Αίσθηση έχει προκαλέσει αναφορά των μυστικών υπηρεσιών της Κένυας, η οποία παρουσιάστηκε στο κενυατικό κοινοβούλιο, σύμφωνα με την οποία περισσότεροι από 1.000 Κενυάτες έχουν στρατολογηθεί για να πολεμήσουν στην Ουκρανία στο πλευρό της Ρωσίας. Στην εν λόγω κοινοβουλευτική συζήτηση, ο αρχηγός της πλειοψηφίας Κιμάνι Ιτσούνγκουα έκανε λόγο για διεφθαρμένους και αδίστακτους αξιωματούχους της Κένυας, όπως υπαλλήλους των υπηρεσιών μετανάστευσης και των αεροδρομίων, οι οποίοι συνεργάζονται με δίκτυα ανθρώπινου τράφικινγκ, προκειμένου να σταλούν Κενυάτες στο ουκρανικό θέατρο του πολέμου.

Η ρωσική πρεσβεία στο Ναϊρόμπι αρνήθηκε ότι πραγματοποιούνται παράνομες στρατολογήσεις Κενυατών, με την έννοια ότι ουδέποτε δόθηκε βίζα σε πολίτες της Κένυας που είχαν ως εκπεφρασμένο τους στόχο να συμμετάσχουν στις επιχειρήσεις στην Ουκρανία. Ωστόσο πρόσθεσε χαρακτηριστικά ότι υπάρχει η δυνατότητα ξένοι πολίτες στη Ρωσία να καταταγούν «εθελοντικά» στις ρωσικές ένοπλες δυνάμεις.

Η νέα όψη στον ρωσοουκρανικό πόλεμο

Ευρωπαία διπλωμάτις δήλωσε σχετικά στο «Βήμα»: «Υπάρχει μια νέα όψη στην κατάσταση του πολέμου: Οι Ρώσοι προσλαμβάνουν όλο περισσότερους Αφρικανούς – από 35 χώρες, μεταξύ των οποίων είναι η Αίγυπτος, το Καμερούν, η Γκάμπια, η Μπουρκίνα Φάσο και η Κένυα – σε πολύ απρεπείς συνθήκες: αρκετά μορφωμένοι άνθρωποι προσλαμβάνονται για να εργαστούν δήθεν ως οδηγοί ή μάγειροι, αλλά στέλνονται στο μέτωπο, ουσιαστικά στον θάνατό τους στην πρώτη γραμμή. Έχουν ελάχιστη δυνατότητα να αντισταθούν. Πολεμούν κατά μέσο όρο επί έξι εβδομάδες (προτού σκοτωθούν;). Από το 2023, έχουν σταλεί στον πόλεμο περίπου 1.500 Αφρικανοί και πολλοί από αυτούς έχουν χάσει την ζωή τους, σύμφωνα με την ΜΚΟ Impact. Η Κένυα έκανε επίσημες δηλώσεις για το ζήτημα, όπως ότι “η μεθοδολογία της στρατολόγησης είναι απαράδεκτη. Τους λένε ψέματα. Τους υπόσχονται δουλειές αλλά αντί για οικονομικοί μετανάστες, βρίσκονται στον στρατό”. Δηλώσεις έκαναν και άλλες χώρες, όπως η Μπουρκίνα Φάσο. Ενώ στο παρελθόν η ομάδα Βάγκνερ αναπτυσσόταν στην Αφρική (σήμερα την εγκαταλείπει γιατί χρειάζονται στρατιώτες στο μέτωπο), οι Αφρικανοί κάνουν πλέον την αντίθετη διαδρομή προς τη Ρωσία».

Βετεράνοι, αστυνομικοί και άνεργοι αλιεύονται από τη Ρωσία

Σύμφωνα με τις πληροφορίες, που ανακοινώθηκαν επίσημα στην Κένυα, πρωταρχικός στόχος των στρατολόγων είναι βετεράνοι στρατιώτες και αξιωματικοί της αστυνομίας. Απευθύνονταν, όμως, και σε ανέργους με υποσχέσεις για μηνιαίες αποδοχές 2.715 δολαρίων και με μπόνους που θα έφταναν μέχρι και τα 9.309 δολάρια.

