Είναι οι πρώτοι Ελληνες που γνωρίζουν πολλοί από τους τουρίστες που επισκέπτονται τη χώρα μας. Γλωσσομαθείς, μορφωμένοι και ευγενικοί, μας εξηγούν πώς δικαιολογούν τις πορείες στο κέντρο της Αθήνας, θυμούνται τις επιδόσεις του Κόλιν Πάουελ στο συρτάκι και γελάνε με τις απίστευτες απορίες των ξένων επισκεπτών.
Ανακαλύψτε τους θησαυρούς της Ελλάδας μέσα από τη γνώση ενός διπλωματούχου ξεναγού». Αυτή είναι η προτροπή στην ιστοσελίδα του Σωματείου Διπλωματούχων Ξεναγών, γραμμένη με φόντο τον Ιερό Βράχο της Ακρόπολης. Και καθώς η τουριστική σεζόν έχει μπει για τα καλά, οι εκπρόσωποι της βαριάς μας βιομηχανίας κρεμούν τις άδειες του ξεναγού στον λαιμό, αλείφονται με αντηλιακά υψηλής προστασίας από τις UVA και UVB, πετούν ένα μπουκάλι νερό στην τσάντα και, σαν καλοί οικοδεσπότες, φορούν το πιο πλατύ χαμόγελό τους για να ανοίξουν τις πόρτες της χώρας μας σε ένα ακόμη κρουαζιερόπλοιο που έφτασε στον Πειραιά.
Είναι λίγο μετά τις 7.00 το πρωί και στο καφενεδάκι του ΟΛΠ οι ξεναγοί κάνουν τα πρωινά πηγαδάκια τους. Γνωρίζονται χρόνια ολόκληρα. Ξέρει ο ένας τις παραξενιές του άλλου. Ποιος αργεί να ξυπνήσει, ποιος δεν μιλάει αν δεν πιει καφέ, σε ποιο σημείο μπορεί να βρήκε κίνηση η Βάσια, τι ανέκδοτα ανακάλυψε πάλι ο Γιάννης, την αγωνία της Λήδας για τις εξετάσεις του γιου της. Ο υπεύθυνος του γραφείου μοιράζει φακέλους και οδηγίες: «Εφη, το πούλμαν 16, δίγλωσσο, γαλλικά – γερμανικά». Το κρουαζιερόπλοιο φτάνει με μικρή καθυστέρηση. Μια τελευταία γουλιά καφέ, τις παλέτες με τον αριθμό του πούλμαν ανά χείρας, και δρόμο για το πάρκινγκ του λιμανιού, όπου από νωρίς οι οδηγοί γυαλίζουν τα πούλμαν τους. «Good morning! This way, please. Bus number 16… This way, please». Αγγλικά, γαλλικά, ιταλικά, ισπανικά, γερμανικά και, λίγο πριν από την αναχώρηση, ελληνικά στον οδηγό: «Μέτρησα 46, φύγαμε»!
Ο γύρος της Αθήνας και μποτιλιάρισμα! Αυτή είναι η πρώτη εικόνα της πρωτεύουσας για τους τουρίστες. Αντε τώρα να εξηγήσεις ποιος και γιατί απεργεί και γιατί παρέλυσε το κέντρο της πόλης… «Οφείλεις να εξηγήσεις τα “γιατί”, έστω και σε αυτές τις τέσσερις ώρες που θα έχεις μαζί του. Ο ξένος δεν έχει επαφή με τον Ελληνα, ένα πακέτο έχει αγοράσει. Και ο χρόνος που διαθέτει για να περιηγηθεί μόνος του είναι περιορισμένος. Οφείλεις να δείξεις τη συνέχεια του πολιτισμού, να αντικρούσεις θεωρίες που κατά καιρούς έχουν εμφανιστεί. Από αυτή του Φαλμεράγιερ, που θέλει τους Ελληνες να μην έχουν καμία σχέση με εκείνους της αρχαιότητας, ως το γιατί η Αθήνα είναι ασφαλής, παρά τα εσχάτως γραφόμενα στους ταξιδιωτικούς οδηγούς. Ο ξεναγός θα φέρει τον τουρίστα σε επαφή με τον χώρο και τους ανθρώπους» υποστηρίζει η 56χρονη ξεναγός Μελίνα Καζούλλη.
