Το πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου «The detective on film» του Γουίλιαμ Κένεντι έχει τίτλο The Master και είναι αφιερωμένο, αποκλειστικώς, στον Σέρλοκ Χολμς. Διόλου παράξενο. Πρώτον και κύριον, ο Σέρλοκ Χολμς, δημιούργημα του συγγραφέα σερ Αρθουρ Κόναν Ντόιλ, θεωρείται το πρότυπο του διερευνητή αστυνομικών υποθέσεων· εκείνου μάλιστα ο οποίος αρέσκεται στο να αντιμετωπίζει ως τέχνη το επάγγελμά του. Και, δεύτερον, ο Χολμς υπήρξε ο πρώτος ιδιωτικός ντετέκτιβ του κινηματογράφου, καθώς η παρθενική αποτύπωσή του σε φιλμ έγινε το 1903. Βεβαίως το «Sherlock Holmes baffled», όπως ήταν ο τίτλος της εξαφανισμένης πια πρώτης ταινίας, δεν έχει μείνει στην ιστορία ως περιπέτεια αστυνομικού μυστηρίου αλλά ως αφορμή για ένα φωτογραφικό πείραμα, διότι παραγωγός εταιρεία ήταν η American Mutoscope Company του Τόμας Εντισον. Το γεγονός όμως δεν αλλάζει: ο δημοφιλέστερος ιδιωτικός ντετέκτιβ του κόσμου βρισκόταν στο πικ της «καριέρας» του ως λογοτεχνικός ήρωας ακριβώς την εποχή που γεννιόταν ο κινηματογράφος.
Είναι αλήθεια ότι οι περιπέτειες αυτού του παράξενου, μυστικοπαθούς τύπου από το Πόρτσμουθ της Αγγλίας έχουν συντροφεύσει δεκάδες γενεές αναγνωστών (και συνεχίζουν να το κάνουν). Αλλωστε ο κριτικός Φ. P. Κίρτινγκ υποστηρίζει ότι η εμφάνιση του Χολμς το 1887 σηματοδοτεί την αρχή της αστυνομικής ιστορίας ως είδος. Από τότε έχουν γραφεί εκατοντάδες χιλιάδες κείμενα για τη δουλειά του Ντόιλ, άλλα αντιμετωπίζοντάς την σοβαρά και άλλα χλευάζοντάς την. Αυτό σημαίνει ότι αν κάτι ο Ντόιλ κατάφερε, ήταν να απασχολήσει τον κόσμο της λογοτεχνίας. Εμφανίστηκε μάλιστα και ένας ειδικός όρος, Sherlockian, που αφορούσε τους φανατικούς μελετητές του Σέρλοκ Χολμς.
H γέννηση του ήρωα
Το πρώτο μυθιστόρημα του Ντόιλ, «Α study in Scarlet», είναι μια ιστορία εκδίκησης με αφηγητή έναν πρώην στρατιωτικό γιατρό, τον Τζον X. Γουότσον, ο οποίος, όπως φάνηκε στη συνέχεια, επρόκειτο να μείνει επίσης στην ιστορία ως το δεξί χέρι του Σέρλοκ Χολμς. Γόνος οικονομικώς κατεστραμμένης οικογένειας Σκωτσέζων, ο Γουότσον βρίσκεται στο Λονδίνο αναζητώντας στέγη και εκεί γνωρίζεται με έναν νεαρό, εκκεντρικό άντρα, έναν αιώνιο φοιτητή, ο οποίος ενώ παρακολουθεί κάθε μάθημα που υπάρχει στο πανεπιστήμιο, δεν έχει να παρουσιάσει κανένα πτυχίο. Το όνομά του Σέρλοκ Χολμς. Μία από τις πρώτες φράσεις του στον Γουότσον – «έχετε περάσει από το Αφγανιστάν, όπως αντιλαμβάνομαι» – θα πρέπει να έχει χαραχθεί στη μνήμη κάθε πιστού φαν του ντετέκτιβ.