Οι στρατολογούμενοι λαμβάνουν τουριστικές βίζες και καταφτάνουν στη Ρωσία μέσω Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων ή Τουρκίας. Ύστερα, όμως, από την αύξηση των ελέγχων στο αεροδρόμιο του Ναϊρόμπι, προτιμώνται διαδρομές μέσω Ουγκάντας και Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό. Ο βουλευτής Ιτσούνγκουα δήλωσε ότι τουλάχιστον 1.000 Κενυάτες έχουν στρατολογηθεί, για να πολεμήσουν για λογαριασμό της Ρωσίας, πενταπλάσιοι από τους 200 που είχαν αναφερθεί τον Νοέμβριο.

Από τους 1.000 Κενυάτες αυτούς, οι 89 παραμένουν στο ουκρανικό μέτωπο τον Φεβρουάριο του 2026, ενώ μεταξύ τους υπάρχουν 28 αγνοούμενοι και 39 τραυματίες – 27 κατόρθωσαν να διασωθούν και να παλιννοστήσουν, με τον υπουργό Εξωτερικών της Κένυας Μουσαλία Μουνταβάντι να σχεδιάζει επίσημη επίσκεψη στη Μόσχα τον Μάρτιο για μια συνολική διευθέτηση του προβλήματος.

Υπάρχουν και άλλες σημαίνουσες περιπτώσεις εκτός από αυτήν της Κένυας: 17 πολίτες της Νότιας Αφρικής είχαν παγιδευτεί στο πολεμικό θέατρο του Ντονμπάς το 2025, μαζί με 2 πολίτες της Μποτσουάνας, και είχαν στείλει αιτήματα βοήθειας στη χώρα τους. Τέσσερις κατόρθωσαν να επιστρέψουν τον Φεβρουάριο. Στην παραπλάνησή τους κατηγορήθηκε ότι είχε παίξει ρόλο η Ντουντουζίλε Ζούμα-Σαμπούντλα, κόρη του πρώην προέδρου της Νότιας Αφρικής Τζέικομπ Ζούμα, για την οποία άνοιξε δικαστική έρευνα.

Ο υπουργός Εξωτερικών της Ουκρανίας Αντρίι Σιμπίχα δήλωσε τον Νοέμβριο ότι οι Αφρικανοί που πολεμούν ενεργά για λογαριασμό της Ρωσίας είναι πάνω από 1.400 και προέρχονται από 36 διαφορετικές χώρες, ενώ αρκετοί έχουν αιχμαλωτιστεί από τις ουκρανικές δυνάμεις.

«Βάγκνερ» και «Μαύροι Ρώσοι»

Ενώ το μέγεθος των στρατολογήσεων προσδίδει νέες διαστάσεις στον πόλεμο, η εμπλοκή Αφρικανών στον πόλεμο Ρωσίας-Ουκρανίας δεν είναι πρωτοφανής, αλλά τον συνόδευσε σχεδόν εξαρχής από την άνοιξη του 2022. Η εξέλιξη του τρόπου των στρατολογήσεων παρουσιάζει, ωστόσο, ενδιαφέρον.

Το 2022, οι ρωσικές ένοπλες δυνάμεις υποστηρίζονταν από την παραστρατιωτική οργάνωση Βάγκνερ, η οποία πραγματοποιούσε στρατολογήσεις κυρίως στη Λευκορωσία, την Υπερδνειστερία και τη Συρία. Σύμφωνα με τη Human Rights Watch στη Συρία, από τον Μάρτιο του 2022, 40.000 πολεμιστές του συριακού στρατού και συμμαχικών πολιτοφυλακών πολέμησαν στην Ουκρανία στο πλευρό των Ρώσων.

Η παρουσία Αφρικανών ήταν επίσης σημαντική εξαρχής, τόσο στις ρωσικές όσο και στις ουκρανικές ένοπλες δυνάμεις. Σε ένα παιχνίδι προπαγάνδας, η κάθε πλευρά ονομάζει τους δικούς της Αφρικανούς ως «εθελοντές», δηλαδή ως εμπνεόμενους από αξίες, και αυτούς των αντιπάλων ως «μισθοφόρους», με υπαινιγμό για οπορτουνισμό.

