Η Σάναμ Ναραγκί-Αντερλίνι, διεθνώς αναγνωρισμένη σύμβουλος σε ζητήματα ειρηνευτικών διαδικασιών, θα βρεθεί στην Αθήνα για να παρουσιάσει την έννοια της «κβαντικής ταυτότητας».
Πρόκειται για ένα θεωρητικό σχήμα με εφαρμογή στο πεδίο της διπλωματίας, των διεθνών σχέσεων αλλά και της χάραξης πολιτικών συμπερίληψης που επιχειρεί να επαναπροσδιορίσει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον πλουραλισμό, τη δημοκρατία και τη συνύπαρξη.
Με σχεδόν τρεις δεκαετίες εμπειρίας στην επίλυση συγκρούσεων και σε ειρηνευτικές συζητήσεις, η Ναραγκί-Αντερλίνι είναι μία από τις βασικές μορφές της κοινωνίας των πολιτών πίσω από τη διαμόρφωση της εμβληματικής Απόφασης 1325 του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ για τις Γυναίκες, την Ειρήνη και την Ασφάλεια. Έχει υπηρετήσει ως ανώτερη εμπειρογνώμων για θέματα φύλου και συμπερίληψης στην Ομάδα Εμπειρογνωμόνων Διαμεσολάβησης του ΟΗΕ, έχει διευθύνει το Κέντρο Γυναικών, Ειρήνης και Ασφάλειας του London School of Economics, ενώ διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Columbia.
Συνδυάζοντας θεωρητική καινοτομία και πρακτική εμπειρία σε μερικά από τα πλέον σύνθετα πεδία σύγκρουσης παγκοσμίως, η ίδια υποστηρίζει στο ΒΗΜΑ ότι η κατανόηση της ταυτότητας ως δυναμικής, «κβαντικής» διαδικασίας μπορεί να αποτελέσει κλειδί τόσο για την κοινωνική συνοχή στην Ευρώπη όσο και για τη βιώσιμη ειρήνη διεθνώς.
Επί πολλά χρόνια υπογραμμίζετε τη σημασία και την αναγκαιότητα της συμμετοχής όλο και περισσότερων γυναικών σε ειρηνευτικές διαδικασίες. Παρόλα αυτά, το συγκεκριμένο πεδίο της διεθνούς διπλωματίας κυριαρχείται από άνδρες, επειδή είναι αυτοί που κατέχουν τις θέσεις εξουσίας και ευθύνης. Τι χάνει η διπλωματία όταν οι γυναίκες αποκλείονται λόγω φύλου;
Η διεθνής διπλωματία δεν χάνει επειδή αποκλείονται οι γυναίκες λόγω του φύλου υης τους, αλλά χάνει επειδή αποκλείονται οι βιωμένες εμπειρίες και η γνώση των γυναικών. Και τα δύο είναι αναγκαία για την επίτευξη λύσεων, που είναι και ζητούμενο προκειμένου να ολοκληρωθεί μια ειρηνευτική συμφωνία. Κάθε φορά που είναι παρούσες σε αυτό το επίπεδο διπλωματίας, βελτιώνεται εκθετικά η ουσία των διαπραγματεύσεων, τα αποτελέσματα που αυτές φέρνουν, αλλά και η εφαρμογή των συμφωνιών.
«Η ιδέα της “κβαντικής” ταυτότητας επιχειρεί να αποτυπώσει αυτή τη διαρκή ζωντάνια, αλλά και την τυχαιότητα με την οποία συνδέονται οι ταυτότητες».
Να δώσω ένα απλό παράδειγμα: Φανταστείτε μια εκεχειρία, η οποία φέρνει τέλος στις ένοπλες συγκρούσεις, αλλά δεν περιλαμβάνει κάποια πρόβλεψη για την αποτροπή βιασμών και την προστασία των πολιτών. Γνωρίζουμε ότι η σεξουαλική κακοποίηση τροφοδοτεί κι άλλες μορφές βίας. Παρόλα αυτά, σπάνια υπάρχει αναφορά σε αυτή στις εκεχειρίες ή πρόνοια για μηχανισμούς που θα την παρακολουθούν.