Γόνος αγροτικής οικογένειας, ο Χολμς βράζει από ενέργεια γιατί το πάθος του είναι η εξιχνίαση υποθέσεων μυστηρίου και εγκλήματος. Αναζητεί το παράξενο και το ιδιόρρυθμο, αλλά είναι και ένας τρανός υπερασπιστής της απλής λογικής. Σε ό,τι αφορά την άποψη του ντετέκτιβ για τους αστυνομικούς δεν είναι η καλύτερη (οι δύο που συναντάμε σε αρκετά βιβλία του Ντόιλ, ο Τομπάιας Γκρέγκσον και ο επιθεωρητής Λεστράντ είναι για τον Χολμς «οι καλύτεροι μιας πολύ κακής συμμορίας»).
Οταν τα εγκλήματα τον «προδίδουν» και οι υποθέσεις τον δυσκολεύουν, ο Χολμς δεν διστάζει να καταφύγει στη χρήση τοξικών ουσιών, όπως η κοκαΐνη, από την οποία ο Γουότσον προσπαθεί να τον προστατέψει. (Αξίζει εδώ να αναφερθεί ότι μία από τις πιο πρωτότυπες και ανατρεπτικές κινηματογραφικές αναπλάσεις των περιπετειών του Χολμς είναι «Το μεγάλο αίνιγμα του Σέρλοκ Χολμς»/«Seven per cent solution» του Χέρμπερτ Ρος, όπου ο Χολμς – Νίκολ Γουίλιαμσον – παρουσιάζεται ως κοκαϊνομανής που προσπαθεί να βρει τη γιατρειά του με τη βοήθεια του Σίγκμουντ Φρόιντ – Αλαν Αρκιν. H ταινία βασίστηκε σε ένα μυθιστόρημα του Νίκολας Μέιερ, το οποίο έγινε μπεστ σέλερ.)
O χαρακτήρας
Ο Χολμς έχει κάποιες παράξενες μονομανίες. H Inverness μπέρτα, το ταιριαστό καπελάκι κυνηγού, η «καμπουρωτή» πίπα είναι τρία στοιχεία που πάνε μαζί με την προσωπικότητά του. Ο Χολμς κρύβει τον καπνό του μέσα σε περσικές παντόφλες, παίζει όποτε το θυμηθεί βιολί (όχι πολύ καλά) και ενίοτε εξασκείται στη σκοποβολή μέσα στο σπίτι του. Οι ένοικοι της 221B Baker Street όπου βρίσκεται το διαμέρισμά του ταλαιπωρούνται αφάνταστα, αν και σπανίως τους συναντάμε.
Ο Ντόιλ έγραψε εξήντα ιστορίες με ήρωα τον Σέρλοκ Χολμς και ίσως ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του είναι οι μέθοδοι που χρησιμοποιεί για να μελετήσει τους ανθρώπους: βγάζει συμπεράσματα ανάλογα με τη συμπεριφορά τους, από το πώς ντύνονται, από τις γεύσεις που προτιμούν, από τους λεκέδες στα ρούχα τους, από πλήθος τέτοιων απολαυστικών λεπτομερειών. Σύμφωνα με μια εγκυκλοπαίδεια μυστηρίου, ο συγγραφέας στήριξε τον Χολμς στον δρ. Τζόζεφ Μπελ, καθηγητή του στη Σχολή Ιατρικής, ο οποίος έκανε σχολαστικές έρευνες στα σώματα των ασθενών έτσι όπως ο Χολμς ερευνούσε τους ανθρώπους. Σε ό,τι αφορά τον πατριωτισμό, την ευγένεια αλλά και την εμπιστοσύνη που ως φίλος ενέπνεε ο Χολμς, υπήρξαν χαρακτηριστικά του ίδιου του συγγραφέα. Οσο για το ονοματεπώνυμο του ήρωα έχει και αυτό μια μικρή ιστορία από μόνο του. Το όνομα Σέρλοκ ανήκε σε έναν συμπαίκτη του Ντόιλ στο γκολφ και το Χολμς προέρχεται από έναν αμερικανό δικαστή ονόματι Ολιβερ Γουέντελ Χολμς, τον οποίο ο συγγραφέας εκτιμούσε απεριόριστα.
