές επέβαλαν πρόστιμο 162 εκατομμυρίων δολαρίων στη Google, πάλι για την περίπτωση των κινητών Android. H Google κατέβαλε το σύνολο του ποσού.
– Το 2024, η Κομισιόν, μετά από πολυετή έρευνα επέβαλε πρόστιμο ύψους 1,8 δισ. ευρώ στην Apple, η οποία είναι η πρώτη αντιμονοπωλιακή ποινή της ΕΕ προς την εταιρεία. Η Apple κρίθηκε ένοχη για κατάχρηση της δεσπόζουσας θέσης της στην αγορά, εμποδίζοντας τους προγραμματιστές εφαρμογών μουσικής ροής (streaming) να ενημερώνουν τους χρήστες για φθηνότερες εναλλακτικές λύσεις συνδρομής εκτός του App Store. Η Apple κατέθεσε έφεση κατά της απόφασης, υποστηρίζοντας ότι οι Βρυξέλλες οφείλουν να αποδείξουν πραγματική ζημία στους καταναλωτές.
– Τον Σεπτέμβριο του 2025 ήταν η τελευταία φορά που ΕΕ και Google «κονταροχτυπήθηκαν», μετά την απόφαση της Κομισιόν να επιβάλει πρόστιμο 2,95 δισ. ευρώ, με την κατηγορία ότι ο αμερικανικός τεχνολογικός κολοσσός καταχράστηκε την κυριαρχική θέση του στον τομέα της διαδικτυακής διαφήμισης (Adtech). Είχαν προηγηθεί έμμεσες απειλές του αμερικανού προέδρου κατά της ΕΕ, με τον Ντόναλντ Τραμπ να απειλεί ότι θα επιβληθούν δασμοί κατά όσων χωρών ή οργανισμών εφαρμόσουν ρυθμίσεις που θεωρούνται βλαπτικές για τις αμερικανικές τεχνολογικές εταιρίες. Μέχρι σήμερα πάντως η Ουάσινγκτον δεν έχει κάνει πράξη τις απειλές της.
