Το πρωί του Σαββάτου 18 Ιανουαρίου 1947, το επιβατηγό ατμόπλοιο «Χειμάρρα» ξεκινάει από τη Θεσσαλονίκη με προορισμό τον Πειραιά μεταφέροντας περίπου 550 επιβάτες.
Το επόμενο πρωί, 19 Ιανουαρίου βυθίζεται στο στενό του Ευβοϊκού, προκαλώντας τον θάνατο σε περισσότερους από τριακόσιους ανθρώπους
Το «Χειμάρρα» ήταν πρώην γερμανικό πλοίο – με αρχική ονομασία «Έρθα» – που είχε παραχωρηθεί στην Ελλάδα ως πολεμική αποζημίωση και εκτελούσε το δρομολόγιο Θεσσαλονίκη – Πειραιάς από τον Ιούλιο του 1946.
Ωστόσο, έμελλε να μείνει στην ιστορία ως το φονικότερο ναυάγιο της σύγχρονης Ελλάδας.
«ΤΟ ΒΗΜΑ» της 21ης Ιανουαρίου 1947 κατέγραφε σε εκτενές ρεπορτάζ, λεπτό προς λεπτό τις συνθήκες της τραγωδίας και τις μαρτυρίες των επιζώντων, θέτοντας παράλληλα ερωτήματα για τα αίτια του δυστυχήματος:
«Το ατμόπλοιο “Χειμάρρα” προερχόμενον εκ Θεσσαλονίκης και κατευθυνόμενον εις τον Πειραιά με υπερπεντακοσίους επιβάτας ανετινάχθη και εβυθίσθη ολίγον μετά την 4ην πρωϊνήν της Κυριακής τριάκοντα μίλια νοτίως της Χαλκίδος και εις μικράν απόστασιν από την νησίδα Βερδούσι ήτις ευρίσκεται εντός του διαύλου ναυσιπλοϊας».
»Όλοι εκείνοι που επέζησαν το δράμα τούτο είχον από από της πρώτης στιγμής την εντύπωσιν ότι επρόκειτο περί προσκρούσεως εις νάρκην. Εν τούτοις αι αρμόδιαι ναυτικαί αρχαί δεν αποκλείουν εντελώς και άλλα πιθανά αίτια […]
«ΤΟ ΒΗΜΑ», 21.1.1947, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»
Το πλοίο και το ταξίδι
»Το ατμόπλοιον “Χειμάρρα” τόννων 1500 – πρώην γερμανικόν “Έρθα” – το οποίον είχε παραχωρηθή εις την Ελλάδα έναντι πολεμικών αποζημιώσεων εξετέλει από του Ιουλίου ακτοπολοϊκήν συγκοινωνίαν, την πρωΐαν δε του παρελθόντος Σαββάτου με υπερπεντακοσίους επιβάτας και με αρκετά εμπορεύματα απέπλευσεν εκ Θεσσαλονίκης δια το τακτικόν δρομολόγιόν του κατευθυνόμενον εις τον Πειραιά.
»Ο καιρός ήτο καλός, τίποτε δε δεν προμήνυε την τραγωδίαν η οποία επρόκειτο να επακολουθήση.
Η αλλαγή πορείας
»Εάν η εκδοχή περί πρόσκρουσης εις νάρκην – ως υποστηρίζουν οι αξιωματικοί του ναυαγήσαντος σκάφους – αποδειχθή αληθής τότε πρέπει να θεωρηθή ως μοιραία σύμπτωσις η απόφασις του πρώτου πλοιάρχου του “Χειμάρρα” Σπ. Μπιλίνη όστις ολίγας ώρας μετά τον απόπλουν ήλλαξε πορείαν και αντί να κρατήση γραμμήν προς Καφηρέα κατηύθηνε το πλοίον προς το Εύριπον δια ν’ αποφύγη θαλασσοταραχήν την οποίαν ανήγγειλε το μετεωρολογικόν δελτίον πέραν της Σκιάθου.
»Το σκάφος προσσήγγισεν εις Χαλκίδα την 1ην πρωϊνήν της Κυριακής εν τέταρτον δε αργότερον απέπλευσεν αφού απεβίβασε 14 εκ των επιβατών του.