Οι ταινίες
Φαίνεται παράξενο αλλά δεν ήταν οι Βρετανοί εκείνοι που ανακάλυψαν πρώτοι τις προοπτικές που ο Σέρλοκ Χολμς είχε ως κινηματογραφικός ήρωας. Οι αρχικές ταινίες με ήρωα τον Χολμς ήταν σκανδιναβικής, γαλλικής ή αμερικανικής προέλευσης. Στην Αμερική ο Γουίλιαμ Ζιλέτ, ένα ίνδαλμα της νεολαίας στα τέλη του 19ου αιώνα, έπαιξε επί πολλά χρόνια τον Χολμς στο θέατρο και το 1916 το έργο, που λεγόταν «Σέρλοκ Χολμς», κινηματογραφήθηκε. Στον Ζιλέτ οφείλεται η μορφή του Χολμς που γνωρίζουμε σήμερα. Οι Βρετανοί άρχισαν να ασχολούνται με τον Χολμς το 1921, όταν ο Αϊλι Νόργουντ άρχισε να τον υποδύεται σε μια σειρά ταινιών μικρού μήκους. Οταν ο ομιλών κινηματογράφος άρχισε να κυριαρχεί, ο Κλάιβ Μπρουκ ήταν ο πρώτος ηθοποιός που υποδύθηκε τον Σέρλοκ Χολμς στην ταινία «H επιστροφή του Σέρλοκ Χολμς» (1929). Ο Μπρουκ θα επαναλάμβανε τον ήρωα στην ταινία «Σέρλοκ Χολμς» (1932), ενώ η εικόνα του Χολμς στην ταινία «The Speckled Band» με τον καναδό ηθοποιό Ρέιμοντ Μάσεϊ είναι αρκετά διαφοροποιημένη, διότι ο ντετέκτιβ εμφανίζεται ως διευθυντής ενός σχεδόν… αυτοματοποιημένου γραφείου ιδιωτικών ερευνών.
Ο απόλυτος
Στη δεκαετία του 1930 ο βρετανός ηθοποιός Αρθουρ Γουόντερ υποδύθηκε τον Σέρλοκ Χολμς σε πέντε ταινίες, αλλά ο ηθοποιός του οποίου ολόκληρη η καριέρα επρόκειτο να ταυτιστεί με τον συγκεκριμένο ήρωα ήταν ο συμπατριώτης του Μπέιζιλ Ράθμποουν. Οπως ο απόλυτος Τζέιμς Μποντ δεν θα πάψει ποτέ να είναι ο Σον Κόνερι, έτσι και ο Χολμς δεν πρόκειται ποτέ να βρει τόσο ιδανικό ενσαρκωτή. Ο νοτιοαφρικανός ηθοποιός έπαιξε για πρώτη φορά τον ήρωα σε ένα ακόμη ριμέικ του δημοφιλούς «Hound of Baskervilles». Διαφοροποιημένος σε σχέση με τα βιβλία ήταν σαν ήρωας ο Γουότσον, ο οποίος μέσω του καρατερίστα Νάιτζελ Μπρους (κατά μερικούς μήνες νεότερος του Ράθμποουν) σκιαγράφησε τον γιατρό ως ελαφρώς αφηρημένο, ολίγον τι αγαθό, αλλά γοητευτικό και πονόψυχο. H άμεση επιτυχία της ταινίας είχε ως αποτέλεσμα μια «συνέχειά» της που γυρίστηκε την ίδια χρονιά: «Οι περιπέτειες του Σέρλοκ Χολμς». Μερικά χρόνια αργότερα η παραγωγός εταιρεία Universal έκλεισε συμβόλαιο με τους Ράθμποουν – Μπρους για μια σειρά ταινιών Χολμς, ανάμεσα στις οποίες και αυτές που προσφέρει το «Βήμα». Ο Ράθμποουν έπαιξε τον Χολμς συνολικά σε 14 ταινίες και, ενώ ενδιάμεσα φρόντιζε να εμπλουτίζει τη φιλμογραφία του με άλλους ήρωες, η αλήθεια είναι ότι δεν κατάφερε ποτέ να ξεφύγει από τη σκιά του (λέγεται ότι κάποια στιγμή τον σιχάθηκε, έτσι όπως τον είχε σιχαθεί ο ίδιος ο Ντόιλ έχοντας γράψει τόσο πολλά βιβλία).