Ειδικά μετά την επανεκλογή Τραμπ, οι ειρηνευτικές διαδικασίες και οι διεθνείς συμφωνίες πλαισιώνονται στο δημόσιο λόγο σαν μια νέα εκδοχή επιχειρηματικών συμφωνιών, δηλαδή σαν ιδιωτικές, συναλλακτικές συμφωνίες. Μια τέτοια προσέγγιση, υποβαθμίζει τις άνισες σχέσεις ισχύος, το διεθνές δίκαιο, αλλά και την κοινωνία των πολιτών. Θεωρείτε όλα τα παραπάνω ως ένα ακόμα σύμπτωμα αυταρχισμού και για ποιο λόγο πιστεύετε ότι φτάσαμε σε αυτό το σημείο;
Αναμφίβολα, ο Τραμπ έχει εξισώσει τις διεθνείς σχέσεις με τη λογική της «επιχειρηματικής συναλλαγής». Ωστόσο δεν είναι ο πρώτος που υιοθετεί μια τέτοια προσέγγιση. Ο συναλλακτισμός βρίσκεται στο επίκεντρο πολλών ειρηνευτικών διαδικασιών. Αν και μπορεί να είναι μια αναγκαία τακτική σε πολύ συγκεκριμένα θέματα -για παράδειγμα, όταν θες να δώσεις αμοιβή σε ηγέτες ένοπλων ομάδων- δεν είναι ποτέ επαρκής. Τέτοιες προσεγγίσεις βασίζονται στη θέση ότι τα συμφέροντα μπορούν γενικά να εξηγηθούν με τη λογική και στην ύπαρξη οικονομικών ή άλλων ανταλλαγμάτων. Πολλές φορές όμως οι πόλεμοι διεξάγονται για λόγους υπαρξιακούς και μέχρι να εκκινήσουν οι ειρηνευτικές συζητήσεις έχει αναδυθεί ένα περίπλοκο σχήμα φόβου και τραύματος, το οποίο μπορεί να είναι κάποιες φορές αόρατο, αλλά είναι παρόν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Επιπρόσθετα, οι ηγέτες καλούνται να διαχειριστούν κινδύνους που θα θίξουν το βαθμό αξιοπιστίας ή νομιμοποίησης τους. Τέλος, η τοπική κουλτούρα και οι αξίες μιας είναι σημαντικοί παράγοντες που πρέπει να ληφθούν υπ’ όψιν σε μια ειρηνευτική διαδικασία.
Επομένως, τέτοιου είδους διαπραγματεύσεις επηρεάζονται από πολλές παραμέτρους, τις οποίες δεν μπορεί να προβλέψει μια αυστηρά συναλλακτική συμφωνία. Φτάσαμε σε αυτό το σημείο διότι αναδείξαμε σε χρυσό κανόνα τις επιχειρηματικές πρακτικές. Αν πράγματι ο στόχος είναι η επίτευξη ειρήνης, τότε πρέπει να αναδείξουμε τα πρόσωπα που παλεύουν για αυτή και να αναζητήσουμε την καθοδήγησή τους. Ο σκοπός μας πρέπει να είναι μια βιώσιμη, δίκαιη και συμπεριληπτική ειρήνη.
Στην Αθήνα θα μιλήσετε για την κβαντική ταυτότητα. Μπορείτε να εξηγήσετε συνοπτικά αυτή την έννοια στους αναγνώστες μας;
Επινόησα τον όρο «κβαντική ταυτότητα» ως ένα όχημα για να αποτυπώσω την πολλαπλότητα και τη δυναμική φύση των ταυτοτήτων όπως τις βιώνουμε. Παραδοσιακά, από τη γέννησή μας, φέρουμε ορισμένες παγιωμένες αντιλήψεις ταυτότητας, βαθιά εγγεγραμμένες μέσα μας. Με αυτό εννοώ ταυτότητες τόσο εγγενείς ώστε τις θεωρούμε «αυτονόητες»· είναι συνυφασμένες με το είναι μας και τις αισθανόμαστε ενστικτωδώς. Το φύλο, η φυλή, η θρησκεία, η εθνικότητα κτλ.
