Κάθε νέα επιστημονική ανακάλυψη αντιμετωπίζεται συνήθως με επιφυλακτικότητα και δυσπιστία από το δίκαιο, το οποίο σπεύδει να τη ρυθμίσει και να την οριοθετήσει. Δεν υπάρχει ίσως πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα από την τεχνητή νοημοσύνη, για την οποία έχουν ήδη θεσπιστεί κανόνες από την Ευρωπαϊκή Ένωση (Κανονισμός 2024/1689) και το Συμβούλιο της Ευρώπης (Σύμβαση-Πλαίσιο για την ΤΝ και τα ανθρώπινα δικαιώματα, τη δημοκρατία και το κράτος δικαίου). Δύσκολα μπορεί να αμφισβητηθεί ότι η τεχνητή νοημοσύνη ενέχει κινδύνους και για τα συνταγματικά δικαιώματα, όπως προκύπτει από τα ακόλουθα ενδεικτικά παραδείγματα.

Καταρχάς, το άρθρο 5 παρ. 1 περί ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας από κοινού με το άρθρο 2 παρ. 1 του Συντάγματος περί σεβασμού και προστασίας της αξίας του ανθρώπου ως πρωταρχικής υποχρέωσης της Πολιτείας, σηματοδοτούν τον ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα της έννομης τάξης μας. Πόσο ελεύθερος είναι όμως ο άνθρωπος όταν δεν αποφασίζει ο ίδιος αλλά κάποιες εφαρμογές ΤΝ που σκέπτονται και αποφασίζουν γι’ αυτόν; Πόσο πραγματικά ισχύει η αρχή της αυτοδιάθεσης όταν η ανθρώπινη συμπεριφορά προκαθορίζεται από κάποια πρότυπα που έχουν δημιουργηθεί με αλγόριθμους;

Και πόσο κινδυνεύει η συνταγματική επιταγή του άρθρου 5 παρ. 3 του Συντάγματος περί προσωπικής ελευθερίας, αν επεκταθούν και στη χώρα μας αλγόριθμοι που εφαρμόζονται σε άλλα κράτη για την προσωρινή κράτηση ή μη συλληφθέντων προσώπων; Μια πολύ ενδιαφέρουσα περίπτωση αποτελεί απόφαση του Γερμανικού Ομοσπονδιακού Συνταγματικού Δικαστηρίου το 2023, η οποία έκρινε ως αντισυνταγματική τη νομοθεσία δύο γερμανικών κρατιδίων (Εσσης και Αμβούργου) που επέτρεπαν στην αστυνομία την αυτοματοποιημένη αλγοριθμική ανάλυση δεδομένων ως μέσο για την πρόληψη της εγκληματικής δραστηριότητας. Το Δικαστήριο δέχθηκε ότι η νομοθεσία αυτή παραβιάζει πολλαπλώς το δικαίωμα στην προστασία των προσωπικών δεδομένων και τον πληροφοριακό αυτοκαθορισμό του προσώπου.

Ειδικότερα, κρίθηκε ότι η χρήση αλγορίθμων από την αστυνομία επιτρέπει την επεξεργασία μεγάλου αριθμού πληροφοριών και τη δημιουργία «προφίλ» συγκεκριμένων ανθρώπων, κάτι που με τη σειρά του συνεπάγεται πολύ έντονη επέμβαση στο δικαίωμα της προσωπικότητας και δημιουργεί τον κίνδυνο καταχρήσεων. Οπως σημειώνεται χαρακτηριστικά στην απόφαση, το λογισμικό που χρησιμοποιούσε η αστυνομία τής επέτρεπε με ένα «κλικ» να δημιουργήσει ένα πλήρες προφίλ ατόμων και ομάδων και να καταστήσει πολυάριθμα αθώα πρόσωπα αντικείμενο αστυνομικής παρακολούθησης. Λιγότερο έχει συζητηθεί η επίδραση της τεχνητής νοημοσύνης στην επιστημονική ελευθερία (άρθρο 16 παρ. 1 του Συντάγματος). Ας πάρουμε για παράδειγμα την επιστημονική γλώσσα. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα έρευνας του Πανεπιστημίου του Στάνφορντ, οι εφαρμογές της ΤΝ στο επιστημονικό πεδίο έχουν την τάση να χρησιμοποιούν λέξεις και εκφράσεις που ακούγονται πιο «λόγιες» και «ακαδημαϊκές», όπως τις λέξεις realm (αντί field ή area), intricate (αντί complicated), pivotal (αντί central ή vital) και delve (αντί explore). Ακόμα και το important τείνει να αντικατασταθεί από το significant. Υφίσταται έτσι ο κίνδυνος να παγιωθεί διεθνώς και «άνωθεν» η χρήση κάποιων λέξεων και εκφράσεων.