Οι διάδοχοι
Υπήρξαν και άλλοι ηθοποιοί εκτός του Μπέιζιλ Ράθμποουν που έπαιξαν σε αρκετές ταινίες τον Σέρλοκ Χολμς – ο Πίτερ Κούσινγκ, ο Τζέρεμι Μπρετ, ο Πίτερ Ο’ Τουλ, ακόμη και ένας Ρώσος, ο Βασίλι Λιβάνοφ -, όμως κατά γενική ομολογία κανένας δεν κατάφερε να πλησιάσει τη φινέτσα, την ακεραιότητα και το υπόγειο χιούμορ του Ράθμποουν. Ο Κρίστοφερ Λι πέτυχε ικανοποιητική απόδοση σε μια γερμανική παραγωγή, το «Ο Σέρλοκ Χολμς παγίδα θανάτου», που με τα χρόνια απέκτησε χαρακτήρα cult και επίσης προσφέρεται από το «Βήμα» (ο ίδιος ηθοποιός στις αρχές της δεκαετίας του 1990 επανήλθε ως Χολμς σε δύο τηλεταινίες).
Μία από τις ταινίες Χολμς που ξεχωρίζουν για τον απομυθοποιητικό χαρακτήρα τους είναι «Οι περιπέτειες του Σέρλοκ Χολμς» του Μπίλι Γουάιλντερ, στην πιο παρεξηγημένη στιγμή της καριέρας του. Μοναδικός σαρκαστής, ο σκηνοθέτης της «Λεωφόρου της Δύσης» και του «Μερικοί το προτιμούν καυτό» πότισε με βιτριόλι την εικόνα του ήρωα, δίνοντας έμφαση τόσο στην εξάρτησή του από τα ναρκωτικά όσο και στην πιθανότητα της ομοφυλοφιλίας του.
Οι 5 ταινίες που προσφέρει «Το Βήμα»
Τέσσερις από τις πέντε σπάνιες ταινίες της προσφοράς ανήκουν στην περίφημη σειρά «Σέρλοκ Χολμς – Μπέιζιλ Ράθμποουν». Ο Νοτιοαφρικανός Ράθμποουν (1892-1967) παραμένει ο πιο χαρακτηριστικός Χολμς του κινηματογράφου και υποδύθηκε τον διάσημο ντετέκτιβ σε 14 ταινίες (από το 1942 ως το 1946). Στην πέμπτη (και σπανιότερη όλων) ταινία της προσφοράς μας, ο πάλαι ποτέ Κόμης Δράκουλας, ο Κρίστοφερ Λι, φοράει την κάπα του ντετέκτιβ.
«H γυναίκα με τα πράσινα» («The woman in green»)
Ετος, χώρα παραγωγής: 1945, ΗΠΑ * Σκηνοθεσία: Ρόι Γουίλιαμ Νιλ * Σενάριο: Μπέρτραμ Μιλχάουζερ * Ερμηνείες: Μπέιζιλ Ράθμποουν, Νάιτζελ Μπρους, Χίλαρι Μπρουκ, Χένρι Ντάνιελ
Τα ακρωτηριασμένα γυναικεία δάχτυλα που έχουν σταλεί μυστηριωδώς στη Σκότλαντ Γιαρντ αναγκάζουν την υπηρεσία να ζητήσει τα φώτα του Σέρλοκ Χολμς, σε μια μυστηριώδη υπόθεση στην οποία ο υπνωτισμός παίζει σημαντικό ρόλο. Ο άσπονδος εχθρός του ντετέκτιβ, ο καθηγητής Μοράιρτι, φαίνεται ότι και αυτή τη φορά κινεί τα νήματα του κακού.