Στην πορεία της ζωής μας, ωστόσο, μπορεί να αμφισβητήσουμε και να απορρίψουμε κάποιες από αυτές (όπως για παράδειγμα αντιλήψεις περί έμφυλης ταυτότητας ή την πίστη). Παράλληλα, αποκτούμε και νέες ταυτότητες που καλλιεργούν την αίσθηση του ανήκειν σε πέρα από τις αρχικές «έμφυτες». Τα σχολεία όπου φοιτούμε, οι ποδοσφαιρικές ομάδες που υποστηρίζουμε, τα επαγγέλματα που επιλέγουμε, τα χόμπι μας -όλα προσθέτουν ψηφίδες στο μωσαϊκό της ταυτότητάς μας. Δεν υπάρχουμε μέσα σε στατικά «διαθεματικά κουτιά»· οι εμπειρίες της ζωής μας είναι εκ των πραγμάτων πιο ρευστές. Αυτή η δυναμική είναι που με ενδιαφέρει. Η ιδέα της «κβαντικής» ταυτότητας επιχειρεί να αποτυπώσει αυτή τη διαρκή ζωντάνια, αλλά και την τυχαιότητα με την οποία συνδέονται οι ταυτότητες.
Πολλές ακαδημαϊκές προσεγγίσεις αναγνωρίζουν ήδη τη δυναμική, ρευστή και πολυεπίπεδη φύση της ταυτότητας. Γιατί δανείζεστε έναν όρο από τη φυσική;
Αφιέρωσα χρόνο για να κατανοήσω τα υπάρχοντα θεωρητικά πλαίσια, αλλά συνειδητοποίησα ότι χρειαζόμουν μια εναλλακτική προσέγγιση, περισσότερο πλήρη. Η έννοια της πολυπολιτισμικής κοινωνίας, για παράδειγμα, είναι αρχικά ελκυστική. Ωστόσο, η άρρητη παραδοχή είναι ότι διαφορετικές κοινωνικές ομάδες ζουν χωριστά αλλά παράλληλα σε μια χώρα. Η έννοια της διαπολιτισμικότητας προχωρά ένα βήμα παραπέρα, αναγνωρίζοντας τη μίξη και τη σύντηξη πολιτισμών. Ωστόσο ακόμα και αυτό το σχήμα προϋποθέτει έναν διαχωρισμό κοινοτήτων με βάση εθνοτικές ή θρησκευτικές ταυτότητες.
Η διαθεματικότητα αποτελεί ένα χρήσιμο αναλυτικό πλαίσιο για να κατανοήσουμε τον τρόπο που οι διασταυρούμενες ταυτότητες συμβάλλουν στην εδραίωση είτε προνομίων είτε διακρίσεων. Η διαθεματικότητα αναγνωρίζει ότι οι κοινωνικές κατηγορίες δεν είναι αφηρημένες και απομονωμένες αλλά αλληλοεπιδρούν και επηρεάζουν την ζώσα πραγματικότητα των υποκειμένων. Παρόλα αυτά, η ίδια η μεταφορά της «διασταύρωσης» μοιάζει στατική – σαν να είμαστε εγκλωβισμένοι σε ένα σταυροδρόμι ταυτοτήτων. Δεν αποτυπώνει τον δυναμισμό με τον οποίο οι ταυτότητές μας ενεργοποιούνται αυθόρμητα και συνδέονται με άλλους ανθρώπους σε διαφορετικά συμφραζόμενα και στιγμές της ζωής μας.
Καθώς ο όρος «κβάντο-» σημαίνει «τη μικρότερη διακριτή μονάδα ύλης ή ενέργειας», μας επιτρέπει να αγκαλιάσουμε τόσο τις μικρές όσο και τις μεγάλες πτυχές της ταυτότητάς μας. Αποτυπώνει επίσης το γεγονός ότι ακόμη και αυτές οι μονάδες μεταβάλλονται ως προς τη σπουδαιότητά τους σε διαφορετικές στιγμές της ζωής μας, παραμένοντας ωστόσο διαρκώς παρούσες.
Ο όρος κβαντικός λειτουργεί πολλές φορές και ως ένα λεκτικό πυροτέχνημα, ενώ πλέον προκαλεί μεγαλύτερο ενδιαφέρον ακόμα και από την Τεχνητή Νοημοσύνη. Πώς η έννοια της κβαντική ταυτότητα υπερβαίνει τη μόδα και αναδεικνύεται σε ένα εμπεριστατωμένο αναλυτικό εργαλείο;
Αυτή η ιδέα των μικρών «σωματιδίων» που βρίσκονται σε διαρκή κίνηση και σύνδεση αποτέλεσε και τη βασική πηγή έμπνευσης. Η αναγνώριση της μοναδικότητας ακόμα και των πιο μικρών πτυχών/«σωματιδίων» της ταυτότητάς μας ως ενός μέσου που συμβάλλει στην αλληλοεπίδραση με τους άλλους και στην υπέρβαση μανιχαϊστικών σχημάτων ή επιφανειακών αντιλήψεων που έχουμε ο ένας για τον άλλο.