«Και από ’δώ το Κοινοβούλιο, το Πανεπιστήμιο, η Ακαδημία, η Βιβλιοθήκη και…» ξεμπλοκάραμε. Επιτέλους, Ακρόπολη. Και όσο εκείνη εξηγεί το θαύμα του 5ου π.Χ.αιώνα, να σου ο αλλοδαπός από το ατελείωτο παράνομο παζάρι της Διονυσίου Αρεοπαγίτου να προσπαθεί να εισβάλει στο γκρουπ για να πουλήσει ντομάτα-βιοχλαπάτσα και μπουκαλάκια νερό προς 1 ευρώ. Εικόνα επαναλαμβανόμενη σαν τη φράση του Πακιστανού. Στην καλύτερη των περιπτώσεων, θα βρεθεί κάποιο περιπολικό, οι μικροπωλητές θα αρχίσουν να τρέχουν αλλόφρονες προς πάσα κατεύθυνση, θα συλλάβει κάποιον ο ένστολος… Και αυτή είναι η εικόνα του πρώτου τη τάξει αρχαιολογικού χώρου της χώρας μας. Welcome!
Η δουλειά του ξεναγού δεν ήταν πάντοτε έτσι. Οταν ιδρύθηκε το Σωματείο, το 1957, το επάγγελμα ήταν μονάχα για γυναίκες. «Τότε δεν είχε οποιοσδήποτε την πολυτέλεια να έχει σπουδάσει και να γνωρίζει ξένες γλώσσες. Γι’ αυτό και οι πρώτες ξεναγοί ήταν κορίτσια των λεγόμενων “καλών οικογενειών”» θυμάται η Ελενα Γιατρά, επί 40 χρόνια ξεναγός και ζωντανός μάρτυρας της πρώτης σοβαρής απεργίας του κλάδου. «Ημασταν ένα από τρία πρώτα σωματεία που έδιωξαν τη διορισμένη από τη χούντα διοίκηση. Αργότερα, κάπου το ’77, αποφασίζουμε να κατέβουμε σε απεργία για την ασφάλισή μας. Επιλέξαμε μια μορφή απεργίας που θεωρήσαμε ότι μας άρμοζε. Οι περισσότεροι από εμάς, εκτός από απόφοιτοι της Σχολής Ξεναγών, ήμασταν αρχαιολόγοι, ιστορικοί. Δεν μπορούσαμε να βγούμε και να σπάμε μάρμαρα. Ανεβήκαμε αθόρυβα αλλά με σωστή προετοιμασία, στον λόφο του Φιλοπάππου, καλοντυμένες, όπως ορίζει το επάγγελμά μας, και τελευταία στιγμή ξεδιπλώσαμε με φόντο την Ακρόπολη ένα πανό που έγραφε “Απεργία ξεναγών”. Η φωτογραφία ταξίδεψε στις εφημερίδες όλης της Ευρώπης. Τα είχαμε καταφέρει».
