Ο κρυμμένος Μεφιστοφελής

Ο Γκούσταβ Γκρίντγκενς (Gustav Grudgens, 1899 – 1963) ήταν ίσως ο κορυφαίος γερμανός ηθοποιός του 20ού αιώνα.


Η ερμηνεία του Γκούσταβ Γκρίντγκενς ως Μεφιστοφελή στον «Φάουστ» του Γκαίτε το 1956-57 θεωρείται ακόμη, για ορισμένους, αξεπέραστη

Ο Γκούσταβ Γκρίντγκενς (Gustav Grudgens, 1899 – 1963) ήταν ίσως ο κορυφαίος γερμανός ηθοποιός του 20ού αιώνα. Συνεργάστηκε με τους ναζιστές για να συνεχίσει τη θεατρική του καριέρα και έγινε το κεντρικό πρόσωπο, ο Χέντρικ Χέφγκεν (Hendrik Höfgen), στο μυθιστόρημα του πρώην κουνιάδου του, Κλάους Μαν, «Μεφίστο». Εκδόθηκε το 1936 όταν ο γερμανός συγγραφέας ήταν εξόριστος στο Αμστερνταμ. Σαράντα χρόνια αργότερα ήρθε η θεατρική διασκευή της Αριάν Μνουσκίν, βασισμένη πάντα στο βιβλίο του Κλάους Μαν – γιου του κορυφαίου Τόμας Μαν – που ανέβηκε από το θέατρο του Ηλιου (1979-80).

Στην Αθήνα ο Νίκος Μαστοράκης υπογράφει την παράσταση που θα κάνει πρεμιέρα στο Δημοτικό Θέατρο του Πειραιά στις 24 Μαΐου. Χρησιμοποιώντας τη γαλλική διασκευή, με κάποιες μικρές παρεμβάσεις, για τις οποίες έχει λάβει τη συγκατάθεσή της Μνουσκίν, σκηνοθετεί τον δικό του «Μεφίστο».

«Η Μνουσκίν έφτιαξε μια εξαιρετική τοιχογραφία σε μια παράσταση δύο σκηνών, χωρίς ωστόσο να μείνει πολύ πιστή στο μυθιστόρημα. Μπερδεύει την ιστορία της με την Ιστορία»
λέει ο σκηνοθέτης που πήρε μία ακόμη πρωτοβουλία: έκανε φανερή την ομοφυλοφιλία του Γκρίντγκενς, την οποία είχε αποσιωπήσει ο ίδιος ο Κλάους Μαν, κατόπιν απαιτήσεως του γερμανού εκδότη. «Στις βιογραφίες όμως και στα ντοκουμέντα που κυκλοφόρησαν έκτοτε και διάβασα, αλλάζει αυτό» λέει, καθώς εξηγεί ότι η δική του παράσταση εξελίσσεται σε μία (αντί δύο) σκηνή, σαν ένα «θέατρο εν θεάτρω»…
Και αν ο Μεφίστο παραπέμπει στον Μεφιστοφελή και στην ιστορία του Φάουστ που πουλάει την ψυχή του στον διάβολο, ο Νίκος Μαστοράκης επικαλείται τον ίδιο τον Κλάους Μαν για να επισημάνει ότι «στην ψυχή του ανθρώπου υπάρχει κάτι κακό. Ολοι μας κρύβουμε έναν Μεφιστοφελή μέσα μας». Επιπροσθέτως η ερμηνεία του Γκρίντγκενς ως Μεφιστοφελή στον «Φάουστ» του Γκαίτε το 1956-’57 θεωρείται ακόμη για ορισμένους αξεπέραστη.
Κυρίαρχο θέμα στο μυθιστόρημα και στη θεατρική διασκευή του είναι η σχέση του καλλιτέχνη με την εξουσία και με το τι σημαίνει πολιτικό θέατρο. Στην περίπτωσή του ο γερμανός ηθοποιός επιλέγει να πάει με τους φασίστες, ενώ υπάρχουν άλλοι που εξορίζονται, φυλακίζονται ή αυτοκτονούν την εποχή της ανόδου του Γ’ Ράιχ. Παράλληλα δέχεται θέσεις εξουσίας, διευθύνει θέατρα και συνεχίζει να ερμηνεύει ρόλους.

«Προσωπικά πιστεύω»,
καταλήγει ο Νίκος Μαστοράκης, «ότι ο καλλιτέχνης πρέπει να απέχει από την πολιτική. Να έχει άποψη, να την υποστηρίζει και γιατί όχι να την εκφράζει, αλλά να μην μπαίνει στο αλισβερίσι των πολιτικών. Σε όλες τις κοινωνίες υπάρχει φλερτ ανάμεσα στον καλλιτέχνη και τον πολιτικό. Είναι όμως λάθος να μπερδεύεται ο καλλιτέχνης με την εξουσία, να επωφελείται της εξουσίας, να εξαργυρώνει τη σχέση του μαζί της με θέσεις».