Βεβαίως εν μέρει σε κάποιο βαθμό μπορεί να ισχύει ότι οι Αφρικανοί που πολέμησαν στο πλευρό της Ουκρανίας προέρχονται από διαφορετικές αφρικανικές χώρες σε σχέση με αυτούς που πολέμησαν στο πλευρό της Ρωσίας και σε αυτό έπαιξαν ρόλο συνθήκες πολιτικές, γεωπολιτικές ή ακόμη και ιδεολογικές, σχετιζόμενες με τη στάση των κυβερνήσεων των εν λόγω χωρών. Στην αρχή του πολέμου λ.χ., αίσθηση έκαναν οι αποκαλούμενοι «Μαύροι Ρώσοι», οι οποίοι προέρχονταν κυρίως από την Κεντροαφρικανική Δημοκρατία με φίλιο προς τη Ρωσία καθεστώς και οι οποίοι συνεργάστηκαν με τη Βάγκνερ.

Ο πόλεμος της προπαγάνδας και η «Αφρικανική Πρωτοβουλία»

Η περιοχή του Σαχέλ, κυρίως το Μάλι και το Σουδάν, υπήρξαν επίσης στο επίκεντρο των ρωσικών στρατολογήσεων το 2022, ενώ αργότερα η Μπουρκίνα Φάσο και ο Νίγηρας. Σε παρόμοιες χώρες χρησιμοποιήθηκαν και ευρέα ιδεολογικά αφηγήματα από τη Ρωσία με αντιδυτικό ή, πιο συγκεκριμένα, αντιγαλλικό χαρακτήρα.

Εκτός από τη δυτική Αφρική, που ανήκε μετά το 1885 στη γαλλική σφαίρα επιρροής, υπάρχει μια δεύτερη ζώνη προνομιακής ρωσικής απεύθυνσης, η οποία αφορά στη νοτιοανατολική Αφρική και συγκεκριμένα στη Μοζαμβίκη, τη Ζιμπάμπουε και τη Νότια Αφρική. Σημειωτέον ότι στην ιδεολογική διαπάλη γενικά, η Ουκρανία τόνισε τον αγώνα της για ελευθερία και αυτοδιάθεση,

απευθυνόμενη σε αφρικανικές χώρες με συγκριτικά περισσότερο φιλοδυτικό προσανατολισμό, όπως η Σενεγάλη και η Νιγηρία, ενώ στην ουκρανική πλευρά πολέμησαν και μέλη της εντόπιας στην Ουκρανία αλγερινής κοινότητας.

Η Ρωσία, αντιστοίχως, βασίστηκε στον σοβιετικής καταγωγής αντιδυτικισμό με έμφαση στον αντιαποικιακό αγώνα του «τρίτου κόσμου» ή, πλέον, του «παγκόσμιου νότου». Στη σοβιετική παράδοση έχει θεμελιωθεί επίσης η δράση της Ρωσίας στην Αγκόλα και την Αιθιοπία. Η Ρωσία κάνει επίσης ιδεολογική επίκληση στους Αφρικανούς «εθελοντές» στο πλαίσιο της θέσης της ως αντιδυτικής στρατιωτικής αιχμής των BRICS, ενώ η Ουκρανία, αντιστοίχως, τονίζει ότι οι ξένοι μαχητές, μεταξύ τους και Αφρικανοί, αντιστέκονται στη ρωσική αποικιοκρατία στο πλαίσιο ενός διεθνικού αγώνα για σεβασμό στην αυτοδιάθεση.

Χαρακτηριστική πάντως ως προς τις γεωπολιτικές και ιδεολογικές «συμπάθειες» υπήρξε η πολιτική απόφαση της Ρωσίας να εξαιρέσει γενικά τους κατοίκους συγκεκριμένων θεωρούμενων ως «φίλιων» αφρικανικών χωρών από την υποχρέωση απόκτησης βίζας ακόμη και για ολιγοήμερες επισκέψεις, πράγμα που θεωρείται ότι σχετιζόταν με την ανοχή, αν όχι έμμεση υποβοήθηση, στις στρατολογήσεις. Κομβικό σημείο στη μάχη της προπαγάνδας ήταν ο Σεπτέμβριος του 2023, οπότε συγκροτήθηκε η «Αφρικανική Πρωτοβουλία» που στόχευσε σε Αφρικανούς γνωμηγήτορες, δημοσιογράφους, διανοουμένους κ.ά., κυρίως σε χώρες που είχαν παλαιά δεσμούς με τη Σοβιετική Ένωση, προκειμένου να διαδοθεί η ρωσική άποψη για τη λεγόμενη «ειδική στρατιωτική επιχείρηση» στην Ουκρανία. Στο επίκεντρο αυτής της προσπάθειας είναι η Κεντροαφρικανική Δημοκρατία και η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό με τακτική το «παιχνίδι των κατηγοριών» για το ποιος άρχισε «πραγματικά» τον πόλεμο.