Η έκρηξη
»Μετά τρεις ώρας και ενώ επί της γέφυρας ευρίσκετο εκτελών υπηρεσίαν ο ύπαρχος Ι. Μπέρτσης, μία τρομακτική έκρηξις συνεκλόνισε το σκάφος και προεκάλεσε μεγάλης εκτάσεως πανικόν μεταξύ των 524 επιβατών του οι περισσότεροι των οποίων λόγω της ώρας εκοιμώντο εις τας καμπίνας των.
»Ο πανικός ενετάθη και εξ αφορμής του φοβερού σκότους το οποίον εκάλυψε ολόκληρον το πλοίον όταν τα φώτα έσβυσαν καταστροφείσης της μηχανής του από την έκρηξιν.
»Η μεγαλυτέρα ίσως ατυχία εις την τραγικήν αυτήν ιστορίαν υπήρξε και η εξ αφορμής της σφοδράς δυνήδεως αχρήστευσις των λυχνιών και του μηχανήματος του ασυρμάτου. Από της στιγμής εκείνης άνευ ουδεμίας επαφής με τον άλλον κοσμόν σκάφος και άνθρωποι ήσαν καταδικασμένοι».
Χάος και απόγνωση
Ιδιαίτερα έντονη είναι η μαρτυρία του διασωθέντα Γεώργιου Φρέρη ο οποίος υπηρετούσε ως ασυρματιστής στο πλοίο:
»Ο ασυρματιστής Γεώργιος Φρέρης όστις κατά την στιγμήν της εκρήξεως – ώρα 4η πρωϊνή – εξετέλεσεν υπηρεσίαν εις τον ασύρματον και ανετινάχθη έξω της καμπίνας του από την δόνησιν, περιέγραψεν εις συντάκτην μας:
» “Αληθινή κόλασις. Πήχτό σκοτάδι. Χωρίς άστρο ο ουρανός. Κραυγές απογνώσεως και επικλήσεις βοηθείας. Οι γυναίκες φωνάζουν σπαρακτικά. Τα παιδιά κλαίνε. Οι άνδρες συνωθούνται γύρω από τις βάρκες και βλαστημάνε. Οι άνθρωποι τρέχουν σαν κυνηγημένα αγρίμια από τα κάτω διαμερίσματα του πλοίου προς το κατάστρωμα.
»Κανείς δεν ακούει τον πλοίαρχο ο οποίος προσπαθεί να επιβάλη την τάξι. Οι διαταγές του σκεπάζονται από τους γόους και από τον οξύ συριγμό των σπασμένων αυλών της μηχανής μέσα από τους οποίους βγαίνει με φούρια ο ζεματιστός αέρας. Το σφύριγμα τούτο θυμίζει το ανατριχιαστικό ουρλιαχτό των σειρήνων συναγερμού και κρατάει συνεχώς επίμισή ώρα”.
»Η μετάδοσις του σήματος κινδύνου, φυσικά, λόγω της καταστροφής του ασυρμάτου δεν είναι δυνατή και οι αγωνιώντες άνθρωποι πρέπει να περιμένουν τα εξημερώματα την διέλευσιν των μικρών πετρελαιοκινήτων που κυκλοφορούν εις το στενόν της Εύβοιας δια να ζητήσουν μέσα σωτηρίας […]
»Το πλοίον έχει τραυματισθή θανασίμως και βυθίζεται αργά με την πρύμην του ενώ η πρώρα του ευρίσκεται σχεδόν εις τον αέρα».
Οι λέμβοι και οι απώλειες
Το ρεπορτάζ περιγράφει θλιβερές σκηνές βίας και αταξίας γύρω από τις σωστικές λέμβους:
»Το “Χειμάρρα” διέθετε 6 ναυαγοσωστικάς λέμβους. Γύρω από τας λέμβους αυτάς συνήφθησαν αληθιναί μάχαι. Οι μεταξύ των επιβατών στρατιώται και χωροφύλακες κατά τας υπάρχουσας πληροφορίας, πρώτοι έδιδον το σύνθημα της αταξίας μη υπακούοντες εις τα διαταγάς του πλοιάρχου».