Πούλησε την ψυχή του στον ναζισμό
Γεννημένος στο Ντίσελντορφ, το 1899, ο Γκούσταβ Γκρίντγκενς έμεινε στην Ιστορία ως ένας κορυφαίος ηθοποιός που «πουλήθηκε» στους ναζί για να κάνει τη μεγάλη καριέρα. Συνεργάστηκε με την οικογένεια του Τόμας Μαν, παντρεύτηκε (για τρία χρόνια) την κόρη του και αδελφή του Κλάους Μαν, Ερικα Μαν. Αλλωστε μαζί με την κόρη του Φρανκ Βέντεκιντ, Πάμελα, και την Ερικα έπαιξαν στο πρώτο θεατρικό του Κλάους με τον τίτλο «Ανια και Εσθήρ». Από το 1928 που επέστρεψε στο Βερολίνο δούλεψε με τον Μαξ Ράινχαρτ, ενώ έπαιξε και στον κινηματογράφο – η συμμετοχή του στην ταινία του Φριτς Λανγκ «Μ» (1931) συνέβαλε στη δημοφιλία του.
Μέλος του Συμβουλίου του Θεάτρου του Ράιχ, συνομιλητής του Γκέρινγκ και του Γκέμπελς, διευθυντής σε θεατρικές σκηνές της Γερμανίας, φυλακίστηκε από τους Σοβιετικούς το 1945 αλλά με τη μεσολάβηση του κομμουνιστή ηθοποιού Ερνστ Μπους αφέθηκε ελεύθερος. Μια κίνηση που ήρθε ως αποτέλεσμα της δικής του προγενέστερης πρωτοβουλίας να σώσει από βέβαια εκτέλεση τον Μπους, όπως είχαν προγραμματίσει οι ναζί. Στα μετέπειτα χρόνια έκανε άλλο έναν (λευκό) γάμο, με τη διάσημη γερμανίδα ηθοποιό Μάριαν Χόπε.
Στις 7 Οκτωβρίου του 1963, και ενώ ταξίδευε, πέθανε στη Μανίλα από εσωτερική αιμορραγία. Ουδέποτε έγιναν σαφείς οι αιτίες του θανάτου του, γι’ αυτό και παραμένει το ερώτημα αν αυτοκτόνησε από μεγάλη δόση υπνωτικών φαρμάκων. Σε έναν φάκελο δίπλα του βρέθηκαν λίγες λέξεις: «Πιστεύω ότι πήρα πολλά υπνωτικά στη ζωή μου. Νιώθω ωραία… Αφήστε με να κοιμηθώ». Είναι θαμμένος στο Νεκροταφείο του Αμβούργου (Ohlsdorf).
Μετά τον θάνατό του η υπόθεση «Μεφίστο» μεταφέρθηκε στα δικαστήρια: ο θετός γιος του πέτυχε το 1966 την απαγόρευση της κυκλοφορίας του μυθιστορήματος του Κλάους Μαν (1906-1949). Η άποψη αυτή επιβεβαιώθηκε δικαστικά το 1971. Παρ’ όλα αυτά το βιβλίο επανακυκλοφόρησε το 1981 – έκτοτε χωρίς προβλήματα. Την ίδια χρονιά ο σκηνοθέτης Ιστβαν Ζάμπο γύρισε την ομώνυμη ταινία με τον Κλάους-Μαρία Μπραντάουερ. Η ταινία, μια εμπορική και καλλιτεχνική επιτυχία, κέρδισε το Οσκαρ καλύτερης ξενόγλωσσης ταινίας την ίδια χρονιά (ουγγρικής παραγωγής).
Τελικά με κάποιον ιδιαίτερο τρόπο η πορεία των δύο ανδρών διασταυρώθηκε: απέναντι στον «ναζιστή» Γκρίντγκενς, ο πολέμιος του Χίτλερ και του φασισμού Κλάους Μαν, με τις σοσιαλιστικές ιδέες. Κρυφός ομοφυλόφιλος ο πρώτος, φανερός ο δεύτερος. Τη χρήση υπνωτικών και άλλων χαπιών του ηθοποιού αντικατέστησαν τα ναρκωτικά για τον συγγραφέα που αυτοκτόνησε στις Κάννες στις 21 Μαΐου του 1949, σε ηλικία μόλις σαράντα τριών ετών.
Ο Μεφίστο που έκρυβαν μέσα τους φαίνεται πως τους νίκησε – τον καθένα με τον τρόπο του…

πότε & πού:
«Μεφίστο» του Κλάους Μαν. Δημοτικό Θέατρο Πειραιά, παραγωγή Εθνικού Θεάτρου. Από τις 24 Μαΐου, παραστάσεις από Τετάρτη ως Κυριακή ως τις 15 Ιουνίου.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Πολιτισμός
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk