H εισαγωγή εφαρμογών της τεχνητής νοημοσύνης στον χώρο της εκπαίδευσης ηχεί για μερικούς ως ευλογία και για άλλους ως κατάρα. Οι προβληματισμοί είναι έντονοι κυρίως λόγω του γεγονότος ότι εμπλέκονται (και) ανήλικοι, των οποίων η προσωπικότητα διαπλάθεται στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Ως εκ τούτου, οι πειραματισμοί θα πρέπει να γίνονται με φειδώ και πολλή προσοχή, γιατί η όποια βλάβη θα μπορούσε να είναι μη αναστρέψιμη. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να απαγορεύσουμε την εισαγωγή εργαλείων ΤΝ στον χώρο της εκπαίδευσης, αλλά ότι πρέπει να οριοθετήσουμε την εφαρμογή τους με βασικό γνώμονα τη βελτίωση της εκπαιδευτικής διαδικασίας χωρίς την απώλεια του βασικού της στόχου, που είναι η διάπλαση υπεύθυνων και συνειδητοποιημένων πολιτών και η καλλιέργεια της κριτικής σκέψης.

Ο θαυμαστός νέος κόσμος της ΤΝ απαιτεί ειδικές γνώσεις για την απόλυσή του. Ερώτημα ανακύπτει αν η απόκτηση αυτών των γνώσεων και το περιεχόμενό τους κατοχυρώνεται συνταγματικά. Κρίνεται ότι στο σύγχρονο ψηφιακό κράτος το δικαίωμα στην παιδεία οφείλει να εμπεριέχει και την ψηφιακή εκπαίδευση. Θα ήταν παράλογο να λαμβάνει χώρα ψηφιοποίηση των υπηρεσιών του κράτους και να μην υπάρχει η απαιτούμενη εκπαίδευση των ατόμων. Διαφορετικά, η ψηφιοποίηση χωρίς την απαιτούμενη εκπαίδευση θα ήταν αντισυνταγματική, καθώς θα οδηγούσε σε ψηφιακό διχασμό.

Ως εκ τούτου, το δικαίωμα στην ψηφιακή εκπαίδευση συνάγεται από το άρθρο 16 παρ. 2, αναφορικά με το δικαίωμα στην παιδεία σε συνδυασμό και με το άρθρο 5Α Συντάγματος, αναφορικά με την πρόσβαση στην κοινωνία της πληροφορίας και τη συνεπακόλουθη αποφυγή του «ψηφιακού χάσματος». Η τεχνολογική ένδεια για λόγους εκπαίδευσης θα ήταν αντίθετη με το δικαίωμα στην ψηφιακή παιδεία. Αντισυνταγματική θα ήταν, όμως, και η κακή χρήση των εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης στην εκπαίδευση, αν αυτά εμποδίζουν συγκεκριμένες πληθυσμιακές ομάδες από την πρόσβαση σε εκπαιδευτικά ιδρύματα που θα τους οδηγούσε στην πνευματική, επαγγελματική, οικονομική και κοινωνική τους ανέλιξη. Περαιτέρω, στην ίδια παράγραφο 2 του άρθρου 16 Συντάγματος ορίζεται ότι η παιδεία έχει σκοπό την ηθική, πνευματική, επαγγελματική και φυσική αγωγή των Ελλήνων. Από τη διάταξη αυτή θα μπορούσε να συναχθεί ότι η ηθική και πνευματική αγωγή των Ελλήνων θα μπορούσε να επιτευχθεί και μέσω της ηθικής χρήσης της τεχνολογίας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ηθικής χρήσης της τεχνολογίας είναι η απαγόρευση της λογοκλοπής και ο επακριβής έλεγχος ομοιότητας κειμένων, μέσω εργαλείων ΤΝ. Ηθική χρήση της τεχνολογίας υπάρχει όταν η τεχνολογία είναι σχεδιασμένη κατά τρόπο που προωθεί τους χρήστες της σε ηθικές πράξεις και δεν τους εξωθεί σε εγκληματικές ενέργειες (όπως τείνουν να κάνουν μερικά εθιστικά διαδικτυακά παιχνίδια).