«Καρότα και μαστίγια»

Πέρα από την ιδεολογική επένδυση, όμως, υπάρχουν οι συγκεκριμένες μέθοδοι «καρότου και μαστιγίου» που χρησιμοποιήθηκαν από τη Ρωσία και αφορούσαν σε προσέλκυση ή και παγίδευση αφρικανών ανέργων. Ενδεικτική είναι η μαρτυρία μαχητή από τη Σιέρα Λεόνε, ο οποίος είχε αιχμαλωτιστεί από τις ουκρανικές δυνάμεις μαζί με συμμαχητές από την Κούβα, το Νεπάλ και τη Σομαλία, ότι απλώς «του είχαν υποσχεθεί μια καλή δουλειά», για να συντηρήσει την πολύτεκνη οικογένειά του. Στην Γκαμπόν, τη Ζιμπάμπουε και την Κένυα δραστηριοποιήθηκαν επίσης ρωσικές εταιρείες που προσέφεραν εργασία στη Ρωσία.

Εξάλλου, όπως είχε παραδεχτεί ο ίδιος ο επικεφαλής της Βάγκνερ Γιεβγκένι Πριγκόζιν, πριν τον χαμό του σε αεροπορικό δυστύχημα τον Αύγουστο 2023, σημαντική μέθοδος ήταν η επαγγελία απελευθέρωσης κρατουμένων που εξέτιαν την ποινή τους στις φυλακές, μεταξύ τους και πολλών Αφρικανών. Υπήρξαν, όμως, και ασφυκτικές πιέσεις σε αφρικανούς παράτυπους μετανάστες (λ.χ. από το Καμερούν) ότι θα απελαθούν, αλλά και σε αφρικανούς σπουδαστές στη Ρωσία ότι θα έχαναν τις υποτροφίες τους, αν δεν κατατάσσονταν στις ένοπλες δυνάμεις.

Λιγότερο συνηθισμένη, αλλά όχι αμελητέα, είναι η περίπτωση Αφρικανών που πολέμησαν στο πλευρό της Ρωσίας επειδή είχαν δημιουργήσει οικογένεια στη Ρωσία, νυμφευόμενοι Ρωσίδες, το οποίο, πάντως, συνέβη και με Αφρικανούς που πολέμησαν στο πλευρό της Ουκρανίας, όπου είχαν συγκροτήσει οικογένεια.

«Εφεδρικές πολιτοφυλακές»

Λειτούργησαν παρόμοιες μέθοδοι; Το υπουργείο Άμυνας του Ηνωμένου Βασιλείου έχει αναφέρει ότι περισσότεροι από 2.000 αφρικανοί στρατιώτες έχουν δραστηριοποιηθεί στην περιοχή του Χαρκόβου από το 2023, συνδράμοντας ακόμη και τις ρωσικές ομάδες εφόδου «Storm-Z», οι οποίες περιελάμβαναν κατάδικους και στρατιώτες με πειθαρχικά παραπτώματα. Πλέον δραστηριοποιούνται Αφρικανοί και από τη Ρουάντα, το Μπουρούντι, την Ουγκάντα και τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, προκειμένου να μη χρειαστεί ακόμη μεγαλύτερη επιστράτευση Ρώσων, η οποία θα άλλαζε τις ισορροπίες εντός της ρωσικής κοινωνίας.

Οι Αφρικανοί χρησιμοποιούνται ενίοτε ως ακροβολιστές, ενώ τους ανατίθενται και ανιχνευτικές αποστολές. Για να περιγραφεί ο ρόλος τους χρησιμοποιείται συχνά ο όρος «εφεδρική πολιτοφυλακή». Η μαχητική τους αξία είναι άνιση και οπωσδήποτε ανάλογη με την κοινωνική τους προέλευση. Λ.χ. δεν είναι εύκολο για πρώην τροφίμους φυλακών να υποκύψουν αίφνης στη στρατιωτική πειθαρχία ή για επίδοξους οικονομικούς μετανάστες να αποκτήσουν ταχέως στρατιωτική εξειδίκευση υπό αντίξοες συνθήκες.