«Τρόμος μέσα στη νύχτα» («Terror by night»)
Ετος, χώρα παραγωγής: 1946, ΗΠΑ * Σκηνοθεσία: Ρόι Γουίλιαμ Νιλ * Σενάριο: Φρανκ Γκρούμπερ * Ερμηνείες: Μπέιζιλ Ράθμποουν, Νάιτζελ Μπρους, Αλαν Μόουμπρεϊ, Ρενέ Γκόντφρεϊ, Μαίρη Φορμπς
Ταξιδεύοντας με το τρένο από το Λονδίνο με προορισμό το Εδιμβούργο, ο Χολμς καλείται να ανακαλύψει τον δολοφόνο του ιδιοκτήτη ενός ανεκτίμητης αξίας «καταραμένου» διαμαντιού, τoυ Αστρου της Ροδεσίας, εξαιτίας του οποίου πολλοί ακόμη θα χάσουν τη ζωή τους. Ο Μπέιζιλ Ράθμποουν υποδύεται για προτελευταία φορά τον ντετέκτιβ.
«Ο Σέρλοκ Χολμς και το μυστικό όπλο» («Sherlock Holmes and the secret weapon»)
Ετος, χώρα παραγωγής: 1942, ΗΠΑ * Σκηνοθεσία: Ρόι Γουίλιαμ Νιλ * Σενάριο: Εντουαρντ T. Λόου, Γ. Σκοτ Ντάρλινγκ, Εντμουντ Λ. Χάρτμαν * Ερμηνείες: Μπέιζιλ Ράθμποουν, Νάιτζελ Μπρους, Λάιονελ Ατγουιλ, Κάρεν Βερν
B´ Παγκόσμιος Πόλεμος. Οι Βρετανοί έχουν εφεύρει μια πρωτοποριακή βόμβα την οποία σκοπεύουν να χρησιμοποιήσουν κατά του Χίτλερ. Οταν όμως γίνεται αντιληπτό ότι ο καθηγητής Μοράιρτι είναι πράκτορας των ναζιστών, η κυβέρνηση αναθέτει στον Σέρλοκ Χολμς να δώσει τέλος στα σατανικά σχέδια του αιώνιου αντιπάλου του.
«Προετοιμασία για έγκλημα» («Dressed to kill» / «Sherlock Holmes and the secret code»)
Ετος, χώρα παραγωγής: 1946, ΗΠΑ * Σκηνοθεσία: Ρόι Γουίλιαμ Νιλ * Σενάριο: Λέοναρντ Λι, Φρανκ Γκρούμπερ * Ερμηνείες: Μπέιζιλ Ράθμποουν, Νάιτζελ Μπρους,Πατρίτσια Μόρισον, Φρέντερικ Γουόρλοκ
Ο Σέρλοκ Χολμς αναζητεί τρία μουσικά κουτιά τα οποία περιέχουν ράβδους χρυσού κλεμμένους από την Τράπεζα της Αγγλίας. Αξίζει να σημειωθεί ότι μετά από αυτή την τελευταία εμφάνισή του στον ρόλο του Χολμς ο Ράθμποουν δεν εγκατέλειψε μόνο τον ντετέκτιβ αλλά, επί εννέα περίπου χρόνια, και τον κινηματογράφο. Επέστρεψε στο θέατρο, όπου προσπάθησε να ξεφύγει από τη σκιά του ντετέκτιβ, χωρίς όμως να τα καταφέρει.
«Ο Σέρλοκ Χολμς σε παγίδα θανάτου» («Sherlock Holmes and the deadly necklace» / «Sherlock Holmes und has halsband des todes»)
Ετος, χώρα παραγωγής: 1962, Γερμανία * Σκηνοθεσία: Τέρενς Φίσερ Φρανκ Βίντερσταϊν * Σενάριο: Κουρτ Σιόντμακ * Ερμηνείες: Κρίστοφερ Λι, Θόρλεϊ Γουόλτερς, Σέντα Μπέργκερ, Χανς Σένκερ
Ενα ανεκτίμητης αξίας κολιέ, κλεμμένο από τον τάφο της Κλεοπάτρας, φέρνει τον Σέρλοκ Χολμς για μία ακόμη φορά αντιμέτωπο με τον μεγαλύτερο εχθρό του, τον καθηγητή Μοράιρτι. Ο Τέρενς Φίσερ συνδυάζει το αστυνομικό μυστήριο με τον ατμοσφαιρικό τρόμο των ταινιών της Hammer Films, στην οποία διέπρεψε σκηνοθετώντας αρκετές ταινίες «Δράκουλα» με τον (εδώ, Σέρλοκ Χολμς) Κρίστοφερ Λι.