Η ανάπτυξη της εθνικής συνείδησης που κατοχυρώνεται στο άρθρο 1 παρ. 2 Συντάγματος συναρτάται άμεσα με την καλλιέργεια της ελληνικής γλώσσας. Αυτή μπορεί να επιτευχθεί μέσω της τροφοδότησης των Μεγάλων Γλωσσικών Μοντέλων με ελληνόγλωσσα κείμενα, προκειμένου να αποφευχθεί η αγγλική γλωσσική και πολιτισμική μονοκαλλιέργεια. Τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα που εκπαιδεύονται κυρίως σε αγγλικό κείμενο φαίνεται να χρησιμοποιούν μεταξύ τους την αγγλική γλώσσα, ακόμη και όταν τους ζητείται να εκφρασθούν σε άλλη γλώσσα.

Οι απαντήσεις στην ελληνική δίνονται μέσω της αγγλικής μετάφρασης, με αποτέλεσμα να εξουδετερώνεται η ελληνική γλωσσική ιδιαιτερότητα. Το γεγονός αυτό δύναται να έχει σημαντικές συνέπειες όσον αφορά στη γλωσσική και πολιτισμική πρόσληψη. Οφείλουμε ως χώρα να διαφυλάξουμε τον γλωσσικό μας πλούτο. Η εισβολή της ΤΝ στον χώρο της εκπαίδευσης δεν πρέπει να παρορά, όπως άλλωστε συστήνει και η Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής και Τεχνοηθικής, τον θεμελιώδη πυρήνα της κοινωνικής λειτουργίας της εκπαίδευσης που είναι η μετάδοση της ικανότητας κριτικής επεξεργασίας γνώσεων και γενικότερα η διδασκαλία της κριτικής σκέψης.

Η υποκατάσταση αυτής της ανθρώπινης ικανότητας μπορεί να οδηγήσει σε ετεροκαθορισμό του εκπαιδευόμενου και υπονόμευση της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητάς του. Περαιτέρω, δεν πρέπει να διαλάθει την προσοχή μας ότι η εκπαίδευση είναι κάτι πολύ παραπάνω από τη στείρα διάδοση γνώσεων. Σκοπός της εκπαίδευσης είναι και η καλλιέργεια κοινωνικών δεξιοτήτων, η δημιουργία υπεύθυνων και συνειδητοποιημένων πολιτών. Η εν λόγω καλλιέργεια αποκτάται μέσω της διάδρασης και της διαπροσωπικής αλληλεπίδρασης μεταξύ μαθητών και εκπαιδευτικών.

Σε αυτό το πλαίσιο, τα εργαλεία ΤΝ οφείλουν να υπηρετούν τις βασικές αρχές της προστασίας της ανθρώπινης αξίας, της ιδιωτικότητας, της διαφάνειας, της προάσπισης της ευημερίας και του πλουραλισμού. Οφείλουμε να οικοδομήσουμε την ΤΝ σε ανθρωπιστικές αξίες και να επαναφέρουμε την εντατική διδασκαλία αυτών. Για την εισαγωγή τους στην εκπαιδευτική διαδικασία προτείνονται τα εξής: Τα εργαλεία οφείλουν να υποβοηθούν και όχι να υποκαθιστούν τον εκπαιδευτικό. Επίσης, συνιστάται να χρησιμοποιούνται συμπληρωματικά προς τη συμβατική εκπαίδευση και να μην την υποκαθιστούν.

Η παραδοσιακή εκπαίδευση που στηρίζεται στον διάλογο εκπαιδευτικού και εκπαιδευόμενου δεν πρέπει να εγκαταλειφθεί, αλλά να διανθιστεί από νέες εκπαιδευτικές μεθόδους. Περαιτέρω, ιδιαίτερη έμφαση πρέπει να δοθεί στην ηθική χρήση της τεχνολογίας στον χώρο της εκπαίδευσης. Τέλος, η ΤΝ δεν πρέπει να μας αποπροσανατολίσει από τη βασική στόχευση της εκπαίδευσης που είναι η δημιουργία υπεύθυνων και συνειδητοποιημένων πολιτών.

*Η Φερενίκη Παναγοπούλου είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια Παντείου Πανεπιστημίου