Η τάση αυτή είναι εξαιρετικά προβληματική, αφού η γλώσσα είναι ζωντανή και έχει μια «δημοκρατικότητα», προέρχεται δηλαδή από την ίδια την κοινωνία και τα υποσυστήματά της. Οταν όμως οι λέξεις δεν διαμορφώνονται από την επιστημονική κοινότητα αλλά από την ΤΝ, η γλώσσα κινδυνεύει να χάσει τη ζωντάνια, την ποικιλομορφία και τον «δημοκρατικό» της χαρακτήρα. Πάντως, η χρήση «λόγιων» λέξεων και διατυπώσεων που χρησιμοποιούν οι εφαρμογές της ΤΝ φαίνεται να συνδέεται με την τάση της να προσπαθεί να εντυπωσιάζει. Είναι τυχαία η αστραπιαία ταχύτητα με την οποία απαντούν οι εν λόγω εφαρμογές; Είναι τυχαίο ότι δεν απαντούν με τις φράσεις «Δεν γνωρίζω» ή «Χρειάζομαι χρόνο για να το ψάξω»;

Εδώ έγκειται ο κίνδυνος αλλοίωσης των θεμελιωδών χαρακτηριστικών του επιστημονικού λόγου, δεδομένου ότι η αμφιβολία, ο στοχασμός και η έλλειψη αυτοματισμών αποτελούν τα διαχρονικά γνωρίσματα της επιστήμης. Ας μην είμαστε όμως φοβικοί και –χωρίς να αγνοούμε τους κινδύνους– ας προσπαθήσουμε να αντλήσουμε όσο το δυνατόν περισσότερα πλεονεκτήματα από την ΤΝ. Ας πάρουμε για παράδειγμα το δικαίωμα δικαστικής προστασίας (άρθρο 20 παρ. 1 του Συντάγματος).

Η τεχνητή νοημοσύνη έχει πολύ θετικές συνέπειες και στην απονομή της δικαιοσύνης, όπως στην αναζήτηση στις βάσεις νομικών δεδομένων, στην ανωνυμοποίηση δικαστικών αποφάσεων, στην ταξινόμηση υποθέσεων ανά κατηγορίες, στην εξαγωγή στατιστικών στοιχείων όσον αφορά την ανατροπή δικαστικών αποφάσεων σε ανώτερο βαθμό, στην κατανομή υποθέσεων στους δικαστικούς λειτουργούς και στον υπολογισμό της αποζημίωσης από ζημίες που θα εμφανισθούν κατά τη συνήθη πορεία των πραγμάτων στο μέλλον («προβλεπτική δικαιοσύνη»).

Παρά τις ποιοτικές διαφορές της σε σχέση με τις υπόλοιπες επιστημονικές εξελίξεις, και η ΤΝ μοιράζεται μαζί τους ένα κοινό χαρακτηριστικό. Είναι κι αυτή «δίκοπο μαχαίρι». Το εάν θα έχει θετικές ή αρνητικές συνέπειες στην άσκηση των συνταγματικών μας δικαιωμάτων, εξαρτάται από το ποιος, για ποιον σκοπό και με ποιους όρους το χρησιμοποιεί.

*Ο Σπύρος Βλαχόπουλος είναι καθηγητής στη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