Και από την αίγλη τού τότε και τα βαρύγδουπα κοσμητικά των εκάστοτε κυβερνήσεων περί «άξιων πρεσβευτών της χώρας» φτάνουμε στο σήμερα, για το οποίο ο πρόεδρος του Σωματείου, ο πρώτος άνδρας πρόεδρος, Κρίτων Πιπέρας, έχει μόνο παράπονα. «Η κυβέρνηση ετοιμάζεται εντός ολίγων ημερών να ψηφίσει υπέρ της αδειοδότησης αρχαιολόγων και ιστορικών ως ξεναγών, χωρίς να έχουν φοιτήσει στη Σχολή Ξεναγών. Το θεωρούμε ανεπίτρεπτο. Κατ’ αρχάς, με την πρόφαση ότι θα καλυφθεί μια ομάδα ανέργων, επιδιώκουν να δημιουργήσουν μια άλλη ομάδα ανέργων, αυτή των ξεναγών. Επίσης, υποβαθμίζουν τόσο το επάγγελμα όσο και μια κρατική σχολή που υπάρχει από τα τέλη του ’50 και στην οποία ήδη φοιτούν και αρχαιολόγοι. Οχι μόνο διότι επιβάλλεται, προκειμένου να τους χορηγηθούν οι άδειες ασκήσεως επαγγέλματος, αλλά γιατί καταλαβαίνουν ότι τη γνώση που θα πάρουν από εκεί δεν θα τη βρουν σε κανένα πανεπιστήμιο. Η Σχολή Ξεναγών δημιουργεί επαγγελματίες. Και αν ως τώρα διαμαρτυρόμασταν για την κατάσταση που επικρατεί στους αρχαιολογικούς μας χώρους με τα σκουπίδια και τα παζάρια και μας πονούσε ο τρόπος με τον οποίο κάποιοι αντιμετωπίζουν την Ιστορία και τον πολιτισμό μας, τώρα μας θυμώνει ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουν και εμάς τους ίδιους» καταλήγει ο πρόεδρος, που μαζί με τα υπόλοιπα μέλη προετοιμάζεται για κινητοποιήσεις.
Το τι θα συμβεί αν μεσούσης της σεζόν σταματήσουν «οι άξιοι πρεσβευτές της χώρας μας» να δουλεύουν δεν το ξέρουμε. Αυτό που μάθαμε χαζεύοντας το φωτογραφικό άλμπουμ της πεπειραμένης ξεναγού Μαρίας Σπανουδάκη είναι ότι ο Κόλιν Πάουελ έμαθε καλό συρτάκι και ο πατέρας Μπους βελτίωσε κατά πολύ τις επιδόσεις του στο τάβλι. Επίσης, είχαμε την τιμή να τινάξουμε τη στάχτη από το τσιγάρο μας στο τασάκι που φιλοτέχνησε και χάρισε η ίδια η σύζυγος του γάλλου προέδρου Βαλερί Ζισκάρ ντ’Εστέν, Ανεμόν, στην Ελενα Γιατρά μόλις τελείωσε η ξενάγηση του ζεύγους… Αλλά και να γελάσουμε με την ψυχή μας με απορίες – Αμερικανών κυρίως – τουριστών, τις οποίες μας αφηγήθηκαν οι ξεναγοί: «Η Τουρκία είναι νησί;», «Ολα τα είδαμε. Τον Παρθενώνα, το Ερέχθειο, το Μπλε Τζαμί πού είναι;», «Η Αθήνα είναι πρωτεύουσα του Παρισιού;», «Τόσο πλούσιος είναι αυτός ο Φιλοπάππους και έχει δικό του λόφο;»! Πέρα από τις απορίες που εκφράζονται τελικά, οι ξεναγοί «τρέμουν» αυτά που με σιγουριά, κατόπιν της ξενάγησης, «μαθαίνουν» οι τουρίστες ο ένας στον άλλο. «Τους έδειχνα τη Μακρόνησο, την οποία κάποια κυρία εξέλαβε ως “μακαρόνι σος” και όταν το μετέφερε στη διπλανή της που δεν το άκουσε, εκείνη με διόρθωσε λέγοντάς μου “σπαγκέτι σος”», θυμάται η Εφη Καρβελά και συνεχίζει, «τι να πεις όταν δείχνεις το όρος Ζήρεια έξω από την Κόρινθο και καταλαβαίνουν ότι πίσω από το βουνό είναι η Συρία; `Η όταν, την ώρα που περνάς από τα Τουρκοβούνια, σε ρωτούν αν αυτές είναι οι διάσημες πυραμίδες μας; Οτι βρίσκεστε σε άλλη ήπειρο;».
Δημοσιεύθηκε στο BHMagazino, τεύχος 452, σελ.28-34, 14/06/2009.