Η πρώτη λέμβος, γεμάτη με στρατιώτες ανετράπη πριν πέσει στη θάλασσα:
»Σχεδόν όλοι οι εντός αυτής ευρισκόμενοι επνίγησαν συμπαρασύραντες ο εις τον άλλον εις το βυθόν. Αι λοιπαί λέμβοι υπερπληρωμέναι από εντρόμους ανθρώπους μόλις και μετά βίας συνεκρατούντο εις την επιφάνειαν. Τινές εξ αυτών ανετράπησαν ολίγον αργότερον […]
Τελευταίοι γυναίκες και παιδιά
»Εις το σκάφος μέχρι της τελευταίας στιγμής παρέμειναν αι γυναίκες και τα παιδιά τίνες των επιβατών και οι αξιωματικοί και το πλήρωμα του σκάφους το οποίο απέπλεε μέχρι της 5 και 10’ πρωϊνής.
»Την 5.5 ακριβώς ο πλοίαρχος Σ. Μπιλίνης έδωσε την διαταγήν της εγκαταλείψεως. Είχε χαθή πλέον κάθε ελπίς σωτηρίας.
» “Αυτήν την σκηνή της τραγωδίας είναι αδύνατον να την αποδώσω με λόγια, λέγει ο ασυρματιστής Φρέρης. Όλα αυτά τα γυναικόπαιδα και οι άλλοι επιβάτες που δεν τα κατάφεραν να μπουν στις βάρκες και περίμεναν με τον τρόμον και την αγωνίαν εις τα μάτια άρχισαν να ουρλιάζουν […]
»Μητέρες φωνάζουν τα παιδιά τους με τα μικρά ονόματα. Προσευχές απαγγέλλονται μεγαλόφωνα. Κοπαδιαστά πέφτουν στο νερό οι άνθρωποι. Άγριος και απάνθρωπος αγώνας διεξάγεται μέσα στη θάλασσα μεταξύ εκείνων που γνώριζαν και των άλλων που δεν εγνώριζαν να κολυμπούν” […]
»Τελευταίοι εγκατέλειψαν το σκάφος το οποίον ανετράπη προς την αριστεράν του πλευράν και εβυθίστη την 5.10 π.μ. ακριβώς, ο πλοίαρχος Μπιλίνης ο υποπλοίαρχος Κανναδάς, ο ύπαρχος Μπέρτσης και ο ασυρματιστής Φρέρης».
Οι τέσσερις πιθανές αιτίες
Το ρεπορτάζ καταλήγει με την καταγραφή των διαφορετικών εκδοχών που προέκυψαν για τα αίτια της έκρηξης:
»Κατά τους ειδικούς η ανατίναξις του σκάφους δυνατόν να προήλθεν εκ τεσσάρων διαφορετικών αιτιών:
- Εκ νάρκης επιπλεούσης, ήτις να εξέφυγον από το αγκυροβόλιον της εγγύς ή μακράν του τόπου του δυστυχήματος.
- Εκ μαγνητικής νάρκης εξ εκείνων αι οποίαι εποντίσθησαν κατά την διάρκειαν της γερμανικής εισβολής υπό γερμανικών αεροπλάνων, είνε δε απλού ή πολυπλόκου μηχανισμού πυροδοτήσεως.
- Εκ βόμβας τοποθετηθείσης εσωτερικώς ή εξωτερικώς πυρομαχικών με δυναμίτιδα φορτωθέντων κρυφίως εντός αποσκευών εις το πλοίον.
- Εξ εκρήξεως των λεβητών».
Παρά την έκταση της τραγωδίας και τις έρευνες που ακολούθησαν, το ναυάγιο του «Χειμάρρα» δεν οδήγησε τελικά στην απόδοση συγκεκριμένων ποινικών ευθυνών, αφού δεν εκδόθηκε ποτέ τελικό πόρισμα που να αποδεικνύει τεχνικά την αιτία.
Η πρόσκρουση σε νάρκη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου θεωρήθηκε η επικρατέστερη εκδοχή, χωρίς όμως να αποκλειστούν απολύτως άλλα ενδεχόμενα.