Αρχικά, οφείλουμε να αποδεχθούμε ότι οι κοινωνίες μας είναι και θα παραμείνουν πλουραλιστικές. Θα πρέπει ωστόσο να δώσουμε προσοχή σε εκείνους του παράγοντες που επιτρέπουν την ίση μεταχείριση μέσα φυσικά σε ένα πολιτικό πλαίσιο που θα θέτει ως προτεραιότητα την κοινωνία και όχι τις ατομικότητες.
«Οι όροι “πρόσφυγες”» ή «”μετανάστες” είναι περιοριστικοί, καθώς αναπαριστούν τα υποκείμενα ως παθητικά, δίχως δική τους φωνή και υποχρεωμένα στην κρατική εξουσία».
Τα τελευταία χρόνια, η έμφαση στην ισότητα έγινε ένα ζήτημα νομικής -αν όχι νομικίστικης- υφής. Σε θεσμικό επίπεδο, στη νομοθεσία, στη δικαιοσύνη κ.α., υπήρξαν μεταρρυθμίσεις ώστε να διασφαλίσουν την ίση μεταχείριση όλων. Παρόλα αυτά, όταν διάχυτες παρανοήσεις και διακρίσεις προκαλούν χάσματα κοινωνικής και πολιτισμικης φύσης, τότε είναι πιθανό οι θεσμοί αλλά και το προσωπικό που τους υπηρετεί να αναπαράγουν και να διευρύνουν αυτές τις αντιλήψεις. Μια λύση μπορεί να έρθει από τους χώρους εκπαίδευσης και πολιτισμού. Τα αναλυτικά προγράμματα στη διδασκαλία της λογοτεχνίας, για παράδειγμα, μπορούν να γίνουν συμπεριληπτικά και να ενσωματώσουν την τέχνη κι άλλων πολιτισμών αναδεικνύοντας τα κοινά θέματα που διατρέχουν την ανθρώπινη συνθήκη και εμπειρία.
Έχετε υποστηρίξει ότι η Ευρώπη θέτει λάθος ερωτήματα για την ταυτότητα, ιδίως σε σχέση με τη μετανάστευση. Ποια είναι αυτά;
Όταν η ακροδεξιά επιδιώκει να απανθρωποποιήσει, να στιγματίσει και να επιρρίψει ευθύνες στους μετανάστες, οφείλουμε να αμφισβητήσουμε τη ρητορική της και να επισημάνουμε τα πραγματικά, δομικά αίτια της φτώχειας και της εγκληματικότητας. Πρέπει επίσης να συνδέσουμε τις μετακινήσεις προσφύγων προς την Ευρώπη με τις πολεμικές επιχειρήσεις τις οποίες διεξάγουν και χρηματοδοτούν οι κυβερνήσεις μας σε αυτές τις περιοχές -φυσικά με το αζημίωτο. Αν οι ΗΠΑ βομβαρδίσουν το Ιράν, μια χώρα 92 εκ. κατοίκων, δεν έχουμε ένα μεγάλο προσφυγικό ρεύμα Ιρανών; Οι πρόσφυγες δεν εγκαταλείπουν την πατρίδα τους από επιλογή, αλλά από ανάγκη. Αν λοιπόν η Ευρώπη δεν τους επιθυμεί, τότε οι πολιτικές της πέραν των γεωγραφικών της ορίων θα πρέπει να προάγουν την ειρήνη και να εδραιώνουν τη δίκαιη ανάπτυξη.
Οι περισσότεροι άνθρωποι επιζητούν αξιοπρέπεια. Η αξιοπρέπεια επιτυγχάνεται όταν προσφέρουμε, είμαστε παραγωγικοί και χρήσιμοι σε μια κοινωνία. Οι όροι «πρόσφυγες» ή «μετανάστες» είναι περιοριστικοί, καθώς αναπαριστούν τα υποκείμενα ως παθητικά, δίχως δική τους φωνή και υποχρεωμένα στην κρατική εξουσία. Ταυτόχρονα, οι συγκεκριμένοι όροι παραγνωρίζουν τις δεξιότητες και τις γνώσεις που φέρουν τα υποκείμενα αυτά, αλλά και το πώς μπορούν να συμβάλλουν στη χώρα που τα φιλοξενεί.