Διαφορετική είναι βεβαίως η περίπτωση εμπειροπόλεμων βετεράνων πολέμου και αξιωματικών της αστυνομίας στις χώρες τους. Για παρόμοιους λόγους, οι

κατηγορίες αυτές των Αφρικανών χρησιμοποιούνται σε ρόλους μικρής εξειδίκευσης και υψηλού ρίσκου, με άλλα λόγια σε ό,τι αποκαλείτο παραδοσιακά «τροφή για κανόνια» ή πλέον σήμερα και «τροφή για ντρόουν». Σημειωτέον επίσης ότι η Ρωσία, αλλά εν προκειμένω και η Ουκρανία, στοχοποιούν τους Αφρικανούς του αντιπάλου, με εκφοβισμούς ότι θα θεωρηθούν ως εγκληματίες πολέμου και, σε περίπτωση αιχμαλωσίας, θα έχουν ανάλογες συνέπειες. Αυτή είναι και η νομική διάσταση του χαρακτηρισμού των ξένων του αντιπάλου ως «μισθοφόρων».

«Τροφή για ντρόουν»

Σε κάθε περίπτωση, στον βαθμό που ο εντατικός τήςτετραετής πόλεμος στην Ουκρανία αλλάζει ραγδαία τον τρόπο διεξαγωγής του σύγχρονου πολέμου εν γένει, η μοίρα των ξένων και δη των Αφρικανών είναι χαρακτηριστική για ευρύτερα συμπεράσματα που μπορούν να εξαχθούν. Ειδικότερα από την πλευρά της Ρωσίας θα μπορούσε κανείς να μιλήσει για έναν φαύλο συνδυασμό ετερόκλητων στοιχείων, όπως οι σοβιετικές παραδόσεις, η εθνική διάθεση να μειώνεται κατά το δυνατόν η αλλαγή των ισορροπιών στη ρωσική κοινωνία αλλά, όλως αντιστρόφως, και ένα είδος καπιταλιστικής νέας κοπής «εξωτερικής ανάθεσης» (outsourcing) του πολέμου ή, όπως έχει χαρακτηριστεί, πολεμικής «ουμπεροποίησης».

Με άλλα λόγια συνδράμουν εν προκειμένω μια σοβιετικής προέλευσης ιδεολογική, αλλά και στρατιωτικο-οικονομική, επένδυση στην Αφρική μαζί με μια γενικότερη τάση οι αναλαμβάνοντες έναν πόλεμο να επιχειρούν να μειώσουν τη συμμετοχή και τις απώλειες των εθνικών δυνάμεων μέσω χρήσης ιδιωτικών εταιρειών για στρατολόγηση. Κύριο, όμως, χαρακτηριστικό του πολέμου στην Ουκρανία, τουλάχιστον από το φθινόπωρο του 2022, είναι ότι έχει καταστεί ένας πόλεμος φθοράς και συνολικής εξάντλησης του αντιπάλου και της κοινωνίας του. Στο πλαίσιο αυτό είναι πολύ «βολικό» ένα μεγάλο μέρος των απωλειών να αναλαμβάνεται από ξένους ή από εθνοτικές (όπως λ.χ. οι Τσετσένοι και οι Μπουριάτες) και κοινωνικές μειονότητες.

Το χαρακτηριστικό της Αφρικής είναι ότι αποτελεί την πιο νεανική ήπειρο του πλανήτη, με ανθρώπους επιρρεπείς σε παγίδες από τη διάθεση μετανάστευσης. Στους σύγχρονους πολέμους, που εν μέρει είναι και ιδιωτικοποιημένοι ή συχνά είναι επίσης «πόλεμοι διά αντιπροσώπων», ίσως ήρθε για να μείνει το να χρησιμοποιούνται Αφρικανοί ως «τροφή για κανόνια» ή, ακόμη περισσότερο, ως «τροφή για ντρόουν» και για υβριδικά συστήματα ανθρώπινης και τεχνητής

νοημοσύνης. Με άλλα λόγια ως οι «πρώτοι αναλώσιμοι» σε πολέμους ολοκληρωτικής εξουθένωσης του αντιπάλου μέσω τεχνολογιών που αποτρέπουν τους παλαιότερους «πολέμους κινήσεως» και καθιστούν την καθολική εξάντληση του αντιπάλου ως αυτοσκοπό. Μόνο που ο σκοπός εκάστης δύναμης είναι να εξαντλούνται πρώτα οι ξένοι στη θέση της δικής της κοινωνίας.